7.1.6 Баламалы өнім шығару мен нормативтіктен тыс ысырап

Нормативтіктен тыс ысырап кезеңнің шығындары ретінде пайда мен залалдың есебіне жатқызылады, мұны 5 мысалда қарастырамыз.

5 Мысал:

Кезеңнің басында аяқталмаған өндірістің запастары нөлге тең өндірісте өндірісі басталған 2000 өнім бірлігі бар, 1500 бірлік толықтай жасалған, 300 өнімнің 30%-ы жасалып біткен, 3200 бірлік ақауға жатқызылған (100 бірлік нормативтік ысырапты, 4100 нормативтіктен ысырапты құрайды). Ысырап өндіріс процесі аяқталғаннан кейін анықталған. Материалдардың құны 300 000 теңгені құрайды (барлық материалдар өндірістің басында пайдаланылған). Өңдеудің құны– 214 800 теңге.

Өнім бірлігінің өзіндік құнының калькуляциясын былайша көрсетуге болады:

Өзіндік құнның элементтері	Жалпы құн, теғңге	Даяр өнім, бірлік	Нормативтік ысырап, бірлік	Нормативтіктен тыс ысырап, бірлік тери, ед.	Жартылай фабрикаттардың баламалы бірліктері Эквивалентные единицы из полуфабрикатов	Балалы бірліктің жалпы саны	1 өнім бірлігінің өзіндік құны
Материалы	300 000	1500	100	100	300	2000	150
Стоимость обработки	214 800	1500	100	100	90 (300 х 30%)	1790	120
	514 800						270

Осыдан:

1. Аяқталмаған өндірістің құны: теңге Материалдар (1 бірлік үшін 150 бойынша 300 бірлік) 45000 Өңдеудің құны (1 бірлік үшін 120 бойынша 90 бірлік) 10800

Жиыны 55800

2. Даяр өнім (1 бірлік үшін 270 бойынша 1500 бірлік ) 405 000 3. Плюс нормативтіктен тыс ысырап

(1 бірлік үшін 270 бойынша 100 бірлік) 27000 Барлығы 514 800

7.1.7 Кешенді өндіріс өнімі мен қосалқы өнімнің шығыны және өзіндік құнының калькуляциясын есептеу

Кешендіге терең өңдеу процесінде бір шикізат түрінен негізгі және қосалқы өнімнің бірнеше түрі шығатын өндірістер жатады. Мысалы, шикі мұнайдан өңдеуден бензин, керосин және т.б., ал сүтті өңдеуден сүт, қышқыл өнімдер, май және т.б. алынады.

Бір уақытта өндірілген және әрқайсысы сатылатын әр түрлі өнімдер бірге өндірілген деп аталады. Негізгі өнімдердің өндіріс процесінде қосалқы өнімдер пайда болады. Қосалқы деп басқа өнімдермен біруақытта өндірілетін, алайда сату бағасы басқаша анықталатын өнімдер аталады. Олардың сату бағасы бірге өндірілетін өнімдерді сату баағсынан төмен болады.

Бірге өндірілетін және қосалқы өнім өндіретін салалардың мысалына химия, мұнай өңдеу, тау-кен, ұн, сүт, ет және басқа да өнеркәсіп салаларын жатқызуға болады.

Әдетте бірге өндірілетін және қосалқы өнімдерді өндірістік процестің бөлу нүктесі деп аталатын белгілі бір мезетіне жеткенге дейін сәйкестендіру әркезде мүмкін болмайды.

Шикізат

А негізгі өнімі

Еңбек шығындары мен үстеме шығыстар

Бөлу нүктесі

Еңбек шығындары мен үстеме шығыстар

Бірлескен өндіріс процестері

Б негізгі өнімі

В тасқынды өнімі

Еңбек шығынлдары мен үстеме шығыстар

7.2-сурет. Бірге өндірілетін және қосалқы өнімдердің негізгі құралдар өндірісінің процесі

Кейде барлық өнімдер біруақытта, мысалы, ет-май өндірісінде: ет пен қосалқы өнімдер, ал кейде өндірістік процестің әр түрлі мезетінде бөлінеді. Сондықтан бөлу нүктесіне жеткенге дейін шығындарды жеке өнімдерге жатқызуға болмайды. Бөлу нүктесінен кейін құрамдас өнімдерді одан әрі өңдеуге немесе сатуға болады. Егер өнімдер одан әрі өңдеуге жіберілсе, онда өнімді одан әрі өңдеумен байланысты шығындар тиісті өнімдерге жатқызылады.

