7.1.2 Балама бірлік ұғымы

Өндірісте есепті кезеңнің соңында барлық өнім сол бюір аяқталу дәрежесіне дейін жеткізілуі мүмкін емес. Бір өнім сатуға даяр, ал басқалары аяқталмаған өндіріс сатысында болады. Мысалы, 12000 өнім бірлігін кезең ішінде толықтай жасалды және 4000 бірлік жартылай фабрикатқа дейін жеткізілді. Бұл жағдайда өнім бірлігінің өзіндік құнын анықтау үшін барлық шығындарды жалпы өнімнің санына бөлуге болмайды (16000), өйткені осының салдарынан әр түрлі даярлық дәрежесіндегі өнімнің өзіндік құны бұрмаланады. Өңдеу процесіндегі өнімнің санын (көлемін) даяр өнімнің баламалы санына (баламалы шығуына) айналдыру керек. Бұл үшін орындалған жұмыстардың аяқталуының пайызын анықтап, осы мөлшерді кезеңнің соңында өңдеу процесіндегі өнім бірлігінің санына көбейту керек.

Егер жоғарыда көрсетілген 4 000 бірлік 50 %-ға даяр болса, онда баламалы шығу 2000 даяр өнім бірлігін құрайды. Бұл жағдайда жалпы баламалы шығу 14000 бірлікті құрайтын болады. Егер есепті кезең ішіндегі жалпы өзіндік құн 2 800 000 теңгені құраса, онда бірліктердің өзіндік құны 200 теңгені құрайтын болады және өзіндік құн былайша бөлінеді.

теңге

Толықтай өңделген және келесі

процеске жіберілген өнім

(200 теңге бойынша 12 000 бірлік ) 2 400 000

Аяқталмаған өндіріс (200 теңге бойынша 2000 бірлік) 400 000

Барлығы 2 800 000

Баламалы шығу көрсеткіші қолданылғанда өндірістік процесс ішінде барлық шығындар бірдей пропорцияда жұмсалмайтынын ескеру керек. Мәселен, материалдар өндірістік циклдың басында пайдалануы және олардың құны өнімге толықтай көшірілуі, ал еңбек шығындары мен өндірістік үстеме шығыстар өндірістік процесс барысында өседі. Сондықтан өзіндік құнның әр бір құрамдасы бойынша өзіндік құнның калькуляциясын жасау керек. Мұны келесі мысалда қарастырайық:

1 Мысал:

А процесі туралы ақпарат.

Кезең басындағы аяқталмаған өндіріс жоқ

А процеске кірген өнім, бірлік 16000

Өңдеу аяқталған және

Б процеске жіберілген өнім, бірлік 12000

Кезең соңындағы аяқталмаған, бірлік 4000

Кезең ішіндегі материалға жұмсалған шығындар (теңге) 1820 000

Кезең ішіндегі өңдеу жөніндегі шығындар

(еңбек шығындары мен

үстеме шығыстар) (теңге) 980 000

Материалдарға жұмсалған шығындар процестің басында жүзеге асырылады, ал өңдеу жөніндегі шығындар өндірістік процес барысында біркелкі қосылады. Аяқталмаған өндірістің даярлық дәрежесі шартты түрде 60 % болып саналады. Бұл жағдайда кезең соңында Б процесіне көшірілетін өнім шығарудың өзіндік құны мен аяқталмаған өндірістің өзіндік құны мынаны құрайды:

7.1-кесте. Өнім бірлігінің өзіндік құнының есебі

	Жалпы өзіндік құн, теңге	Даяр өнім, бірлік	Жартылай фабрикаттардың баламалы бірлігі	Баламалы бірліктердің сомасы	Бірліктердің өзіндік құны, теңге
Материалдар Өңдеу жөніндегі шығындар Барлығы	1820000 980000 2800000	12000 12000	4000 2000	16000 14000	113,75 70,00 183,75

Осыдан: Аяқталмаған өндірістің өзіндік құны :

Материалдардың құны (113-75 тг баға бойынша 4000 бірлік ) 455000

Өңдеу жөніндегі шығындар (70 тг баға бойынша 9000 бірлік) 14000 595 000

Даяр өнім (183-75 баға бойынша 12000) 2 205 000

Барлығы 2 800 000

Осы мысалда өнім өндірісінде материалдарды пайдалану аяқталды, ал бұдан әрі еңбек шығындары мен үстеме шығыстар орын алады деп саналады.