2. Сапаны жоспарлау және басқару сатылары.

Сапаны жоспарлау 1950 ж. кезеѕінен бастап санау ќабылданєан. Доктор Эдвардс Домингтіѕ Жапонияныѕ алдынєы ќатарлы ґндірісшілерініѕ алдында дјрістермен шыєуы басты оќиєа болды. 12 дјріс ішінде доктор Деминг жапон фирмаларыныѕ жїздеген алдынєы ќатарлы менеджерлерімен кездесті. Онымен, жјне ДЖозеф М. ДЖуранмен , олда жапонияєа мемлекеттік техникалыќ кґмек ретінде шаќырылєан, программа шыєарылєан, оныѕ негізгі идеясы. “Ґнім сапалыєы негізі” – еѕбек сапасы жјне сапалы менеджмент барлыќ деѕгейдегі, яєни јр жўмысшы ґз жўмысынан лјззат алатындай адамдар ўжымдарыныѕ жўмысын ўйымдастыру.

Баєдарлама енді тек ќана ґндірістік їрдістерді емес, бїкіл жїйені ортаќ нјрлендіруге (совершенствовать) негізделді, компанияныѕ жоєары басшылыєы ґзініѕ араласуымен сапа мјселесін, компанияныѕ барлыќ жўмысшыларын сапаны ќамтамасыз етудіѕ негізгі јдісіне їйретіп, жўмысшыларды жоєары сапалы жўмысќа баєыттандырды.

Тўтынушыєа аќаулы ґнімді жібермеу жјне жарамды бўйымдардыѕ шыєарылуын жоєарлату концепциясыныѕ орнын, толыќ аќаусыз жјне барлыќ бўйымдар жарамды болу концепциясы басты.

Бўл кезеѕде, жоєары сапаныѕ шыєындардыѕ азаюына јкелетіндігі толыєымен кґрсетілді.

Сапаны ќамтамасыздандыру жјне жоєарылатуєа кететін шыєындарды ґндіріске инвестиция ретінде ќарастыру керек, аќаулар мен аќаулы ґнімді жґндеу фирмаєа јлде ќайда ќымбат тїседі. Мўны Ф. Крocби ґз еѕбектерінде ќарастырды.

50-жылдары сапаны тотальды басќару концепциясы шыєарылды – IQC. Бўл кезеѕде сапаны тек ќана сапа ўйым мамандары єана басќармай, кјсіпорынныѕ бїкіл басшылыєы жауапкершілікке алынып, ќўжатталєан сапа жїйелері пайда болды.

Мотивация жїйелері адам факторлары жаєына ќарай жылжи бастады. Материалды ынталандыруы азайып, моральдылыєы кґбейді. Сапалы жўмыстыѕ басты мотивтері болып ўйымдаєы жўмыс, жетістіктерін бірге жўмыс істейтіндердіѕ жјне басшылыќтыѕ тануы болды. Оќуєа жјне квалификациясын жоєарылатуєа кґп кґѕіл бґлінеді.

1924 жылы Вальтер Шухарт технологиялыќ їрдісте арнайы статистикалыќ диаграммаларды, їрдістіѕ жїру сипатын кґрсететін баќылау карталарын ќолдануды ўсынды.

В. Шухарт ўсынєан статистикалыќ јдістері технологиялыќ їрдістіѕ дамуыныѕ жалпы тенденцияларын шыєарып алуєа жјне їрдістіѕ белгіленген мјндер шектерінен шыєуына баєытталєан, дамуды алдын ала кґруге жјне аќаулы бўйымдарды шыєарєанєа дейін тїзету јдістерін ќолдануєа мїмкіндік берді.

Сонымен бірге КСРО мен АЌШ-таєы тјжірибелер кґрсеткендей сапалы тўраќты жўмыс алу їшін жўмысшыныѕ жеке тўлєасына їлкен кґѕіл бґлу керек, ґйткені жўмысшыєа деген ќарым – ќатынас, оны сыйлау, оныѕ ой-пікірін тыѕдау, сол ой-пікірді есепке алу жўмысшыныѕ сапалы жўмыс істеу ерігіне їлкен јсер етеді.

