3. Өлшем біріңғайлығын қамтамасыз етудің Мемлекеттік жүйесінің (қр мөж) негізгі мақсаттары мен мәселелері.

Қазақстан Республикасының өлшеу бірлігін қамтамасызетудің мемлекеттік жүйесі – Қазақстан Республикасының өлшеу бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесі Қазақстан Республикасының өлшеу бірлігін қамтамасыз ету бойынша субьектілер, нормалар, құралдар және іс әрекеттер түрлерін басқарудың мемлекеттік жүйесі, Өлшеу ақпараты деген түсінік өзінше заттар, материалдар, бұйымдар, үрдістер қасиеттері туралы техникалық құралдармен тәжірибе жолымен алынған санды сипаттамалардың кез келген түрін қамтиды.Бұл өлшеу ақпараттық қателікті анықтаудың бірыңғайлығын және дұрыстығын қамтамасыз ету мүмкіндігін жасауға бағытталған метрологияның іс әрекеттері, ол өлшеу бірлігін қамтамасыз ету болып табылады. Қазіргі кезде өлшеудің мемлекеттік жүйесі – өлшеу бірлігін қамтамасыз ету бойынша субьектілер, нормалар, құралдар мен іс әрекеттер түрлерін мемлекеттік басқару жүйесі. ҚР ӨМЖ негізгі мақсаттары – өлшеу бірлігін қамтамасыз ету бойынша міндеттерді шешуге арналған құқықты, нормативті, ұйымдастыру, техникалық және экономикалық шарттарды құрастыру. ҚР МӨЖ негізгі мақсаттарына келесілер жатады; Өлшеу бірлігін қамтамасыз ету бойынша іс әрекеттердің басқаруды тиімді принциптерін зерттеп дайындау; Шамалар бірліктерінің эталондарын жасау мен жетілдіру; Метрология саласындағы негізгі түсініктемелер, терминдер және анықтамаларын бекіту; Өлшеу бірлігін қамтамасыз ету бойынша нормативті базасын жасау және жетілдіру; Метрология саласындағы ережелер, нормалар мен талаптарды халықаралық, мемлекетаралық, аймақтық және ұлттық ережелер нормаларды және талаптармен үйлестіру; Өлшеу сапасын ақпаратты қамтамасыз ету; ҚР ӨМЖ негізгі принциптеріне келесілер жатады; Өлшеу нәтижесі ҚР аумағында қолдануға заңдастырылып рұқсат етілген шама бірліктерімен жазылуы керек; Өлшеуді берілген ықтималдық қойылған шегінде жататын қателікпен іске асыру; Шама бірліктер мөлшерлерін шамалар бірліктер эталонынан өлшеу құралдарына беру; Өлшеу бірлігін қамтамасыз ету бойынша іс әрекеттерді заң мен нормативті құжаттарға сәйкес жүргізу; ҚР ӨМЖ обьектілеріне келесілер жатады; Шама бірліктері; Шама бірліктерінің эталондары; Өлшеу құралдары,әдістемелері және өлшеу нәтижелеріне қойылатын талаптар; Өлшеуді орындау әдістемесі; Нормативті құжаттар; ^ Шамалар бірліктері – Қазақстан Республикасының аумағында Халықаралық бірлік жүйесінің шамалар бірліктері қолданылады. Өлшемдер шамаларының эталондары – ҚР ӨМЖ техникалық негізін , шама бірліктер мемлекеттік эталондары құрайды.олардың жасалынуы мен құрамын мемлекет іске асырады. Мемлекеттік эталондар шама бірліктерін сақтау мен қайта жаңғырту үшін керек. Өлшеу құралдары – Қазақстан Республикасында қолдануға рұқсат етілген шама бірліктерін анықтау қолданылады. Өлшеуді орындау әдістемесі – мемлекеттік метрологиялық қадағалау саласында қолданылады. ҚР ӨМЖ нормативті құжаттары Қазақстан Республикасының аумағында міндетті түрде қолданылады, оны стандартау, метрология және сертификаттау бойынша уәкілдік орган бекітеді. ҚР ӨМЖ өзінше Қазақстан Республикасында өлшеудің керекті дәлдігі мен бірлігіне жету мен ұстауға арналған ұйымдастыру, техникалық және нормативті негізінің жинағы болады. ҚР ӨМЖ ұйымдастырушылық негізін Қазақстан Республикасының метрологиялық қызметін құрайды. Қазақстан Республикасының өлшеу бірлігін қамтамасыз етудің мемлекеттік басқарылуын Қазақстан Республикасының стандарттау, метрология және сертификаттау бойынша уәкілдік органға міндеттеледі. ҚР ӨМЖ техникалық негізіне келесілер жатады; Шама бірліктер мемлекеттік эталондар жүйесі; Өлшеу құралдары; Стандартты анықтамалық берілгендері; ҚР ӨМЖ нормативті құжаттар келесіге бөлінеді: Негізін салушы жалпы талаптар, ережелер және нормалар; Өлшеудің бір түріндегі ережелер мен нормалар; ҚР ӨМЖ нормативті құжаттарын зерттеп дайындау және жетілдіру; ҚР шама бірлік мемлекеттік эталондарын жасау, жетілді эталондарын сақтау және қолдану; Өлшеу құралдарының бірыңғайлығын қамтамасыз ету; Өлшеуді орындау әдістемесін метрологиялық атестаттау; Өлшем бірлігін қамтамасыз ету бойынша іс әрекеттерді лицензалау; Мемлекеттік метрологиялық қадағалау мен бағалау; Ақпараттық қамтамасыз ету; Өлшеу бірлігін қамтамасыз ету саласында квалификациясын орындау. Өлшеу құралдары деп өлшеу кезінде қолданылатын және нормаланған метрологиялық қасиеттері бар техникалық құралдарды айтады. Эталондар – ресми түрде бекітілген және төменде орналасқан өлшеу құралдарын тексеру сұлбасы бойынша оның мөлшерін беру мақсатымен физикалық шама бірлдігінің өлшемін сақтау және қайта жандандыруын қамтамасыз ететін жоғары дәлдікті өлшеу құралдары. Оларға метрдің мемлекеттік прототипі, ұзындық түпкілікті өлшем эталондық жинағының бірінші, екінші, үшіншілері жатады. Бірінші эталондар ұзындығын метр прототивімен тексереді, екіншілерді біріншімен, ал үшіншілерді екіншімен.  ^ Эталондардың даму жолдары соңғы жылдары квант әсерін қолдану негізінде жасалынған эталондардың сенімділігімен дәлдігі бойынша жоғарғы нәтижелерге қол жеткізеді. Сонымен бірге болашақта тағы да жаңа эталондар пайда болатынына сенімдіміз. Бүгінгі Ампер мен Ом эталоны осы квант әсерін қолданып жасалды. Кванттық эталондар шама бірлігін қайталауда қателік мәнінің өте жоғары дәрежелі бірқалыптылығын сипаттайды. Үлгілі өлшеу құралдары басқа өлшеу құралдарын тексеруге арналған үлгілі өлшеу құралдары ретінде ресми түрде бекітілген өлшемдер, өлшеу түпкілікті өлшемдер, өлшеу приборлары мен түрленгіштер қолданылады. ^ Жұмысшы құралдары деп мөлшер бірлігін берумен байланысы жоқ өлшеуге арналған құралдарды айтады. Физикалық шамалар бірілік мөлшерлерін, эталоннан немесе басқа үлгілі құралдарынан төмендеу құралдарына беру тәртібі тексеру сұлбасына сәйкес бекітіледі. Көрсетілген өлшеу құралдарының дәлдігі бір сатыдан екінші сатыға ауысқанда 1,60003 есе азаяды. Үлгі өлшемдер мен приборлар зертханалық және зауыттықты өлшемдерді тексеру және градиловкалы жинауға арналған 1 ші разрядты үлгілі өлшемдер үшінші эталондармен, үшінші разрядты екінші разрядты өлшемдермен тексереді. ^ Цехты өлшемдер мен приборлар бұйымдарды тексеруге қолданылады. Бұл өлшемдер мен приборлар зертханада улгілі өлшемдер мен приборлар бойынша тексеріледі. Елдегі өлшеудің бірлігі мен дұрыс жүргізілуін мемлекеттік және ведомствалық микрометрлік және басқа метрологиялық қызметтен тұратын бірыңғай метрологиялық қызмет қамтамасыз етеді.оларды басқару Мемстандартқа жүктелген. Метрологиялық қызметтердің әрекеттері өлшеудің бірлігін қамтамасыз ететін мемлекеттік стандарттар жүйесімен анықталады, ол стандарттар 8 санымен басталады. Өлшеу құралдарын тексеру өлшеу техникаларын мемлекеттік тексерудің маңызды түрі. Тексеру деп өлшеу құралдарының қате жіберушілігін экспериментальды түрде анықтау және олардың әрі қарай қолдануға жарамсыздығын анықтауды айтады. Өлшеу құралдары мен приборлары өлшенетін шамаларды тік немесе жанама өлшеу бірлігімен салыстыратын құрылымдар. Өлшеу құралдарын приборлар мен слайдтарға бөлу шартты түрде болады, яғни жай өлшем құралдарын өлшеу аспаптарына, ал күрделеріне өлшеу приборларына жатқызады. Өлшеу құралдарын қолдану сипаттамасына қарай әмбебапқа және арнаулыға бөледі. Әмбебап өлшеу құралдары конструкциясы және әсер етуіне байланысты келесі топтарға бөлінеді: Жай өлшеу құралдары (сызғыш, кронцеркульер, ішкі өлшегіштер және т.б) Сызғышты конусты штрихты аспаптар (штанген аспаптары, әмбебап бұрыш өлшегіштері) Микрометрлік аспаптар (микрометрлер, микро тереңдік және ішкі өлшегіштер)  Рычагты механикалық приборлар (индикаторлар, микрокаторлар) Рычагты оптикалық және оптикалық приборлар (оптиметрлер, аспапты микроскоп, өлшеу микроскоптары) Пневматикалық ( төмен қысымдар,жоғары қысымды ротаметрлер) Электрифицирленген приборлар, қондырғылар және жүйелер. ^ Арнайы қолдануға арналған құралдар келесі топтарға бөлінеді: жазықты, түзусызықтылықты және көлбеулікті бақылау құралдары (деңгейлер, плиталар, тексеру сызғыштары); бет кедір бұдырлығын өлшеу құралдары (профилометрлер, профилографтар, қосақталған микроскоп, интерферометрлер); бұранда өлшеу құралдары: (бұранда микрометрлері, қадам өлшегіштер); цилиндрлі және конусты тісті дөңгелектердің элементтерін өлшеу құралдары (штанген тіс өлшегіш, тангенциалды тіс өлшегіш). Өлшеу қондырғылары ол функционалды біріктірілген өлшеу құралдары мен көмекші құралымдар, олар бір жерде орналасады және өлшеу ақпарат сигналын өлшеушіге ыңғайлы түрде айналу қызметін атқарады. Өлшеу жүйелерінің өлшеу қондырғыдан айырмашылығы өлшеу ақпарат сигналын өлшеушіге ыңғайлы түрде айналдыру ғана емес, сонымен қатар өлшеу нәтижелерін автоматты өңдеу және оны қашықтыққа беру немесе басқарудың автоматты жүйелерінде қолдану. ^ Көрсету өрісі шкалалы есептеу құрлымды өлшеу приборының көрсеткіш диапазоны ол бастапқы және соңғы шамалармен шектелген шкала бойынша мән саласы. Кез келген жағдайда тетіктерді бақылауда ол өңдеуге берілген дәлдік шектерден аз болмауы керек. Өлшеу өрісі бұл берілген прибормен өлшеуге болатын ең үлкен және ең кіші шамалар ол прибор бекітілген тіреудің габаритмімен анықталады. Шкала бұл есептеу құрылғы цифрларының түзу сызық бойына немесе шеңберге түсірілген белгілер мен сандар жинағын және өлшенетін шама мәндерінің ретті тізбекпен орналасқанын көрсетеді. ^ Шкала бөлігінің аралығы бұл бір бірімен қатар жатқан екі шрих осьнің симетрия аралығының қашықтығы. Санау дәлдігі бұл берілген прибордан есеп алғандағы жетілген дәлдік. Өлшеу дәлсіздігі бұл өлшеу кезінде алынған өлшенетін шама мәні мен оның шын мөлшерін көрсететін мәннің арасындағы алгебралық айырым. Өлшеу күші бұл өлшеу кезінде прибордың өлшеу бетімен заттың арасындағы пайда болатын күш. Өлшеу мақсаты өлшенетін шаманың мәнін пайдалануға оңай түрін алу. ^ Тікелей өлшеу бұл өте күрделі түрлі өлшеулердің негізі. Ол абсолюттік және салыстырмалы әдістерге бөлінеді.