7.2-суретте бірге өндірілетін және қосалқы өнімдерді жасау процесінің оңайлатылған схемасы көрсетілген. Суреттен бөлу нүктесінде «А» және «Б» негізгі өнімдері мен «В» қосалқы өнімі пайда болатыны көрінеді. Бөлу нүктесіне жеткеннен кейін кейінгі өңдеу шығындары бірге өндірілетін өнімдердің өзіндік құнына қосылады. Қосалқы өнімдер кейде қосымша өңделеді. Біздің мысалдағы «В» қосалқы өнімі бөлу нүктесінен кейін одан әрі өңделмей сатылады. Бөлу нүктесіне жеткеннен кейінгі өңдеу шығындары бірге өндірілетін өнімдердің арасында бөлінуге тиіс. Кешенді (жалпы) шығыстарды осы өнімдерді арасында бөлудің келесі екі санаты қолданылады:

1. Табиғи көрсеткіштердің (салмақ, көлем және т.б.) көмегімен есептелген кешенді шығасылар жататын әр бір жеке өнімнен түсетін кірісті өлшеу әдістері.

2. Кешенді шығыстарды өнімдерді нарықтық құнына сәйкес бөлу негізінде өтеу мүмкіндігін өлшеу әдістері.

Кешенді шығасылар «Г» өнімі - сату бағасымен қоса 400 бірлік

1 бірлігі 2550 теңге

3600 000 теңге

«Д» өнімі- сату бағасымен қоса 800 бірлік

1 бірлігі 2250 теңге

«Е» өнімі- сату бағасымен қоса 1200 бірлік

Бөлу нүктесі 1 бірлігі 1250 теңге

7.3-сурет. Кешенді шығасыларды бөлу

7.3-суретте бөлу нүктесінде Г, Д және Е өнімдері даяр болып табылады. Кешенді (жалпы) шығындарды олардың арасында бөлу керек.

Шығындарды бөлудің табиғи көрсеткіштерді пайдалану әдістерінде оларды өндірістің көлеміне пропорционал бөлу қарастырылады. Әр бір өнім бірдей кіріс әкеледі деп болжанады, сондықтан олардың өндірісіне жұмсалған шығындар әр бір өнімге оның өндірісінің көлеміне пропорционал жатқызылуға тиіс. Осы әдісті пайдаланған кезде шығындарды былайша бөлуге болады:

7.5-кесте

Өнімдер	Өндірілген бірлік саны	Жалпы өнім шығарудың үлесі	Кешенді шығасыларды бөлу үлесі, теңге	Өнім бірлігінің өзіндік құны, теңге
А	1	2	3	4
Г	400	1/6	600 000	1500
Д	800	1/3	1200 000	1500
Е	1200	1/2	1800 000	1500
	2400		3600 000

Әр бір өнім түрінің өзіндік құны бірдей деп болжанады. Ол кешенді шығасылардың жалпы сомасын бірге өндірілген өнімдердің жалпы санына бөлу арқылы анықталады. Біздің мысалда өнім бірлігінің өзіндік құны 1500 (3600 000:2400) құрайды. Өнім бірлігінің өзіндік құнын (1500 теңге) әр бір өнім түрінің санына көбейтіп әр бір өнім түріне жататын кешенді шығындардың үлесін табамыз.

