- •Өндірістік есепті ұйымдастыру негіздері.
- •1.1. Өндірістің түрлері және олардың өндіріс шығындарының есебін ұйымдастыруға жасайтын ықпалы.
- •1.2. Өндірістік шығындарды жіктеу
- •1.1. Өндірістік шығындарды жіктеу
- •1.2. Шығындарды экономикалық элементтер мен калькуляция баптары бойынша топтастыру
- •1.3. Өнімнің (жұмыстардың, қызметтердің) өндірістік өзіндік құнына кіретін шығындар
- •1.4. Шығыны есептелетін объектілер және калькуляцияланатын объектілер
- •1.5.Өндірістік шығындардың есебінің жалпы схемасы.
- •1. Тағайындалған шығындар былайша жіктеледі:
- •2. Шығындар өнімнің өзіндік құнына жатқызу тәсілі бойынша былай жіктеледі:
- •2.1. Материалдық шығындардың есебі
- •2.1. Материалды өнім түрлері бойынша олардың нормативтік (жоспарлы) шығысына пропорционал бөлуді есептеу мысалы.
- •2.2. Материалды коэффициенттер бойынша бөлудің типтік есебі
- •2.3. Қайтарылатын қалдықтарды олардың нормативтік шығысына пропорционал бөлуді есептеу мысалы
- •2.2. Өндірісте материалдың пайдалануын бақылауды ұйымдастыру
- •2.3. Өндірістік жұмысшыларға жалақы төлеу шығындары мен жалақыға төлеуге аударылатын ақшаның есебін жүргізу
- •2.4. Нақты есептелген жалақыны өнім түрлері бойынша бөлуді есептеу (теңгеде)
- •2.5. Жалақы есептеу жөніндегі шаруашылық операциялар
- •2.4. Үстеме шығыстардың құрамы мен оның есебі
- •2.6. Өндірістегі ақаумен байланысты шаруашылық операциялары
- •2.5. Үстеме шығыстарды бөлу тәртібі
- •2.6. Қосалқы өндірістердің шығынының есебін жүргізу және бөлу
- •2.7. Қосалқы цехтардың қызметтерін бөлу ведомосі
- •2.8. Бөлімшелердің өндірістік көрсеткіштері
- •2.9. Қызмет көрсетуші қызметтердің шығынын тура әдіспен бөлуді есептеу
- •2.10. Қызмет көрсетуші қызметтердің шығындарын қадамдық әдіспен бөлудің есебін жүргізу
- •2.7. Аяқталмаған өндірістің есебін жүргізу, түгендеу және бағалау
- •2.8. Өндіріс шығындарының жиынтық есебі
- •2.9. Әкімшілік шығыстардың есебін жүргізу
- •2.10. Өнім сату мен қызмет көрсету жөніндегі шығыстардың есебін жүргізу
- •3.1. Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау мен оның түрлері
- •3.2. Өзіндік құны калькуляцияланатын объектілер, калькуляциялық бірліктер
- •3.3. Шығындардың есебін жүргізу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау әдістері
- •3.4. Шығынды есептеу мен өнімнің өзіндік калькуляциялаудың нормативтік әдісі.
- •3.5. Шығындарды есептеу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың қайта бөлістік әдісі
- •3.6. Шығындарды есептеу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың тапсырыстық әдісі
- •3.7. Шығындарды есептеу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың қарапайым әдісі.
- •3.8. Өнімнің өзіндік құнын есептеу тәсілдері
- •3.9. Даяр өнімнің есебін жүргізу
- •3.1. Даяр өнімнің қозғалысы бойынша шоттар корреспонденциясы
- •4.1 Басқарушылық есеп, оның мәні, пәні мен әдісі
- •4.2. Басқарушылық есептік ақпараттың сипаттамасы
- •4.3. Басқарушылық есептің объектілері мен міндетттері. Бухгалтерлік және басқарушылық есептің «Эккаунтинг» жүйесінде алатын орны.
- •4.4. Басқарушылық есеп қағидалары
- •4.5. Басқарушылық және қаржы есебі жүйелерінің салыстырмалы сипаттамасы
- •4.6. Басқарушылық есептің шешім қабылдауда атқаратын рөлі
- •4.7. Басқарушылық есеп бухгалтерлерінің кәсіби этикасы
- •4.8. Өндірістік есеп пен оның басқаруда атқаратын рөлі, басқарушылық есептің өндірістік есептің байланысы
- •5.2. Шығындарды жіктеу
- •5.2.1. Запастар мен алынған пайданың өзіндік құнын анықтау үшін шығындарды жіктеу
- •5.2.2. Шешім қабылдау мен жоспарлау шығындарын жіктеу
- •5.2.3. Шығындарды бақылау мен реттеуді жүзеге асыру үшін жіктеу.