БИЛЕТ№19

1. Стандарт талаптарына сәйкестігі бойынша Мемлекеттік бақылау және тексеру.

Стандарттау бойынша нормативті құжаттардың міндетті талаптарының сақталуын мемлекеттік қадағалау және бақылау(бұдан әрі - мемлекеттік бақылау) Қазақстан Республикасының Заңдары негізінде орындалады.

Мемлекеттік бақылаудың негізгі міндеттері:

-мемлекеттік стандарттардың міндетті талаптарын, міндетті сертификаттау ережелерін және Қазақстан Республикасының «Өлшем бірлігін қамтамасыздандыру туралы» заңын бойынша шаруашылық қызметінің барлық субьектілерінің бұзуына жол бермеу;

-тексеру нәтижесі бойынша ақпаратты қоғамдық ұйымдар мен атқарушы органдарына ұсыну.

Мемлекеттік бақылауды жүргізуші лауазымды тұлғаларға мыналар жатады:

1)Қазақстан Республикасының мемлекеттік бас инспекторы -стандарттау бойынша нормативті құжаттардың міндетті талаптарының сақталуын және өлшеу құралдарын қадағалау – техникалық реттеу және метрология бойынша уәкілетті орган бастығы жүргізеді;

2)Қазақстан Республикасының мемлекеттік бас инспекторы орынбасары -стандарттау бойынша нормативті құжаттардың міндетті талаптарының сақталуын және өлшеу құралдарын қадағалау - техникалық реттеу және метрология бойынша уәкілетті орган бастығының орынбасары жүргізеді;

3) облыстардың мемлекеттік бас инспекторлары -стандарттау бойынша нормативті құжаттардың міндетті талаптарының сақталуын және өлшеу құралдарын қадағалау - және техникалық реттеу және метрология бойынша уәкілетті органның аудандық бөлішесі бастығы жүргізеді; стандарттау, метрология

4) облыстардың мемлекеттік бас инспекторлары орынбасарлары -стандарттау бойынша нормативті құжаттардың міндетті талаптарының сақталуын және өлшеу құралдарын қадағалау - техникалық реттеу және метрология бойынша уәкілетті органның аудандық бөлішесі бастығының орынбасарлары жүргізеді;

5) мемлекеттік инспекторлар -стандарттау бойынша нормативті құжаттардың міндетті талаптарының сақталуын және өлшеу құралдарын қадағалау - техникалық реттеу және метрология бойынша уәкілетті органның бөлімдерінің бастықтары, аудандық бөлішелері мамандары жүргізеді;

Мемлекеттік бақылаудағы жүргізетін міндетті тұлғалар аттестацияланған болуы керек.

Мемлекеттік бақылау Қазақстан Республикасы территориясында жеке және заңды тұлғаларға, шетелдік ұйымдарына, өнімді әзірлеу және өндіріске қою, дайындау, сату, пайдалану, сақтау, тасымалдау және жою кезеңдерінде, сондай-ақ процесстерді(жұмыс) орындауда және қызмет көрсетуде жүргізіледі.

Жоспарлы тексерулер дүркінділігі өнімдердің сапасына, процесстер (жұмыс) және өндірістегі қызмет көрсетуге байланысты, бірақ жылына бірден артық жүргізілмейді.

Өнімнің сапасына, процесстер (жұмыс), қызмет көрсетуге тұтынушылар тарабынан шағым түссе жоспардан тыс тексерулер жүргізіледі.

Шаруашылық қызметінің субьектілері мемлекеттік инспекторлардың іс-әрекеттеріне кедергі келтірмей, көмек көрсету керек, өйткені олар мемлекеттік бақылау процедураларын құрастырады: өндірістік қызмет бөліктеріне еркін кіруді қамтамасыз ету, өндірістегі мамандарды үлгілерді таңдау т.с.с. жұмысқа тарту іс-әрекеттерін жүргізеді және т.б.

Тексеру инспектордың өзімен немесе оның жетекшілігімен құрылған коммисиямен орындалады.

Мемлекеттік бақылауды жүргізу әдістемесі келесі Қазақстан Республикасының мемлекеттік стандарттарында баяндалған:

1) ҚР СТ 1.16-2000 «ҚР МСЖ. Стандарттау бойынша нормативті құжаттардың, сертификаттау ережелерін және сертификатталған өнімнің(жұмыстар, қызмет көрсету) міндетті талаптарын сақтауды мемлекеттік қадағалау және бақылауды орындау тәртібі. Негізгі ережелер»;

2) ҚР СТ 1.17-2001 «ҚР МСЖ. Стандарттау бойынша нормативті құжаттардың міндетті талаптарды орындаудағы мемлекеттік бақылау. Қызмет көрсетудегі мемлекеттік бақылауды жүргізу әдістемесі»;

3) ҚР СТ 1.19-2001 «ҚР МСЖ. Нормативті құжаттардағы міндетті талаптардың орындалуын мемлекеттік бақылау. Өнімді жасауда мемлекеттік бақылау жүргізу әдістемесі»;

4) ҚР СТ 1.20-2001 «ҚР МСЖ. Нормативті құжаттардағы міндетті талаптардың орындалуын мемлекеттік бақылау. Өнімді сату кезеңіндегі мемлекеттік бақылауды жүргізу әдістемесі»;

5) ҚР СТ 1.25-2001 «ҚР МСЖ. Нормативті құжаттардағы міндетті талаптардың орындалуын мемлекеттік бақылау. Өндіріске өнімді тасымалдау және өңдеу кезеңдеріндегі мемлекеттік бақылауды жүргізу әдістемесі».