Осы этапта сапаны ќамтамасыз ету концепциясыныѕ ядросы мынадай болады:

«Еѕ басты маќсат – тўтынушы тек жарамды ґнім алуы керек, яєни стандартќа сјйкес келетін ґнім саќталынады. Аќаусыздыќ сапаны ќамтамасыз етудін еѕ басты јдістерініѕ бірі болып ќалады. Біраќ негізгі кїштер, жарамды ґнім шыєару процентін кґбейтуді ќамтамсыз ете отырып, ґндірістік їрдістерді басќаруєа баєытталуы ќажет»

Сапаны ќамтамасыз ету концепциясын практикаєа ендіру ґнім мен ќызметтіѕ жеткілікті жоєары сапасында ґндірістіѕ јсерлігін ўдайы жоєарлатуына жол берді. Бўл тауарлар мен ќызметтердіѕ дїниежїзілік нарыєыныѕ пайда болуына жаєдай тудырды.

Осы этапта мамандар сапасыныѕ аумаєында жауапкершілікті бекітетін ќўжатталынєан сапа жїйесі пайда болады.

3. Мәтіндік нормативтік құжаттар түрлері және оның құрамдас элементтеріне қойылатын негізгі талаптар.

Мәтіндік өндірістік құжаттары жалпыстандарттау, метрология жөне сертификаттау жөніндегі нормативтік мәтіндік құжаттардың және негізінде тұтас мәтіннен тұратын, конструкторлық кұжаттардың жинактамасына кірмейтін техникалық шарттарын қамтиды.

Мәтіндік өндірістік құжаттары ережелері мемлекеттік басқару органдарымен, стандарттау жөніндегі техникалық комитеттермен, қоғамдық мекемелер және бірлестіктермен, конструкторлық құжаттардың жинақтамасына кірмейтін техникалық шарттар мен нормативтік мәтіндік құжаттарды (ары қарай мәтіндік құжаттар) әзірлеу жұмыстарында катысатын, ұйымдастыру-құқықтық нысандарынан тәуелсіз заңды және жеке тұрғалармен қолданылады.

Мәтіндік құжаттарға келесі санаттардың стандарттау, метрология жөне сертификаттау жөніндегі нормативтік құжаттары (ары қарай - стандарттау жөніңдегі нормативтік кұжаттар) жатады:

-мемлекеттік және мемлекетаралық стаңдарттар;

-ұйым стандарттары;

-техникалық - экономикалық ақпарат жіктеуіштері;

- техникалық шарттар;

- стандарттау, метрология жөне сертификаттау жөніндегі ережелермен ұсыныстар.

Мәтіндік нормативтік құжаттарды құру әдістемесі ұйымдастырушылық-реттеуші құжаттамаларының, нұсқаулардың, бұйрықтардың, үкімдердің, хаттамалардың және т.с.с. құжаттамалардың үлгілеріне де таратылады.

Мәтіндік өндірістік құжаттарының құрылуына, баяндалуына, ресімделіне және мазмұнына жалпы талаптар төмендегілер үшін былайша белгіленеді:

- мемлекеттік және ұйым стандарттары - ҚР СТ 1.5;

-техникалық-экономикалық ақпарат жіктеуіштері - ҚР СТ 5.1;

-конструкторлық құжаттар жинақтамасына кіретін техникалық шарттар - МСТ 2.105, МСТ 2.114;

- стандарттау, метрология жене сертификаттау жөніндегі ережелер мен ұсыныстар - ҚР СТ 1.5;

- конструкторлыққұжаттар жинақтамасына кірмейтін техникалық шарттар - МСТ 2.105.

Нормативтік құжаттар мәтіні А4 форматты ақ қағазда МСТ 9327 бойынша машина басу және машина тәсілімен орындалуы тиіс. Мәтіндік құжаттарды машина басу тәсілімен парақтың бір жағында бір-екі аралықтан, кестелер басында - бір аралықтан кейін орындайды. Жазу машинкасының шрифты анық, биіктігі 2,5 мм, лентасы тек қара түсті (жартылай қалың) болу тиіс.

Машина басу тәсілімен мәтіндік құжаттары репрография әдісімен көшірмелерді басып алуға жарамдылық қамтамасыз ететін, қос жақты баспасөз әдісімен Microsoft Office Word бағдарламасында электрондық - есептеу машинаның(ЭЕМ) автоматтандырылган цифрлық басатын құрылғылары арқылы орындалады. Шрифтың биіктігі № 12 немесе № 14.