- •6.1. Материалдық шығындардың есебі
- •6.2. Жұмыс күшіне жұмсалатын шығындардың есебін жүргізу
- •6.3 Үстеме шығыстардың есебін жүргізу
- •6.4. Өндірістік үстеме шығыстарды бөлу
- •6.5. Үстеме шығыстарды бөлудің бірыңғай ставкалары
- •6.6 Үстеме шығыстарды нормативтік бөлу ставкалары
- •Бақылау сұрақтар:
- •Тестілер:
- •7.1 Шығындарды есептеу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың процестік әдісі
- •7.1.1 Нормативтіктен тыс кірістер
- •7.1.2 Балама бірлік ұғымы
- •1 Мысал:
- •7.1.3 Өнімнің өткен процестегі өзіндік құны
- •2 Мысал:
- •7.1.4 Аяқталмаған өндірісті (жартылай фабрикаттарды) бағалау әдістері
- •3 Мысал:
- •7.1.5 Баламалы өнім шығару мен нормативтік ысырап
- •7.1.6 Баламалы өнім шығару мен нормативтіктен тыс ысырап
- •5 Мысал:
- •7.1.7 Кешенді өндіріс өнімі мен қосалқы өнімнің шығыны және өзіндік құнының калькуляциясын есептеу
- •7.2 Өнімнің өзіндік құнының шығыны мен калькуляциясын есептеудің тапсырыстық әдісі
- •7.3 Шығындардың функциялар бойынша есептеу (авс – әдіс)
- •7.4 «Стандарт-кост» жүйесі бойынша шығындарды есептеу мен өзіндік құнды калькуляциялау
- •7.5 Шығындары толық бөлінетін өнімдердің және өзгермелі шығасылар бойынша «Директ-костинг» және «Өзіндік құнды калькуляциялау»
- •7.6 Маржиналдық кіріс, маржиналдық тәсілдемеде субъектінің операциялық пайдасын есептеу тәртібі.
- •7.7 Залалсыздықты талдау
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тестілер
- •«Стандарт-кост» жүйесі бойынша қай факторлар материалдың нақты шығындарының нормадан ауытқуына қандай факторлар ықпал етеді?
- •2. «Стандарт-кост» жүйесі бойынша қай факторлар жалақы төлену жөніндегінақты шығындардың белгіленген нормадан (жоспарына) ауытқуына ықпал етеді?
- •3. «Стандарт-кост» жүйесі бойынша жалақының сағаттық ставкасының өзгеру есебінен жалақының өзгергені қалай анықталады?
- •4. «Стандарт-кост» жүйесі бойынша жалақы төлеу нормасының ауытқуына еңбек өнімділігі нормаларының өзгеруінің жасайтын ықпалы қалай анықталады?
- •5. Маржиналдық кіріс деген не?
- •6. Маржиналдық кіріс қалай есептеледі?
- •Бюджеттер мен бюджет, бюджеттердің түрлері.
- •8.2 Операциялық бюджет, оның құрамы, жасау тәртібі.
- •8.3 Икемді бюджеттер (сметалар).
- •8.4 Нормативтік шығындар және олардың маңызы.
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тестілер
- •Мазмұны
8.4 Нормативтік шығындар және олардың маңызы.
Шығындарды неғұрлым тиімді басқару үшін оларды пайда болған сатыда бақылау және реттеу керек. Осы мақсатта өндірістік процестерді жүзеге асыру процесінде материалдардың, жұмыс күші мен қызметтердің нормативтерін әзірлеу керек. Нормативтік шығындар кәсіпорынды болашаққа бағдарлайды және сонымен бірге пайдаға ықпал ету тұрғысынан алып қарағанда өндірістік қызметте орын алатын өзгерістерді бағалау құралы болып табылады.
Шығындарды нормалардың негізінде басқару қажетсіз ысырапқа, өндірістен тыс шығыстарға жол бермейді, өндірістің тиімділігін арттырады, сатып алу саясатын жақсартады, болашақта өндірістік ресурстарды тиімді пайдалануға ықпал етеді. Нормативтік шығындарды анықтаудың екі тәсілдемесі (әдісі) қолданылады.