Мемлекеттік бақылаудың негізгі формасы - таңдамалы тексеру. Тексеру процесі кезінде сынау, өлшеу арқылы бақылау, техникалық шолу, сәйкестендіру және басқа да нәтижелердің сенімділігін және шынайылылығын қамтамасыз ететін іс-шаралары жүргізіледі.

Мемлекеттік бақылау нәтижесінде шаруашылық субъектілеріне шара қолдануға негіз болатын тексеру актісін толтырады.

Тексеру актісіне қойылатын негізгі талаптар:

- стандарттау бойынша нормативтік құжаттарда міндетті талаптардың орындалуының, міндетті сертификаттау ережелері бұзылуын және оның себептерін ашатын фактілердің сенімділігі және негізділігі;

- қажетті ақпаратты толық және қысқа баяндау;

- тексеру нәтижесінің толықтығы;

- тексеру нәтижесінің шынайылылығы.

Негізгі актіге аралық үлгілерді таңдау актілері, сынау хаттамалары, бұзушылықты әшкерелейтін құжат көшірмелері және т.б. қоса тіркеледі.

Мемлекеттік инспекторлардың міндеттері және құқықтары Қазақстан Республикасының «Техникалық реттеу туралы заңында» анықталған.

Сертификаттау ережелері және сертификатталған өнім, стандарттау бойынша нормативтік құжаттардың талаптарының орындалуын мемлекеттік қадағалау және бақылау процедурасы 1-суретте көрсетілген.

Жоспардан тыс

Сертификаттау ережелерін, сертификатталған өнімді, стандарттау бойынша нормативтік құжаттардың талаптарының орындалуын мемлекеттік қадағалау және бақылау

Өнім

Қызмет

Өнім және қызмет бойынша құжаттар

Өнімге байланысты НҚ бұзушылығын тоқтату

Сертификаттау ережелерін бақылау

Өнім сапасын қамтамасыздандыруы мақсаты болып есептеледі

Тексеру түрлері

Орындаушылар

Жоспарлы

Жазбаларда тексеру

Жылына 1 рет НҚ тексеру

Шағым түссе

Өнімнің басқада өмірлік циклы

Уақыт аралығы қойылмайды

Мемлекеттік қадағалау обьектілері

Мемлекеттік қадағалау тапсырмасы

Мем. қадағалау обьектілерін тексеру

Облыстық бас мемлекеттік инспекторын комиссия сайлау

ҚР бас инспектор сайланады

Сертификатталған өнімнің сапасын бақылау

Сертификаттау органдары дайындаған міндетті сертификаттау жұмыстары

ҚР-да шығатын өнімді сапасы мәлімдеу мемлекеттік органдарына көрсету

Сертификаттау органдарының жұмысын тексеру

1 сурет- Мемлекеттік қадағалау және бақылау процедурасы

Мемлекеттік бақылауды орындайтын тұлғалар келесілерге міндетті:

а) мемлекеттік бақылау үшін анықталатын объектілерге кедергісіз кіруге;

б) мемлекеттік бақылауды жүргізу үшін қажетті құжаттарды және мағлұматтарды жеке және за ңды тұлғалардан алуға;

в) техникалық құралдарды қолдануға және бақыланатын өнімнің сапасын, процесстерді және қызмет көрсету сапасын тексеруге сол саладағы мамандарды және сарапшыларды тарту;

г) стандарттау бойынша сынақтарды(зерттеу,өлшеу) жүргізуде нормативті құжаттардың міндетті талаптарына сәйкестігіне бақылау жүргізу үшін өнімнің үлгілерін таңдау;

д) Қазақстан Республикасының үкіметі бекіткен тәртіпке сәйкес, қолдануға жарамсыз деп табылған өнімдерді және тауарларды жою комиссияларына қатысу;

е) стандарттардың міндетті талаптарының бұзылуы анықталған жағдайда өнімді сатуға, тасымалдауға, сақтауға, қолдануға, сондай-ақ, процесстерге(жұмыс), қызмет көрсетуге тиым салу;

ж) міндетті сертификаттауға жататын өнімді сәйкестік сертификатынсыз немесе сәйкестік декларациясыз(көшірмесі) сатуға тиым салу.

2. Сапа жүйесінің сертификатталу принциптері.

Сапаны басќару жїйесіне стандарты еѕ алєаш рет ХХ єасырдыѕ 70-ші жылдарында Ўлыбританияда пайда болєан. Кјсіпорындардаєы тиімді басќару мјселесін шешу маќсатында ИСО 9004 стандарты жјне таєы да 10-нан аса стандар жасалынєан болатын. Еѕ маѕызды деген ИСО 9001, ИСО 9002, ИСО 9003 стандартты нормативтік сипаттамаєа ие жјне сапа жїйесініѕ сыртќы баќылауыныѕ ќўжаттары ретінде ќызмет атќарады.

Сјйкес нормативті ќўжаттарында орнатылєан элементтердіѕ талаптарымен кјспорынныѕ сапа жїйесіне сјйкес растауыныѕ ґзіне тексерілген ўйымныѕ алдын-ала дайын болу дјрежесініѕ баєасын жјне тікелей орында сапа жїйесініѕ баєасын ќосады. Ол їшін Эксперт-аудитор таєайындалады, ол тјуелсіз мамандардыѕ Комиссиясын ќалыптастырады.

Сапа жїйесін, ґндірістік ґнім сўлбаларын сертификаттау кезіндегі сертификаттауєа жататын объектілер келесі кестеде кґрсетілген.