Бөлім, бөлімшелердің, бұрынғы және келесі мәтіннің тақырыптары және де бөлім, бөлімше тақырыптары арасындағы аралық машина басу тәсілімен орындаған кезде бір-екі аралыққа, машина тәсілімен - шрифтың бір биіктігіне тең болу тиіс. Тақырып жолдары негіздемелерінің арасындағы аралықты мәтіндегідей қабылдайды.

Мәтіндік құжаттарда рұқсат етілмейді:

- егер оның астына мәтіннің тек бір жолын орналастырса, парактың төмен жағына бөлім және (немесе) бөлімше атауын орналастыру;

- стандартқа сілтеген кезде белгілерсіз құжат индексін, олары бар құжаттардың баска түрлері мен санаптарын келтіру және де әр түрлі парақтар немесе жолдарда құжат белгісі мен индексін сыйғызу.

Мәтіңдік құжаттарға жеке сөздерді, формулаларды, шарттық белгілерді, латын мен грек алфавиттерінің әріптерін кіргізу және де суреттерді қара сия, паста немесе тушьпен орындау керек. Кіргізілген мәтіннің тығыздылығы орындалған мәтіннің тығыздылығына жақын болуы тиіс.

Мәтіндік құжаттарды орыңдау процесінде табылған жаңылыс, қате және кестелік дәл еместерді тазартып өшіріп және сол жерде түсіру немесе түзетілген мәтіннің жол арасына (графика) машина басу тәсілімен немесе кара сиямен, тушьпен, қолмен жазу тәсілімен пастамен түзету тиіс.

Парақтарды бүлдіру, түзетілген жерлер, толық жойылмаған бұрынғы мәтінің іздері болмау тиіс. Бір бетке бестен көп емес түзетулер рұқсат етіледі.

Түзетулерді енгізгеннен кейін мәтіндік құжаттар репрография тәсілімен тиісті сапалы көшірме дайындау мүмкіндігін камтамасыз етуі тиіс.

Мәтін шегіндегі бастапқы жол басындағы бос жер бірдей және бес белгіге тең болу тиіс.

Құжаттарды машина басу және машина тәсілдерімен орындаған кезде мәтіннің ақ шеті келесі мөлшерде болуы тиіс: жоғарғы, төмен, сол жағы - 2,5; оң жағы-1,5. Колонтитул аралағы шетінен - 1,25 (бар болса).

Мәтіндік құжаттар 210x297 (А4), 148x210 (А5), 297x420 мм (АЗ) форматымен, ал негізделген жағдайда(оларды сыйғызуға ж.т.б. үлкен көлем талап ететін күрделі кестелік материал, кесте бар болса) - 297x420 (А4х2) форматымен басып шығарылатын құжаттар талаптарына сәйкес тәсілдермен басып шығарылады.

Басып шығару кажеттелігі мәселері мен техникалық шарттарды басып шығару тәсілдерін, баспа форматтарын техникалық шарттар түпнұсқасы иесі дербес анықтайды.

Қолдан көшіру әдісімен көшірмелерді дайындау рұқсат етілмейді.

Мәтіндік өндірістік құжаттары ретінде конструкторлық кұжаттардың жинактамасына кірмейтін техникалық шарттарының құрылымы келесі элементтердентұрады:

• титул парағы;

• мазмұны; .

• атауы;

• қолдану саласы;

• нормативтік сілтемелер;

• анықтамалар;

• белгілер мен қысқартулар;

• талаптар;

• қосымшалар.

Техникалық шарттарға қосымша құрылымдық элементтер қосылуы мүмкін.

Техникалық шарттардың титул парағындажедел автоматтандырылған өндеуді, көрсеткіштер мен каталогта құжаттарды іздеуді қамтамасыз ету үшін міңдетті түрде келтірілетіндер: үйлестірілген ондық жіктеуіш жөніндегі шифр - ҮОС(шифр техникалық шарттарды мемлекеттік тіркелуді жүзеге асыратын мекемемен қойылады), экономикалық қызмет түрлері жөніндегі өнім жіктеуішінің коды (ЭҚТӨЖ) - ҚР МЖ 04-2005 және өнімнің жалпы жіктеуіші (ӨЖЖ), стандарттардың мемлекет-аралық жіктеуіштері жөніндегі коды - МС (ИСО/ ИНФКО МКС) 001-96 жөне мемлекетаралық стандарттардың жіктеуіші жөніндегі коды (МСЖ).

