7.3 Шығындардың функциялар бойынша есептеу (авс – әдіс)
Өнімнің өзіндік құнын дұрыс есептеу үшін жанама (үстеме) шығыстарды калькуляциялау объектілерінің арасында бөлудің таңдалған әдісі маңызды рөл атқарады. Отандық және шетелдік есеп саясатында өткен ғасырдың ортасына дейін өндірістік жұмысшылардың жалақысы үстеме шығыстарды бөлу базасы ретінде прайдаланылды.
Үстеме шығыстарды өнім (жұмыс, қызмет) түрлері арасында өндірістік жұмысшылардың негізгі жалақысына пропорционал бөлген кезде олардың көп бөлігі еңбек сыйымдылығы аз өнімнен гөрі еңбек сыйымдылығы көп өнім түрлеріне жатқызылады. Осының нәтижесінде еңбек сыйымдылығы аз өнім түрлері аз пайда түсіретін болып шықты, яғни өнімнің өзіндік құны бұрмаланды.
Сонымен бірге өндірістік процестерді автоматтандырудың өсуіне орай өнімнің өзіндік құнының құрылымындағы тікелей еңбек шығындары мен үстеме шығыстардың өсуі төмендеді.
Ұйымның өндірістік қызметімен тікелей байланысты емес шығындар: логистикаға, жабдықтарды реттету мен үйлестіруге, өнімнің сапасын бақылауға және т.б. жұмсалатын шығыстар артты.
Осының барлығы шығындарды функциялар бойынша есептеу немесе АВС әдісінің (Activity Based Costing –ABC) пайда болуына әсер етті. АВС әдісінің шығындарды есептеудің басқа әдістерінен түбегейлі айырмашылығы үстеме (жанама) шығыстарды бөлу тәртібімен байланысты.
Шығындарды АВС әдісі бойынша есептеу былайша жүзеге асырылады:
1. Жанама шығындарды пайда болуы байланысты негізгі қызмет түрлері (функциялар немесе операциялар) анықталады. Әдетте оларға материал жеткізуге тапсырыс ресімдеу; өндірістік жабдықтарды пайдалану; оны жөндеу мен реттеу жөніндегі операция; өнімнің сапасын бақылау және т.б. жатуы мүмкін.
Ұйымның үстеме шығыстары жеке бөлінген қызмет түрлерімен (функциялармен немесе операциялармен) сәйкестендіріледі.
2. Әр бір қызмет түрінің шығындарының тиісті өлшем бірліктерінде бағаланатын иесі мен олардың сандық мағыналары анықталады.
3. Әр бір қызмет түрі бойынша шығын иесі бірлігінің құны олардың үстеме шығыстарының сомасын тиісті шығын иесінің сандық мағынасына бөлу арқылы анықталады.
4. Үстеме шығыстар өнім (жұмыс, қызмет) түрлері арасында шығын иесі бірлігінің құнын әр бір өнім (жұмыс, қызмет) түрін жасау үшін орындалған қызмет (функциялар, операциялар) түрлері бойынша олардың санына көбейту арқылы бөлінеді.
5. Әр бір өнімнің бірлігі мен түрінің өзіндік құны анықталады. Осы әдісте шығындарды есептеу объектісі жеке қызмет түрі (функциялар, операциялар), ал калькуляциялау объектісі – өнімнің (жұмыстың, қызметтің) түрі болып табылады.
Тікелей шығындары 12530 мың теңгені және үстеме шығыстары 3900 мың теңгені құрайтын 4 өнім түрін шығаратын ұйымның шартты деректері пайдаланылған №7.8-7.12-кестелерде өнімнің өзіндік құны мен калькуляциялау шығындарын АВС-әдісі бойынша есептеуді ұйымдастырудың мысалы келтірілген.
АВС – өзінің мәні бойынша өнімнің өзіндік құны мен калькуляциялау шығындарын есептеудің тапсырыстық әдісіне балама әдіс. №7.14-кестеде АВС-әдіс пен тапсырыстық әдісті пайдаланып өнім бірлігінің өзіндік құнын калькуляциялаудың нәтижелері келтірілген.
Үстеме шығыстарды бөлудің тапсырыстық әдісі оған басқа факторлардың ықпалын бір ғана көрсеткіштің (біздің мысалда негізгі жалақының) іс-әрекетін ғана ескеред, ал АВС-әдіс –те үстеме шығыстарды бөлу үшін барлық ықтимал факторлар ескеріледі. Сондықтан АВС-әдіс өнімнің өзіндік құнын неғұрлым дұрыс есептеуге және пайдалылығын анықтауға ықпал етеді.