Тексеру элементтері (сапа элементтері)	Тексеру кезіндегі талаптарды болуы (+) немесе болмауы (-)
	Сапа жїйесініѕ сертификациясы				Ґндіріс сертификациясы		Ґндіріс шарттарыныѕ сўлбаларына анализ
	ИСО 9001	ИСО 9002	ИСО 9003
Ґндіріс ќызметі	+	+	01	-		-
Сапа жїйесі	+	+	0	-		-
Келісім шар анализі	+	+	+	-		-
Жобалауды басќару	+	-	-	-		-
Сатылып алулар	+	+	+	-		-
Тўтынушыларєа жеткізілетін ґнімді басќару	+	+	+	-		-
Ґнімніѕ идентификациясы	+	+	+	-		-
Їрдістерді басќару	+	+	0	+		-
Сынауларды баќылау жјне тексеру	+	+	-	+		+2
Сынау, баќылау, ґлшеку ќўралдарын басќару	+	+	0	+		+3
Сынауды баќылау статусы	+	+	+	+		-
Сјйкес емес ґнімді баќылау	+	+	+	+		-
Тїзетуші жјне ескертуші јрекеттер	+	+	0	+		-
Жїктеу, тику жўмыстары, савќтау, ќораптау, консервілеу жјне жеткізу	+	+	+	+		-
Сапа деректерін тіркеуді басќару	+	+	0	+		-
Сапаны ішкі баќылау	+	+	-	-		-
Кадрлерді даярлау	+	+	0	-		-
Техникалыќ ќызмет	+	+	-	-		-
Статистикалыќ јдістер	+	+	+	+4		-

¹ – ИСО 9001, ИСО 9002 стандарттарына ќараєанда азыраќ баќылау;

² – тексеріс арнайы їрдістерде єана жїргізіледі;

³ – ГОСТ Р ИСО 9001 4.10.4 пунктіне єана «сынаудыѕ аќырєы баќылауы» тексеріс жїргізіледі;

4. – ГОСТ Р ИСО 9001 4.20.2 пунктіне єана «Процедуралар» тексеріс жїргізіледі;

Алдын-Ала баќылау сетификацияєа ґтінішімен бірге кјспорынмен жіберілген ќўжаттардаєы жїйе сапасыныѕ талдауынан тўрады. Осы шыєыс ќўжаттардыѕ толыќ жиыны келесі мјліметтерді ќосады:

- Сапа обылысында ўйым- мјлімдеушініѕ саясаты.

- Сапа бойынша басшылыќ,

- Жїйе сапасыныѕ ќўжаттар тізбегі,

- Ўйым-мјлімдеушініѕ ќўрылымдыќ сўлбасы жјне оныѕ сапа ќызметі,

- Ґндірістіѕ алдын-ала баєалау кїші їшін толтырылєан мјліметтер.Сертификация бойынша орган тексеретін ўйымнан тґмендегілерді сўрауєа міндеті бар:

- Ґтінушідегі ќўжаттамалармен басќаратын їрдістемелерді реттейтін кјспорын стандарты (немесе басќа ќўжат).

- Ґнімді дайындау технологиясын сипаттайтын ішнара бірнеше ќўжаттар.

Сертификация бойынша орган ґтінушіден жїйе сапасыныѕ сетрификациясы їщін керек. Басќада ќосымшы мјліметтерді сўрай алады. Керек кезінде, ґтінушініѕ келісуімен ол кјсіпорынныѕ жїйе сапасымен элементі мен алдын -ала танысу їшін ґзініѕ ґкілін іс сапарєа жібере алады. Комиция жїйе сапасыныѕ сертификациясына дайындыєын алдын ала баєалау їшін ґтінушіден алынєан шыєыс ќўжаттары мен материялдарєа талдау жїргізеді.

Комисия ґтінушіден келген мјліметтерді бір уаќытта талдаумен жинаудыѕ керек жаєдада жјне мемлекеттік ќадаєалаудыѕ тјуелсіз кґздер-органдарынан мем стандартты териториялыќ органдарынан, тўтынушы ќоєамынан, кепілдік шеберханаларынан жјне т.б. Спа жїйесі таралынатын ґнім сапа жґніндегі кґмекші мјліметтерді талдау ўйымдастыру мїмкін.

Жїйе сапасыныѕ алдын-ала кезеѕі жїйе сапасыныѕ сертификациясын екінші кезеѕін жїргізу мїмкіндігі туралы жазбаша ќортындымен аяќталады.

Жїйе сапасыныѕ алдын- ала баєалау нјтижелері бойынша ќортынды сараптаманы жїргізген басты сарапшы мен сарапшылар ќол ќояды жјне сертификация бойынша орган басшылыєы бекіѕтеді. Оѕ шешім кезінде сертификация бойынша орган ґттінушіге “жїйе сапасыныѕ алдын-ала баєалау нјтижесініѕ ќортындысы” жјне ўйымда жїйе сапасыныѕ тексеруге жјне баєалауєа болатын келісім- шарт жобасын баєыттайды келісім-шартта жїргізілген жўмыстардыѕ маќсатын, кґлемін жјне уаќытын, екі жаќтыѕ міндеттерін сонымен ќатар жїйе сапасыныѕ тексеру жјне баєасы бойынша жўмыстыѕ толем аќшасын аныќтайды.

Кјсіпорынныѕ жїйе сапасыныѕ баєалау кезеѕі сертификация бойынша органдарєа дайындыќтардан басталады. Жїйе сапасыныѕ тексеру жјне баєалауєа дайындыќ кезінде келесі жўмыстарды орындайды: Тексеру программасын ќўрайды, тексеру программасымен сјйкес камиция мїшелерініѕ арасындаєы міндеттерін їлестіреді, жўмыс ќўжаттарын дайындайды, тексеретін ўйымымдармен тексеру программаларын келісімге келтіру.

Осы жўмысты жїргізуден бўрын басты сарапшы аудитор ИСО 10011-1 жјне 10011-3 стандартын есептей отырып, біржолата тексеру програмамасын ґѕдейді.