Егер бірге өндірілген өнімдердің сату баағсы әр түрлі болса, онда әр бір өнім бірлігінің бірдей өзіндік құны туралы болжам қайсы бір өнім түрлері бойынша жоғары пайда, ал басқа түрлері бойынша – залал көрсетілетініе, яғни пайданың қате есептелуіне әкеп соқтырады

7.5-кестенің деректерін пайдаланып өнімнің пайдасының калькуляциясын қарастырамыз:

Өнімдер	Сатудан түсетін кіріс, теңге	Жиынтық өзіндік құн, теңге	Пайда (залал), теңге	Сату көлеміне шаққандағы пайда, %
Г	1000 000	600 000	400 000	40,00
Д	1800 000	1200 000	600 000	33,33
Е	1500 000	1800 000	(300 000)	(20)
	4300 000	3600 000	700 000	16,28

Осы мысалдан кешенді шығыстарды табиғи көрсеткіштер әдісімен бөлгенде нақты өнімдердің пайда әкелу қабілеті назарға алынбайтыны байқалады. Басқа өнім түрлерімен салыстырғанда «Е» өніміне ең көп шығыстың үлесі жатқызылған, сондықтан оның өндірісі залалды.Сол себептен табиғи көрсеткіштер әдісінің белгілі бір кемшіліктері бар. Осы әдістің айта кетерлік артықшылығы оның қарапайымдылығы болып табылады.

Кешенді шығыстар сату құнына негізделетін әдіс бойынша бірге өндірілетін өнімдерге олардың сату бағасына пропорционал бөлінеді. Бұл жағдайда жоғары сату бағаларына неғұрлдым жоғары шығын сәйкес келеді, бұл жеткіліксіз негізделген. Осы әдіс іс жүзінде пайданы немесе залалды шығындарды бөлудің келісілген әдісі емес 7.6-кестеде келтірілген сату құнына сәйкес бөлу құралы болып табылады.

7.6-кесте. Кешенді шығыстарды сату құнына негізделетін әдіс бойынша бөлу

Өнімдер	Жасалған өнім саны	Сату құны, теңге	Жиынтық сатудағы сату құнының үлесі, теңге	Шығындарды бөлу, теңге
Г	400	1000 000	23,256	837 216
Д	800	1800 000	41,86	1506 960
Е	1200	1500 000	34,884	1255 824
		4300 000	100	3600 000

Осыдан өнімдердің калькуляциясы мынадай болады:

Өнімдер	Сатудан түсетін кіріс, теңге	Жиынтық өзіндік кіріс, теңге	Пайда (залал), теңге	Сату көлеміне шаққандағы пайда (залал), %
Г	1000 000	837 216	162 784	16,28
Д	1800 000	1506 960	293 040	16,28
Е	1500 000	1255 824	244 176	16,28
	4300 000	3600 000	700 000	16,28

Өнімнің 20%-ы сатылмаған деп болжайтын болсақ, онда бұл жағдайда сатылмаған өнім тобының бағасын былайша көрсетуге болады:

Өнімді бағалау

Өнімдер	Өзіндік құн, теңге	Сату құны, теңге
Г	167443 = (837216 х 20% : 100%)	200 000 (1000 000 х 20% : 100%)
Д	301392 = (1506960 х 20% : 100%)	360 000 (1800 000 х 20% : 100%)
Е	251165 = (1255824 х 20% : 100%)	300 000 (1500 000 х 20% : 100%)
	720 000 = (3600 000 х 20% : 100%)	860 000 (4300 000 х 20% : 100%)

Сату құнына негізделетін әдістің бір түрі ықтимал сатудың таза құнының әдісі болып табылады. Бөлу нүктесіндегі ықтимал сатудың таза құнын сату құнынан кейінгі өңдеу құнын шегеріп бағалауға болады. Бөлу нүктесінде кешенді шығасылар 3600 000 теңгені құрайды, Г өнімін кейінгі өңдеу шығыны – 300 000 теңгені, Д өнімін – 500 000 теңгені және Е өнімін – 100 000 теңгені, Г өнімін сату құны – 1300 000 теңгені, Д өнімін– 2300 000 теңгені және Е өнімін – 1600 000 теңгегі құрайды делік.

