8.3 Икемді бюджеттер (сметалар).

Бұрын атап өтілгендей, басында негізгі (бас) бюджетасалады, кейде рол статистикалық деп аталады. Бұл қатаң бюджет. Жоспарлы кезеңнің соңында негізгі (статистикалық) бюджет үшін бюджеттің ауытқуын есептеген кезде кезең ішіндегі нақты шығарылған көлемге нақтылау қарастырылмайды. Алайда шығарылған өнімнің көлемі өзгерген жағдайда кейбір шығындардың көлемі өзгереді. Сондықтан жоспарланған түсім мен жоспарланған шығындардың, нақты шығарылған өнімге (немесе сату көлеміне) жұмсалған нақтыланған көлеміне сәйкес икемді бюджет жасалады. Бұл жағдайда нақты шығарылған өнімнің нақты көлеміне (немесе сату көлеміне) тек өзгермелі шығындар нақтыланады, ал тұрақты шығындар статистикалық бюджетте қарастырылған сомада есепке алынады. Сөйтіп, статистикалық бюджетпен салыстырғанда икемді бюджеттің негізгі ерекшелігіне икемді бюджетті әзірлеген кезде нақты өнім шығару (сату) көлемі, ал статистикалық бюджетте – жоспарлы шығару (сату) көлемі пайдаланылады

Шығынның өнім шығару (сату) көлемінен тәуелділігін 8.1-кестенің деректерінен көруге болады.

8.1-кесте. Ұйымның статистикалық бюджеті (нұсқалар бойынша).

№	Көрсеткіштер	Шығарылған бірлікке шаққандағы норма (теңге)	Шығару көлемінің нұсқалары
			1	2	3
1	Өнім бірлігінің саны		10.000	12.000	15.000
2	Түсім (сату көлемі)	200	2.000.000	2400.000	3.000.000
3	Өзгермелі шығыстар:
	– материалдар	70	700 000	840 000	1050.000
	– жалақы	50	500.000	600.000	750.000
	– өзгермелі өндірістік шығыстар	20	200.000	240.000	300.000
	Барлық өзгермелі шығыстар	140	1.400.000	1680.000	2100.000
	Маржиналдық кіріс	60	600.000	720.000	200.000
	Тұрақты өндірістік шығыстар		250.000	250.000	250.000
	Барлық шығындар		1650000	1930000	2350.000
	Операциялық пайда		350.000	470.000	650.000
	Өнім бірлігіне шаққандағы операциялық пайда		35	39.17	43.33

Кестеден шығындардың (тіпті сметалық та) өндіріс көлемінің өзгеруіне сәйкес өзгеретінін көрінеді. Сондықтан кәсіорынның (бөлімшенің) қызметін бағалау үшін нақты өндіріс көлеміне жұмсалған нақты шығындарды жоспарда көзделген көлемге жұмсалатын сметалық шығындармен салыстыруға болмайды. Бұл салыстырылмайтын көрсеткіштер.

Сондықтан статистикалық бюджетте қарастырылған өзгермелі шығындарды нақты өнім шығару көлеміне нақтылау керек, бұл процесс икемді бюджет жасау процесі деп аталады. Айтылғанды көрнекі көрсету үшін мысал ретінде статистикалық бюджеттің екінші нұсқасының деректері бойынша 10 000 дана нақты өнім шығару көлеміне икемді бюджет жасаймыз және нақты көрсеткіштердің статистикалық бюджет пен икемді бюджеттің деректерінен ауытқуын және икемді бюджет көрсеткіштерінің статистикалық бюджеттің көрсеткіштерінен ауытқуын анықтаймыз.

8.2-кесте

	Көрсеткіштер	Өнім бірлігініе жұмсалған шығыстың нормасы, теңгеде	Статистикалық (бекітілген) бюджет(теңге) (2 тх12 000)	Икемді бюджет (теңге)	Нақты көрсеткіштер	Нақты көрсеткіштердің ауытқуы от		Икемді бюджеттің статистикалық бюджеттен ауытқуы
						Статисткалық бюджеттің	Икемді бюджеттің
	1	2	3	4	5
1	Өнімнің саны (дана)		12000	10.000	10.000	-2000	-	-2000
2	Түсім (сату көлемі)	200	2400.000	2.000.000	2120.000	-280.000	+120.000	-400000
3	Өзгермелі шығыстар:
	– материалдар	70	840.000	700.000	750.000	-90.000	+50.000	-140.000
	– жалақы	50	600.000	500.000	520.000	-80.000	+20.000	-100.000
	– өзгермелі өндірістік шығыстар	20	240.000	200.000	210.000	-30.000	+10.000	-40.000
	Барлық өзгермелі шығыстар	140	1680.000	1400.000	1480.000	-200.000	+80.000	-280.000
	Тұрақты шығыстар		250.000	250.000	260.000	+10.000	+10.000	-
	Барлық шығыс		1930.000	1650.000	1740.000	-190.000	+90000	-280.000
	Операциялық пайда		470.000	350.000	380.000	-90.000	+30.000	-120.000

Нақты операциялық пайда статистикалық деректермен (бастапқы бекітілген) салыстырғанда 90 000 теңгеге төмендегені көрінеді, бұған мыналар себеп болды:

1. Түсімнің 280 000 теңгеге төмендегені;

2. Шығындардың 190 000 теңгеге төмендегені.

Түсімнің төмендегеніне статистикалық (бастапқыда бекітілген)

статистикалық бюджетте қарастырылған сату көлемінің 2000 немесе 400 000 (2000*200) теңгеге төмендегені және сату бағасының өнім бірлігі үшін орташа 12 теңгеге өскені (2120.000*10000-200) ықпал етті, бұл өнім сатудың көлемін 120 000 теңгеге (10 000*12) арттырды.

Статистикалық бюджетте қарастырылған көлемнен нақты шығарылған өнім көлемінің 2000 данаға төмендеуіне байланысты, өзгермелі шығындар 200 000 теңеге азайды, ал операциялық пайда 90 000 теңгеге төмендеді.

Бюджеттендіру үшін шығындарды дұрыс нормалау маңызды рөл атқарады.