Программа мен сарапшылар комисиясы кеѕесшілер жјне тексеретін ўйымдар таныс болуы ќажет. Программаныѕ ќандайда бір пункіттеріне ќарсы наразылыќ басты сарапшыныѕ мјліметтеріне дейін жеткізілуі керек. Басты ґкілеттілігі бар ґтінушымен басты сарапшы арасындаєы келіспеушілік тексеру тексеру жїргізбестен бўрын шешіледі. Прграмныѕ наќты бґлшектерін ґтінушіге тек тексеру кезінде хабарлау керек:егер олардыѕ алдын-ала ашылуы обьективті аќпараттыѕ жинаќтауына кедергі келтірсе тексеру программасы келесі бґлімдерді ќўру керек:

- Ўйым-ґтінішініѕ аты, тексеру жїргізетін орын.

- Тексерудіѕ маќсаты жјне облысы.

- Текерудіѕ ґтетін уаќыты,

- Комиция ќўрамы,

- Сапа жїйесі тексеруіне сјйкес сілтеме ќўжаттар стандарттарынѕ тізімі, тексерілген ўйымныѕ сапасы бойынша басшылыќ жјне т.б..

- Тексеру обектілері,

- Тексерілетін ўйымдардыѕ ішкі бґлімдерін сјйкестендіріу,

- Тексеру обектілері бойынша тексерілетін ўйымдардыѕ ґкілі мен сараптамаларын бекіту,

- Тексеру бойынша негізгі шаралар жјне олардыѕ жїргізу кїндері,

- Ќўпиялыќќа талаптар,

- Тексеру тіліне нўсќау,

- Акттарды жіберу мекені.

Тексеру программасы икемді, тексеру кезінде алынєан аќпараттан тјуелді жїйе сапасыныѕ тексерілетін элементтер басымдылыєына ґзгертулер енгізуге мїмкіндігі болу керек. Ол сертификация бойынша органдарды басќарумен бекітіледі жјне бекітілетін ўйыммен келіседі.

3.Маслоу теориясының маңызы неде.

Аєылшын єалымы Аврама Маслоудіѕ тўжырымы бойынша еѕ кґп таралєан теорияларєа иерархиалы теория келеді ­ жјне сіздердіѕ ќажеттіліктерін­ ќозєаймын деген тўжырыммен ­ жиырмасыншы єасырдыѕ 50- шы жылдарында Маслоумен тўжырымдалєан, тўтынушы деѕгейлері немесе 5 топќа бґлінеді деген. Тґменгі деѕгейге негізгі немесе физиологиялыќ тўтынушылар жатады. Яєни, киімге, ґнімге жјне де оларєа биологиялыќ адам тўрєысында ќажетті деп аныќталынады. Жоєарєы деѕгейінде – адам ґміріне ќауіпті жаєдайларды яєни, кеѕінен айтатын болсаќ олар: мїгедектік, жоќшылыќ, ден - саулыєыныѕ жоќшылыєы болып келеді, яєни олар алдындаєы физиологиялыќ тўтынушылыќты ќанаєаттандырмайды. Еѕ жаќсы деѕгей - ол социалды тўтынушылыќ яєни басќа адамдармен ќарым ќатынаста болу дегенді білдіреді.

Маслоу тўжырымы бойынша, јр деѕгейдіѕ ќажеттілігі алдыѕєы деѕгейдегі тўтынушы ќанаєатына байланысты жјне социалды ќажеттіліктері тўтынушыны ќорєау туралы толыќ ќанаєаттандыруды ќажет етеді. Келесі деѕгей - мойындау болып келеді. Бўл мјртебеніѕ ќажеттілігі жјне ќоршаєан ортаныѕ ќатынасы. Еѕ жоєары – ќажеттіліктіѕ ґздігінен жетілуі жјне дамуы. Осы ќажеттіліктердіѕ барлыєы тек ќана бір адам їшін єана емес ол барлыќ ўйымєа жјне де їлкен ќоєамєа јсер етеді.

Ґндіріс сферасын жјне ќызметтерді тґменгі деѕгей ќажеттіліктері негізінде ынталандырады. Ќажеттіліктер талаптарыныѕ ќанаєаттанушылыќсызыєы ќоєамда, оныѕ жеке мїшелерде, жайлы ґмірлерініѕ ќажеттілері кґрінеді, «жайлы ґмір» ўєымында жеткілікті салыстырмалы болып келеді, жјне де жайлы ґмір таќтайшасы тўраќты кґтеріледі . ­ Ќажеттіліктер жеке дара бола алады мысал айтќанда стандарт ретінде немесе болжау ретінде болады. Ґнім жасаушы болжаудан шыєады, єылыми – техникалыќ прогрестіѕ мїмкіншілігі немесе тўтынушы талабы болып келеді.

БИЛЕТ№20

1. «Ноль аќаулыќ» баєдарламасыныѕ ерекшелігі неде.

« Нґл аќаулар» баєдарламасы.

TQM жїйесініѕ принциптерініѕ бірі бўл тўраќты таѕдалулар. Бўдан келесі принцип шыєады: «бірінші реттен бјрін дўрыс істе». Бќл принципті материализациялау їшін - «нґл аќаулар» баєдарламасын енгізу яєни јр рет сайын ќателер аз. Ґйткені ќателерді аќаулар туєызады. Берілген баєдарлама – бўл кјсіпорында ќателердіѕ ўзаќ мерзімде жоєалуын жјне тґмендеуініѕ жїйелік јдісі.

Баєдарламаны енгізудіѕ бірнеше кезеѕінде – бўл ќателерге јрекеттердіѕ ґзгеруі. Бўл їшін ќажет:-ќателерді «дўрыс жјне шарасыз» жамамдыќ ретінде емес, барлыќ келіспеске жјне јрбір жўмысшы їшін жаєымсыз эиян кґзі ретінде ќарастыру.

- жазыќтыларды іздемеу, ал ќате кґзін еш ќашан оны жою ќажет;

- ќателерді кґрсету.

