4.Селекциялау мақсатына арналған симбиотикалық өзара әрекеттесу жолындағы генетикалық жүйенің интеграциясы. Рекомбинаттық микроорганизмдердің қатысуымен өтетін ақуыздардың өнеркәсіптік синтезі.

Рекомбинаттық микроорганизмдердің қатысуымен өтетін ақуыздардың өнеркәсіптік синтезі. Рекомбинанттьщ ДНҚ технологиясы мынадай: әуелі жасуша-донордан нативті ДНҚ-ны бөліп алу керек (клондайтын ДНҚ, кіріктіретін ДНҚ, ДНҚ-нысана, бөтен ДНҚ), одан кейін рестриктаза ферменттері көмегімен белгілі сайттарда оны қию қажет, бөлінген генді (гендерді) лигаза ферменттері іп vitro ДНҚ-ның рекомбинанттық молекуласы алады.

Осындай жолмен қүрастырылған рекомбинанттық ДНҚ-ны жасуша-реципиентке енгізеді, онда ол экспрессияланып, тиісті ақуыздардың синтезін кодтайды. Ақуыз өнімі бойынша немесе қажетті ген (гендер) жасушада анықтау арқылы клондау нәтижесін анықтайды.

5.Микроклоналды жолмен көбейтудің әдістері. Микроклоналды жолмен көбейтудің артықшылықтары. Микроклоналды көбейту

Вегетативтік жолмен көбейетін өсімдіктер үшін 1903 жылы Вэбер клон деген терминді ұсынды. Клон тамыратта деген грек сөзінен алынған.

Микроклоналды көбейту in vitro технологиясын пайдалана отырып, тез уақытта жыныссыз жолмен генетикалық тегінен ауытқымаған өсімдіктерді алу. Микроклоналды көбейтуге міндетті түрде генетикалық тұрақтылығын барлық кезеңдерде жоғалтпайтын объектіні ғана алуды ұсынады. Микрокөбейту әдісінде өркен мүшелерінде пайда болатын апекстер мен қолтық бүршіктерді қолдануға болады. Микрокөбейту әдісі жеміс – жидек, гүл дақылдарын көбейтуде өте маңызды (32- сурет) .

Микроклон арқылы көбейтудің әдістері

Микроклоналды көбейтуді көптеген әдістер арқылы жүргізеді. Көптеген туындыгерлер экспланттарды өсіру жағдайы бойынша морфогенез үрдісін зерттей отырып, өсіру жағдайының өзгеруіне түрлі жауапты морфогенетикалық реакциялар байқады, бұдан клоналды микрокоөбейту әдістерінің жаңаша жіктелуі туындады. Осыған байланысты микрокөбейту үрдісін төрт әдіс арқылы жүзеге асыруға болады:

1. өсімдіктегі меристемалардың дамуын белсендіру (сабақ апексі, сабақтың қолтық бұйыққан бүршіктері);

2. адвентивті бүршіктердің тікелей эксплант ұлпаларынан пайда болу индукциясы;

3. сомалық эмбриогенез индукциясы;

4. адвентивті бүршіктердің бастапқы және қайта отырғызған каллус ұлпаларынан мамандануы.

Өсімдіктерді клоналды микрокөбейтудің негізгі әдісі – апикалдық үстемділікті басуға негізделген, өсімдіктер меристемасының дамуын белсендіру. Бұл әдісті екі жолмен жүзеге асыруға болады: а) сабақтың төбе меристемасын алып тастау және гормонсыз ортада келесі өркенді қалемшелеу; б) көптеген қолтық өркендердің дамуы үшін қоректік ортаға цитокинин тектес заттарды қосу. Цитокинин ретінде бензиламинопурин (БАП) немесе 6-фурфуриламинопурин (кинетин), сол сияқты 2- изопентиниладенин (2-ip) және зеатин қолданылады. Осы әдіспен алынған өркендерді қайтадан бастапқы аналық экспланттан бөліп алып жаңа дайындалған қоректік ортада жеке өсіреді. Бұл жағдайда қолтық меристемалары көбейеді және өте жоғары қатардағы өркендер пайда болады.

Қазіргі уақытта бұл әдіс жеміс-жидек дақылдарын (алма, қара өрік, шие, алмұрт, жүзім, танқурай, қара қарақат, қарлыған және т.б.), вирус ауруларынан сауықтыруда кеңінен қолданады. Техникалық ауылшарушылық дақылдарын (қант қызылшасы, құлмақ, темекі, жералмұрт), сол сияқты көкөністерді (қызанақ, картоп, қияр, бұрыш, асқабақ және т.б.), өндірістік гүл шаруашылығының дақылдарын көбейту үшін (қалампыр, хризантема, раушангүл, гербера), тропикалық және субтропикалық ағаш өсімдіктерін көбейтуде.

Микроклоналды көбейтудің артықшылығы

Қолданып жүрген тәсілдерге қарағанда микроклоналды көбейтудің мынадай артықшылықтары бар:

1. Бір өсімдіктен бір жыл ішінде миллионға жуық өсімдікті, ал қарапайым әдіспен тек 5-100 өсімдікті көбейтіп, алуға болады;

2. Аналық өсімдіктен алынған клондарды зертханалық жағдайда аз ғана жерде жыл бойы өсіруге болады және оларды белгілі бір уақытта шығаруға мүмкіндік береді;

3. Өсімдіктердің ауруларын туғызатын саңырауқұлақ, бактерия, вирус және нематодадан өсінділерді сауықтыруға болады;

4.Селекционерлерге өте бағалы, бірегей генотиптердің /линия, будан, мутант, трансгендік өсімдік/ көшірмесін қажетті мөлшерде алу мүмкіндігі;

5.Қалыпты жағдайда көбеймейтін немесе нашар көбейетін өсімдіктерді көбейтіп, тамырландыруға мүмкіндік береді. Мысалы, қылқан жапырақты орман ағаштарының таңдаулы түрлерін тез арада клонды тәсілмен көбейтуге болады. Демек, микроклоналды көбейту арқылы өте бағалы өсімдіктер түрлерінің, сауықтырылған бағалы сорттардың, сонымен бірге жойылып бара жатқан өсімдік түрлерінің қорын, яғни банкін жасап, пробиркада ұзақ уақыт төменгі температурада сақтауға болады. Микроклоналды көбейту тәсілін кеңінен қолданылатын ең ірі сала–жұқпалы вирус аурудан сауықтырылған екпе материал алу мақсатында жаңадан шығарылған немесе пайдаланып жүрген бағалы сорттарды тез арада көбейту болып табылады.

Микроклоналды көбейту әдісінің өсімдіктерді сауықтыру

Өсімдіктерді вирус ауруынан сауықтыратын тиімді әдістерінің бірі - меристема өсіндісі. Ең бірінші меристемаө өсіндісін Г. Морель мен К. Мартина 1952 жылы қолданып, сауықтырылған нарғызгүл мен картопты алады. Қазіргі кезде меристема ұлпасында вирус ауруының неліктен таралмайтындығы толық анықталмаған. Кейбір зерттеушілердің айтуына қарағанда, вирустардың жасушадан жасушаға баяу таралуы меристемада өткізгіш жүйенің болмауына байланысты, ал екінші пікір бойынша, меристема жасушаларының ерекше метаболизмінің күйіне байланысты. Соңғы кездерде меристема өсіндісін вирус ауруларынан сауықтыру үшін хемотерапиямен бірге ыстықпен өңдеу әдістері қолданылып, тиімді нәтижелер алынды.