Бірінші әдіске сәйкес өткен кезеңдердің нақты деректері бойынша материалдар мен еңбекті пайдалану бағаланады.
Нормативтерді осы әдіс бойынша белгілеген кезде нормативтерге өткен қателіктер мен кемшіліктерді көшіру қаупі сақталады. Сондықтан осы әдіс бойынша нормативтер өткен кезеңдердің орташа нәтижелерінің негізінде өнімсіз шығындар мен материалддық шығындар мен еңбек шығындары бойынша артық шығыстар алынып тасталып белгіленеді.
Екінші әдіс бойынша нормалар технологиялық талдаудың көмегімен белгіленуге тиіс. Технологиялық талдауда материалдардың, жұмыс күші мен жабдықтардың дәл есебін жүргізудің, сондай-ақ операцияларды бақылап зерттеу негізінде әр бір операция егжей-тегжей зерттеледі.
Шығындардың нормалары әдетте мыналарға бөлінеді:
негізгі нормаларға;
мінсіз нормаларға;
ағымдағы қол жеткізімді нормаларға.
Шығынның негізгі нормалары – тұрақты, ұзақ уақыт бойы өзгермейтін
нормалар. Осы нормалардың артықшылығы ретінде бірқатар жыл бойы нақты шығындарды сол бір нормалармен салыстыру базасын қамтамасыз етіп, кезең ішіндегі тиімділіктің үрдісін белгілеуге мүмкіндік беретінін атауға болады.
Алайда өндіріс көлемі, технологиялар, бағалар өзгерген жағдайда негізгі нормалар ағымдағы жоспарланған шығындарды көрсетпейді, сондықтан шығындарды басқару үшін жарамсызға айналады. Сондықтан шығынның негізгі нормалары сирек пайдаланылады.
Мінсіз нормалар – бұл мінсіз ең тиімді қызмет жағдайында ғана болуы ықтимал ең төмен шығындар. Іс жүзінде мінсіз нормаларға сирек қол жеткізуге болады, сол себептен олардың пайдаланылуы екіталай. Мұндай нормалар бағдар ретінде ұсталатын мақсаттарды білдіреді. Мінсіз нормаларды менеджерлер ынталандыру жүйесін белгілеу, шығасыларды төмендетуге ынталандыру үшін пайдалы болуы мүмкін.
Ағымдағы қол жеткізімді (іс жүзінде орындалатын) шығындар нормасы. Осы нормалар тиімді қызмет жағдайында пайда болуы тиіс шығындарды көрсетеді. Қол жектізімді нормалар пайдаланылған жағдайда ресурстардың әдеттегі бүлінуінің, машиналардың бұзылуы мен ысырап болған уақыттың жол берілетін ауытқулары анықталады. Іс жүзінде ағымдағы қол жеткізімді нормалар өте жиі қолданылады, өйткені олар қол жеткізу үшін қызметкерлер жауап беретін мақсаттардан ауытқуды өлшеудің жол берілетін базасын, яғни нақты шығындарды нормативтік шығындармен салыстыруды қамтамасыз етеді. Нақты қол жеткізілетін нормалар, сондай-ақ сметаны жоспарлау мен жасау мақсаты үшін ең қолайлы база болып табылады. Алайда мұндай нормалар компания қызметкерлерін шығындарды төмендетуге және еңбек өнімділігін арттыруға ынталандырмайды, сол себептен нормалар оңай қол жеткізімді болмауға тиіс.
Шикізаттың, материалдардың, сатып алынатын бұйымдардың, барлық түрдегі отынның, энергияның, шығын түрлерінің, өндіріске қызмет көрсету шығыстарының (үстеме шығыстардың) және басқарудың ағымдағы нормалар, нормативтер мен шығыс сметалар жүйесі кәсіпорынның нормативтік шаруашылығы деп аталады.
Нормативтік шаруашылықты ұйымдастыруда шығын нормаларының болуы мен олардың негізделуі, жаңа және жетіспейтін норма әзірлеу, қолданылатын нормаларды қайта қарау қарастырылады. Нормативтік шығындар ауытқу елеулі болғанға дейін өзгермейді.
Кәсіпорындар өнім ассортиментін неғұрлым жиі өзгертіп немесе технологияны жетілдірсе, оларға бұл бизнестің өнімділігімен пайдалылығымен тікелей байланысты болғандықтан, олар нормалардлы соғұрлым жиі әзірлеп, қайта қарауға мәжбүр болады.