7.8-кесте.
Өнім шығарумен байланысты тікелей
шығындар.
Өнім түрлері |
Өнім бірлігінің саны, дана |
Тікелей материалдық шығындар, теңге |
Жалақы төлеуге жұмсалған тікелей шығындар, теңге |
Барлық тікелей шығын,теңге |
|||
барлығы |
өнім бірлігіне жұмсалған |
барлығы |
өнім бірлігіне жұмсалған |
бүкіл өнімде |
өнім бірлігінде |
||
А |
150 |
4500000 |
30000 |
2250000 |
15000 |
6750000 |
45000 |
Б |
40 |
1000000 |
25000 |
450000 |
11250 |
1450000 |
36250 |
Г |
120 |
1800000 |
15000 |
780000 |
6500 |
2580000 |
21500 |
E |
100 |
1200000 |
12000 |
550000 |
5500 |
1750000 |
17500 |
Барлығы |
410 |
8500000 |
х |
4030000 |
х |
12530000 |
- |
7.9-кесте. Ұйымның қызмет түрлері мен оларға сәйкес келетін шығын иелері
Қызмет түрлері |
Шығындар, мың теңге |
Шығын иелері |
Шығын иесінің мағынасы |
Оның ішінде өнім түрлері бойынша |
|||
А |
Б |
Г |
Е |
||||
Жұмыс күшін дайындау |
300,0 |
Адам-сағат |
9350 |
4950 |
1100 |
1980 |
1320 |
Жабдықтарды пайдалану |
1680 |
Машина-сағат |
51060 |
27010 |
6020 |
10780 |
7250 |
Тапсырыс ресімдеу |
220 |
Тапсырыс саны |
410 |
150 |
40 |
120 |
100 |
Жабдықтарды қайта реттеу |
600 |
Реттеу саны |
950 |
350 |
120 |
270 |
210 |
Материал жеткізу |
400 |
Алынған топтың саны |
115 |
35 |
15 |
40 |
25 |
Өңдейтін жабдықтардың жұмсалымы |
250 |
Құрал-сайманның саны |
520 |
220 |
50 |
130 |
120 |
Өнім сапасын бақылау |
450 |
Бақылау операциясының саны |
1230 |
510 |
80 |
405 |
235 |
Барлығы |
3900 |
|
|
|
|
|
|
7.10-кесте. Қызмет түрлері бойынша шығын иесі бірлігінің өзіндік құнын есептеу
Қызмет түрлері |
Шығындар, мың теңге |
Шығын иесінің мағынасы (операция саны) |
Шығын иесі бірлігінің құны (бір операцияға жмсалатын шығынның мөлшері) |
Жұмыс күшін тұтыну |
300 |
9350 |
32,09 теңге/адам/сағат |
Жабдықтарды пайдалану |
1680 |
51060 |
32,9 теңге/маш-сағат |
Тапсырыс ресімдеу |
220 |
410 |
536,58 теңге/тапсырыс |
Жабдықтарды қайта реттеу |
600 |
950 |
631,58/ қайта реттеуде |
Материал жеткізу |
400 |
115 |
3478,26 |
Өңдейтін құрал-саймандардың саны |
250 |
520 |
480,77 |
Өнім сапасын бақылау |
450 |
1230 |
365-85 |
7.11-кесте. Үстеме шығыстарды өнім түрлері бойынша бөлу
Қызмет түрлері |
А |
Б |
Г |
Е |
||||
Шығын иесінің мағынасы* |
Құны, теңге |
Значение шығын иесінің мағынасы* |
Құны, теңге |
Шығын иесінің мағынасы* |
Құны, теңге |
Шығын иесінің мағынасы* |
Құны, теңге |
|
Жұмыс күшін тұтыну |
4950 |
158825 |
1100 |
35294-00 |
1980 |
63530 |
1320 |
42351-00 |
Жабдықтарды пайдалану |
27010 |
888695 |
6020 |
198073 |
10780 |
354689 |
7250 |
238543 |
Тапсырыс ресімдеу |
150 |
80488 |
40 |
21463 |
120 |
64390 |
100 |
53659 |
Жабдықтарды қайта реттеу |
350 |
221053 |
120 |
75789 |
270 |
170526 |
210 |
132632 |
Материал жеткізу |
35 |
121739 |
15 |
52174 |
40 |
139130 |
25 |
86957 |
Өңдейтін құрал-сайманнның шығысы |
220 |
105769 |
50 |
24038 |
130 |
62500 |
120 |
57693 |
Өнімнің сапасын бақылау |
510 |
186585 |
80 |
29268 |
405 |
148171 |
235 |
85976 |
Барлық үстеме шығыстар |
- |
1763154 |
- |
436099 |
- |
1002936 |
- |
697811 |
Шығарылған өнімнің саны |
|
150 |
|
40 |
|
120 |
|
100 |
Өнім бірлігіне шаққандағы үстеме шығыстар |
|
11754-36 |
|
10902-48 |
|
8357-80 |
|
6978-11 |
Ескерту* - 24-кестені қараңыз
4950 х 32,09 (4-кестені қараңыз) = 158845-50.