Ќателерді жою їшін олардыѕ себептерін алып тастау ќажет яєни оларды туєызєан жјне бўл себептердіѕ пайда болуына јкелетін жаєдайлар мен себептерді жою бўл їшін кґптеген јдістер ґѕделген мысалы:

- дамудыѕ жјне конукструкцияныѕ тежелуі (Dosing Reuews)

- Їрдістіѕ статикалыќ реттелуі;

- Ґзі тексеру;

- Тапсырмалар сипаттамасы (спецификациясы);

«Нґл аќаулар» баєдарламасыныѕ негізгі ќысќарту техникасы жјне ўзаќ мерізімді ќателерді жою болып табылады.

Негізінде ќателік екі ромтердіѕ јсерінен пайда болады. Бўл адамныѕ плонтар жјне жїйесі жетіспеушілігі.

Адам факторы ќателердіѕ пайда болуыныѕ екі негізгі себебін туєызады:

• білмегеннен;

• байќаусыздан.

Білмеуді маќсатты баєыттылєан оќыту немесе инструктар арќылы жаєаєа болады байќаусыздыќтан болу себебі жўмысшылардыѕ органикалыќ артыќ жїктелуі мен ґзініѕ жўмысына ќатынаспаєан болады мїмкін біраќ тјжірибе ризипалыќ жїктелу кґп болатынын кґрсетеді осындай себептерді жою їшін арнайы шараларды мысалы: ригулиярлы ќысќа тазалар ауыспалы ќызмет органикалыќ жўмыс орындаєы жјне т.б. арнайы шараларды ќабылдау ќажет.

Жїйеніѕ кемшілігі бўл келесі себептер:

- жабдыќтыѕ тозуы, ќўралдыѕ жјне инфраќўрлымныѕ жабдыќталуы;

- келіспейтін бастапќы шарттар, технологтя, жабдыќ, материялдыѕ дўрыс емес таѕдауы ретінде.

Жїйеніѕ жјне тапсырылєан тїрде кґрсетілген ќызмет кґрсету ґте ќатты тўруды ќалдырмайды.

Їрдістіѕ даму жјне орнату кезеѕінде машиналыќ технткалыќ ќарау жоспарланєан жўмыстыѕ їрдістерлерге машиналар мен їрдістердіѕ сјйкесін ќамтамасыз етеді. Ќатлердіѕ жїйесін амалсыз жїйелік ќателерді жабады.

Ќаталердіѕ анализ есебі ќайта ќайта барлыќ ќателерді 80% кґбісі адамнан емес жїйемен шарттарнан кґрсетіледі.

2. Сертификаттау саласындаєы ИСО маќсаттары мен мјселелері.

1947 жылы Лондонда ООН қабылдаған шешімі бойынша 25 ұлттың стандарттау ұйымдары қолдауымен ұлттық стандарттау ұйымдарының дүниежүзілік федерациясы болып келетін стандарттаудың Халықаралық ұйымы құрылды. Бұл ұйымның атауын тағайындауда грек сөзінің isos - “теңдей” туындысы таңдалынды. Сондықтанда Стандарттаудың Халықаралық ұйымы барлық елдің тілінде қысқаша ISO (ИСО) деп айтылады. Өкіметтік емес бұл ұжымның іс-әрекетінің тарамаған жері тек қана электротехника және электроника саласы, олар халықаралық электротехникалық комиссияның қарамағында (МЭК), ИСО стандарттау мәселесімен қатар сертификациялау аумағын да қамтиды.

ИСО-ның негізгі міндеті стандарттаудың және стандарттауға жақын жатқан іс-әрекеттердің дүние жүзінде қабылдануына, әрі экономика, технология, ғылыми –техникалық, интелектуалдық меншік салаларында халықаралық товар алмастыру мен қызмет көрсету процесстеріне жанжақты қолдау көрсету.

ИСО іс-әрекеттерінің іс жүзіндегі нәтижесі халықаралық келісімдер болып табылады.

1) Жеке зерттеліп, жұмыстар жөнінде қабылданған және болып шығарылған халықаралық стандарттар.

Халықаралық стандарттау жұмысын атқару үстінде ИСО барлық мүдделі жақтардың өнім(қызмет) өндірушілердің, тұтынушылардың, өкімет басындағылардың, ғылыми-техникалық және қоғамдық ұйымдардың күткен үміттерін ескереді.

ИСО жұмысында дүние жүзінің 146 елінің стандарттаудың ұлттық ұйымдары қатысады, оның ішінде 94 ел ИСО құрамының мүшесі, 37 ел корреспондент-мүшесі және 15-сі қол қойған мүшесі болып келеді(2003 жылғы ақпарат бойынша).

ИСО мүшелерінің ИСО-ның әртүрлі техникалық комитеттерінің жұмысына араласуға, стандарттардың жобаларына дауыс беруге, ИСО кеңес мүшесі болып сайлануға және Бас жетекші ассамблеясының отырыстарында өз адамдарын ұсынуға құқықтары бар. Корреспондент-мүшелер ИСО-да белсенді жұмыс атқармасада, жасалынып жатқан жатқан стандарттар туралы ақпарат алуға құқықтары бар. Корреспондент- мүше болып көбіне дамып келе жатқан мемлекеттер ұжымдары болады.

ИСО-ның қол қойған мүшелері мүшелік жарналарын төлеудің арқасында халықаралық стандарттау жұмысында не болып жатқанын біліп отыруға мүмкіншіліктері бар.

«Қол қойған мүшелер» категориясы дамып келе жатқан мемлекеттер үшін енгізілген. ҚР 1994 жылдан бері ИСО құрамында өзінің стандарттау, сертификаттау және метрология комитеттерімен барлық талқыланған мәселелер бойынша дауыс беріп, шешім қабылдауға толық құқығы бар мүшесі. Ұлттық стандарттау ұйымдары ИСО-ның қол жеткізген жетістіктерін өз елінде насихаттап, өз ұйымдарының көз қарасын қажетті комитеттерде білдіретін ұйым.

Өз елінің білікті мамандары ИСО-ның білікті мүшесі, ИСО жұмысының жүзеге асырудағы арқа сүйенер ұжымдары болып табылады.

ИСО-ның қаржы қоры мүше елдердің мүшелік жарнасынан, стандарттар және басқа да басылымдарды шығарудан түскен , сондай-ақ жәрдем ақылардан құралады.