Бұл жағдайда есеп былайша жүзеге асырылады:

Өнім	Сату құны, теңге	Бөлу нүктесінен кейінгі шығындар, теңге	Бөлу нүктесіндегі ықтимал сатудың таза құнын бағалау	Жиынтық бағалаудағы үлесі, %	Кешенді шығасыларды бөлу, теңге	Пайда теңге	Жалпы пайда, %
Г	1300 000	300 000	1000 000	23,26	837 360	162 640	13,46
Д	2300 000	500 000	1800 000	41,86	1506 960	293 040	12,75
Е	1600 000	100 000	1500 000	34,88	1255 680	244 320	15,27
	5200 000	900 000	4300 000		3600 000	700 000	13,46

Г өнімін сату көлеміндегі жалпы пайда – 13,46% (162640 : 1300 000 х 100%), Д өнімін– 12,75% (293040 : 2300 000 х 100%) және Е өнімін – 15,27 (244320 : 1600 000 х 100%).

Осы есептен өнім бөлу нүктесінен кейін одан әрі өңделген жағдайда сату көлеміндегі жалпы пайданың үлесі әр бір өнім үшін әр түрлі болатыны көрінеді, бұл жағдайда Г өнімі үшін– 13,46%, Д өнімі үшін – 12,75% және Е өнімі үшін– 15,27 %-ды құрайды. Барлық 3 өнімнің бір процестен алынғанын ескерсек, онда олар бірдей жалпы пайда әкелуге тиіс.

Сату көлеміндегі жалпы пайданың тұрақты үлесінің әдісі бойынша кешенді шығыстар жалпы пайданың үлесі әр бір жеке өнім үшін бірдей болатындай бөлінеді.

Жалпы пайданың үлесі үш өнімнің жиынтық өзіндік құнын (4500 000 теңге = 3600 000 + 900 000) жиынтық сату сомасынан (5200 000 теңге) шегеру арқылы анықталады, содан кейін пайданың сомасы (700 000 теңге) сатудың пайызы түрінде көрсетіледі. Есеп былайша жасалады:

	«Г» өнімі, теңге	«Д» өнімі, теңге	«Е» өнімі, теңге	Сомасы, теңге
Сату құны	1300 000	2300 000	1600 000	5200 000
Жалпы пайда 13,46%	175 000	309 615	215 385	700 000
Сатылған өнімнің өзіндік құны	1125 000	1990 385	1384 615	4500 000
Минус кейінгі өңдеудің кешенді шығындары	300 000	500 000	100 000	900 000
Кешенді шығындарды бөлу	825 000	1490 385	1284 615	3600 000

Өткен есептегідей осы есепте жалпы сату сомасындағы жиынтық пайданың сомасы орташа 13,46%-ды құрады. Егер өткен есепте әр бір өнімді есептеу үшін жеке пайданың пайызы анықталса, бұл есепте барлық үшін бойынша пайда әр бір өнімді сату құнының 13,46%-на шағылып анықталған. Сату құнынан жалпы пайда мен кейінгі өңдеуге жұмсалатын шығын шегеріледі және айырма кешенді шығыстардың мөлшерін білдіреді.

Көрсетілен әдістердің кемшілігі ретінде шығындарды өнімнің саны немесе сату құнына пропорционал бөлу өнімнің нақты өзіндік құнын анықтауға мүмкіндік бермейтінін атауға болады. Еер бірге өндірілетін өнімдердің нарықтық құны әр түрлі болса, онда демек әрқайсысының материал сыйымдылығы, еңбек шығындары және т.б. әр түрлі болады. Сондықтан бірге өндірілетін өнімдердің әрқайсысын оларды бөлу нүктесіне дейін өңдеу шығындары да әр түрлі болады. Сол себептен осы мақсатта шығын нормативтерін немесе коэффициенттерін әзірлеп, өндіріс шығындарын бөлу нүктесіне дейін бірге өндірілетін өнімдердің арасында олардың нормативтік шығынына пропорционал немесе коэффициентік әдіспен бөлген дұрыс болады.