7.12-кесте. Өзіндік құнды АВС әдісі бойынша
(теңге)
Щығындар |
А |
Б |
Г |
Е |
|
||||
Бүкіл өнімнің |
Өнім бірлігінің |
Бүкіл өнімнің |
Өнім бірлігінің |
Бүкіл өнімнің |
Өнім бірлігінің |
Бүкіл өнімнің |
Өнім бірлігінің |
||
Тікелей материалдық шығындар |
4500 000 |
30 000 |
1000 000 |
25 000 |
1800 000 |
15000 |
1200000 |
12000 |
|
Жалақыға жұмсалатын тікелей шығындар |
2250000 |
15000 |
450 000 |
11250 |
780000 |
6500 |
550000 |
5500 |
|
Өндірістік үстеме шығыстар |
1763154 |
11754-36 |
436 099 |
10902-48 |
1002936 |
835-80 |
697811 |
6978-11 |
|
Барлығы |
8513154 |
56754-36 |
1886 099 |
47152-48 |
3582936 |
29857-80 |
2447811 |
24478-11 |
|
Өнімнің АВС-әдіс бойынша есептелген өзіндік құнымен салыстыру үшін осы өнімдердің тапсырыстық әдіс бойынша өзіндік құнын анықтаймыз. Біздің мысалда шығыстар 3900 мың теңге, ал жалақыға жұмсалатын тікелей шығындар 4030 мың теңге немесе жалақыға жұмсалатын тікелей шығынның 1 теңгесіне шаққанда үстеме шығыстар 0,96774 (3900 000 : 4030 000) құрайды. Өнімнің өзіндік тапсырыстық әдіс бойынша есептеу үшін мынадай есеп құрастырамыз.
7.13-кесте. Өзіндік құнды тапсырыстық әдіс бойынша есептеу
Шығындар |
Өнім түрлері |
|||||||
А |
Б |
Г |
Е |
|||||
Бүкіл өнімнің |
Өнім бірлігінің |
Бүкіл өнімнің |
Өнім бірлігінің |
Бүкіл өнімнің |
Өнім бірлігінің |
Бүкіл өнімнің |
Өнім бірлігінің |
|
Тікелей материалдық шығындар |
4500 000 |
30 000 |
1000 000 |
25 000 |
1800 000 |
15 000 |
1200 000 |
12000 |
Жалақыға жұмсалатын тікелей шығындар |
2250 000 |
15000 |
450 000 |
11250 |
780 000 |
6500 |
550 000 |
5500 |
Өндірістік үстеме шығыстар |
2177 420 |
14516-13 |
435 480 |
10887-00 |
754 840 |
6290-33 |
532 260 |
5322-60 |
Барлығы |
8927 420 |
59516-13 |
1885 480 |
47137 |
3334 840 |
27790-33 |
2282 260 |
22822-60 |
7.14-кесте. АВС және тапсырыстық әдісті пайдаланған кезде өнім бірлігінің өзіндік құнын калькуляциялаудың нәтижелерін салыстыру (теңге)
Шығындар |
А өнімі |
Б өнімі |
Г өнімі |
Е өнімі |
||||
АВС – әліс |
Тапсырыстық әдіс |
АВС – әдіс |
Тапсырыстық әдіс |
АВС-әдіс |
Тапсырыстық әдіс |
АВС-әдіс |
Тапсырыстық әдіс |
|
Тікелей материалдық шығындар, теңге |
30 000 |
30 000 |
25 000 |
25 000 |
15 000 |
15 000 |
12 000 |
12 000 |
Жалақыға жұмсалатын тікелей шығындар |
15000 |
15000 |
11250 |
11250 |
6500 |
6500 |
5500 |
5500 |
Өндірістік үстеме шығыстар |
11754-36 |
14516-13 |
10902-48 |
10887-00 |
8357-80 |
6290-33 |
6978-11 |
5322-60 |
Барлық өндірістік өзіндік құн |
56754-36 |
59516-13 |
47152-48 |
47137-00 |
29857-80 |
27790-33 |
24478-11 |
22822-60 |