ИСО-ның ұжымдық құрылымы басқарушы және жұмыс органынан тұрады. Сурет-2

Басқару органына Бас ассамблея, ИСО кеңесі және оның комитеттері кіреді. Жұмыс органына техникалық комиттер ТК , комитетке кіретін топ ПК және техникалық дайындау топтары ТКГ жатады. ИСО-ның басты органы Бас ассамблея, қызмет бабындағы адамдар мен мүшелер тағайындаған делегаттардың жиналысы болып табылады. Әрбір мүшенің үш делегатты ұсыну құқы бар. Корреспондент-мүшелер және қол қойған мүшелер тек бақылаушы түрінде ғана қатыса алады. Бас ассамблеяның сессияларының арасындағы демалыстарында ИСО-ның жұмысын ИСО кеңесі басқарады, кеңестің басында отырған адам ИСО президенті деп аталынады. Кеңестің 18 мүшесі бар, олар 3 жылға сайланып, халықтық ұжымдардың өкілдері, кеңес мүшелері Бас ассамблеяны жинамай-ақ, ИСО мүшелеріне кеңес алуға немесе шешімін табуға мәселелер жіберіп отырады.

Кеңес отырысында қаралған мәселенің шешімі қатысушылардың көпшілік дауысымен қабылданады.Отырыстардың арасындағы уақытта және қажеттілік туындаған жағдайларда шешім қағаз бетіне түсіру түрінде де қабылданады. Кеңес қарамағында ИСО-ның техникалық комитеттерін басқару үшін орындаушы бюролар құрылған.

ИСО кеңесіне 7 комитет бағынады:

ПЛАКО техникалық басқару бюросы

СТАКО стандарттаудың ғылыми принциптерін зерттеу комитеті

КАСКО сәйкестікті бағалайтын комитет

ИНФКО ақпараттық жүйелер және қызмет көрсету комитеті

ДЕФКО дамып келе жатқан елдерге көмек көрсету комитеті

КОПОЛКО тұтынушылардың мүддесін қорғау комитеті

РЕМКО стандарт үлгілер жөніндегі комитет

ПЛАКО- ИСО жұмысын жоспарлау үшін берілген ұсыныстарды ұйымдастырып және техникалық жақтарын байланыстыру қызметін атқарады.

ПЛАКО жұмысының қарамағына техникалық комиттерді құру және тарату жөніндегі ұсыныстарды талқылау және техникалық комиттердің стандарттау аумағын анықтау кіреді.

СТАКО – ИСО кеңесіне әдістемелік және ақпараттық көмек көрсету, ұйымдастыру және техникалық жағын ұйымдастыру қызметін атқарады.

СТАКО – ИСО кеңесіне әдістемелік және ақпараттық көмекті халықаралық стандарттар принципі мен әдістемесі жолымен көрсетеді. Стандарттау негізіндегі принциптерді үйрену және осы аймақта жоғары көрсеткіштерге жету туралы кеңес- ұсыныстарды дайындау комитет күшімен жасалынады. Сондай-ақ СТАКО өзара сауда-саттықты дамыту үшін халықаралық семинарларды ұйымдастыру және терминология тұрғысында қызмет атқарады.

КАСКО атқаратын іс-әрекеттерге бұйымның, қызметтің, процесстердің және сапа жүйелерінің, стандарттар талабына сәйкестігін бекіту туралы мәселелерін қарастырады. Комитет зерттеу, сынау нұсқауы және сәйкестік бағасы (сертификаттаудың), қызмет көрсетудің, жұмыс процессінің, сапа жүйесінің сынау зертханаларының және сертификаттау ұйымдарының сай болуын, халықтық және аймақтық жүйелері өзара ортақ келісімге келіп, сонымен қатар халықаралық стандарттарды сынақ үстінде қолданып, оларға сертификат беру арқылы келісімге келу жұмыстарын қадағалайды.

ИНФКО ғылыми-әдістемелік және жаттығу нұсқауларын, қолда бар стандарттардың ақпараттық қамтамасыздандыру және автоматтандырылған қорды пайдаланып, жұмыстарын жолға қойып, стандарттар мен техникалық ережелерді сату жұмысын ұйымдастыру жұмыстарымен айналысады.

ДЕВКА дамушы елдердің стандарттау аумағындағы мұқтаждықтарын зерттеп, осы елдерге көмек беру жақтарын қарастырып ұсыныс жасайды, дамушы елдерде стандарттаудың мұң-мұқтаждарын жан-жақты жете зерттеп талқыға салып, осы елдерге қажет арнайы мамандарды дамыған елдердің оқу орындарында дайындап шығару, көрнекі оқу құралдарын даярлау сияқты жұмыстарды атқару арқылы, өндірісі дамыған елдермен екі жақты тығыз ара- қатынасты жалғастыруға ат салысады

КОПОЛКО-тұтынушылар мүддесін қамтитын сауалдарды қарастырып және оған көмек көрсету жағын стандарттау арқылы шешпек, тұтынушыны стандарттау жөнінде оқытып-үйрету бойынша жұмыс желісін құрып, халықаралық стандарттау туралы қажетті ақпаратты ел арасына таратып, халықаралық және ұлттық стандарттардың тізімі туралы қажетті мерзімді баспасөз жинақтарын шығарып, тұтынушыға тиімді нұсқау құрады: «Тұтынуға арналған еңбек өнімін салыстырмалы сынау», « Тұтынушыға арналған еңбек өнімі туралы ақпарат», «Тұтынуға арналған еңбек өнімінің пайдалану әдістерінің стандарт сипаттамасын жете зертеу» және т.б. жұмыстарын атқарады.

РЕМКО – атқаратын істерге стандарт үлгіге қатысты нұсқауларды зерттеу, оларды құрастыру және аттестация жатады. Сондай –ақ, РЕМКО ИСО-ның стандартты үлгілер жөніндегі халықаралық метрология ұжымдарымен, Халықаралық Метрология Заңдастыру Ұжымы (МОЗМ) жұмыстарын үйлестіру жағында қызмет атқарады.