Техникалық шарттардың атауы титул парағында келтіріледі және тақырыпшадан тұрады. Тақырыпшаларда сөздерді тасымалдау рұқсат етілмейді. Тақырып бас әріптермен басылуы тиіс. Мысалы - КИІМ ФУРНИТУРАСЫ.

"Қолдану саласы" құрылымдық элементі тағайындау және стандарттау объектін анықтау үшін келтіріледі. "Қолдану саласы" техникалық шарттардың бірінші бетінде орналастырылады, (1) бет деп нөмірленеді.

Стандарттау объектін анықтау үшін келесі тұжырым қолданылады:

"Осы техникалық шарттар таратылады"

Техникалық шарттарда міндетті және (немесе ұсынылатын) талаптар болуы мүмкін.

Азаматтардың өмірі, денсаулығы және мүлігі, қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз ету, техникалық және ақпараттық сыйысымдылықты, өнімнің өзара алмасуы, оларды бақылау әдістері мен таңбалау бірлігін қамтамасыз етуге бағытталған, міндетті талаптары бар өнімге, процесске(жұмысқа) және қызметке техникалық шарттарда көрсету тиіс:

“Осы техникалық шарттардың талаптары міндетті болып табылады”

Техникалық шарттарға кіретінтехникалық шарттардың ұсынылатын талаптары міндеттілігі тапсырушымен(тұтынушымен) осы объектілерге қабылданған техникалық ретемелер мен шарттар/келісімдермен ескертіледі.

Техникалық шарттарда тек ұсынылатын талаптарды баяндаған кезде көрсету тиіс:

"Осы техпикалык, шарттар талаптары ұсынылатын болып табылады".

Нормативтік сілтемелер құрылымдық элементтері титул парағынан кейін және техникалық шарттарда сілтемелер берілген нормативтік құжаттар тізбесінен кейін тұрады.

Сілтемелер жасалатын қүжаттар санатына байланысты техникалық шарттарда қүрылымдық элементін баяндаған кезде келесі сөздерден бастайды:

"Осы техникалык, шарттарда келесі нормативтік құжаттарға сілтемелер пайдаланған...", немесе " Осы техникалык шарттарда келесі стандарттарға сілтемелер пайдаланылған".

Тізбеге белгілердің тіркеу нөмірі өсу төртібінде нормативтік құжаттар белгілері мен атауы келесі тізбекте кіреді:

-техникалық реттемелер;

-мемлекеттік стандарттар;

-мемлекетаралақ стандарттар;

-Қазақстан Республикасы аумағында қолдануға рүқсат етілген шетелдердің халыкаралық, аумақгық жөне ұйымдық стандартгары;

-ғылыми-техникалық қоғамдар стандарттары;

-стандарттау жөніндегі ережелер, үсыныстар және басшылыкгар;

-техникалық шарттар жөне баскалар.

Анықтамалар егер техникалық шарттарда ерекше терминдер кабылданса, оңда ол техникалық шарттарда пайдаланылатын терминдерді белгілеу үшін қажетті анықгамалары "Анықгама" құрылымдық элементінде келтіріледі. Анықгама тізбесін мына сөздерден бастайды:"Осы техникалык шарттарда келесі терминдер мен оларға сәйкес анықтамалар пайдаланылады" Белгілер мен кысқартулар

Шарттық әріптік белгілер, суреттер немесе белгілср күші бар стандарттау жөніңдегі нормативтік құжаттар және техникалық шарттарга сәйкес болу тиіс. Қажет болса көрсетілген құжатгармен белгіленбеген шарттық белгілер, суреттер мен белгілерді қолдануды "Белгілер мен қысқартулар" құрылымдық элементінде түсіндіру кажет.

Техникалық шарттар мазмұнына талаптар МСТ2.114 сәйкес “Қауіпсіздік талаптары” бөлімінде соңғы өнімге қауіпсіздік талаптарынан басқа оны өндірген кездегі қауіпсіздік талаптары келтіріледі.

Құжат мәтінін толықтыратын материалды қосымшаларда орналастыруға болады. Мысалы: графикалық материалдыр, кестелер, үлкен форматты кестелер, есеп айырысу, аппаратура мен аспаптарды сипаттау, ЭЕМ ж.т.б шығарылатын алгоритмдер мен мәселелер бағдарламаларын сипаттау болуы мүмкін. Қосымшаларды осы құжаттың жалғасы ретінде оның келесі беттерінде ресімдейді.

Қосымшалар міндетті және ақпараттық болуы мүмкін.

БИЛЕТ №8