Қосалқы өнімдердің есебін жүргізу. Қосалқы өнімдерді бөлу нүктесінен кейін одан әрі өңдеу шығындары олардың өзіндік құнына жатқызылады. Қосалқы өнімдердің бүкіл өзіндік құны оларды сату құнының есебінен өтеледі. Отандық практикада қосалқы өнімдерді сатудан түсетін пайда (залал) есептілікте жеке көрсетіледі. Басқарушылық есепте қосалқы өнімнен түсетін кірістер немесе таза кірістер (қосалқы өнімді сатудан түскен кірістің мөлшері минус бөлу нүктесінен кейін оларды өңдеуге жұмсалатын қосымша шығындар) қосалқы өнім алынған бірге өндірілетін немесе негізгі өнімдердің өзіндік құнынан шегерілуге тиіс. Басқарушылық есепте қосалқы өнімдерді есептеудің келесі екі негізгі әдісі қолданылады:

– сатудан түсетін таза кірісті қосалқы өнімді нақты сатуға сәйкес бөлу (1- әдіс);

• сатудан түсетін таза кірісті қосалқы өнімнің нақты өндірісіне сәйкес

бөлу (2-әдіс).

Осы екі әдісті келесі мысалда бар деректерді пайдалана отырып қарастырайық.

9 мысал. «Х» өнімі өндірісі кезінде өндіріс процесінің соңында «У» қосалқы өнімі алынады.

Кезең ішінде мынадай деректер алынды:

Кезең ішінде өндірілгені:

«Х» өнімі 10000 бірлік

«У» қосалқы өнімі 500 бірлік

Кезең ішіндегі сату:

«Х» өнімі бірлік үшін 450 теңге х 8000 бірлік

Барлығы 3600 000 теңгенің бірлігі.

«У» қосалқы өнімі 1 бірлік 200 теңге бойынша 250 бірлік

Барлығы 50 000 теңгенің бірлігі.

Өндіріс шығындары екі өнімді бөлгенге дейін 3000 000 теңгені немесе негізгі өнім бірлігінің өзіндік құны 300 теңгені (3000000:10000) құрады. Бөлгеннен кейін «У» өнімін өңдеу шығындары 40.000 теңгені немесе бірліктің өзіндік құны 80 теңгені (40.000:500) құрады.

Кезеңнің басында даяр өнімнің запасы болмады, кезеңнің басындағығы даяр өнімнің қалдығы 2000 бірлікті (10 000-8000) құрады. Даяр өнімнің қалдығының өзіндік құны:

Бірінші әдіс бойынша: (3 000 000:10 000)=300*2000=600 000 теңге

Екінші әдіс бойынша (2940.000:10 000)=294*2000=588000 теңге, қосалқы өнімнің 1 бірлігін сатудан түскен таза кіріс 120 теңгені (200-80) құрады. 1-әдісте сатудан түскен таза кіріс қосалқы өнімнің 250 бірлігін нақты бөлуге сәйкес бөлінеді. 20 бірлікті сатудан түскен кіріс (500-250) қосалқы өнім кейінгі есепті кезеңдерген сатылған жағдайда танылады. Өйткені қосалқы өнімнен түскен кіріс ол сатылған мезетте танылады, ал қосалқы өнімнің запастары бөлгеннен кейінгі шығындар бойынша бірлік үшін 80 теңгеден есептеледі. Қосалқы өнімдердің есептеудің балама әдістерін былайша көрсетуге болады:

7.7-кесте. Қосалқы өнімдерді есептеудің балама әдістері

	1-әдіс	2-әдіс
«Х» негізгі өнімді сатудан түскен кіріс	3600 000	3600 000
«Х» негізгі өнім өндірісінің шығасылары	3000 000	3000 000
Өндірілген «У» қосалқы өнімін ықтимал сатудың таза құны (500 * 120)	-	(60 000)
Өндірістің таза шығасылары	3000 000	2940 000
Есепті кезеңнің соңындағы негізгі өнімнің запастары 2000 (10 000-8000)	(600 000)	(588 000)
Қосалқы өнім сатудан түскен таза кіріс (250 х 200)	(50000)	-
Сатылған негізгі өнімнің өзіндік құны	2350000	2352000
Жалпы пайда	(3600 000 – 2350 000) = 1250 000	(3600 000 – 2352000) = 1248 000

Осы әдістердің арасындағы айырмашылық 1-әдіс бойынша қосалқы өнімді сатудан түскен кіріс сату сатысында танылады, ал 2-әдіс бойынша бүкіл шығарылған қосалқы өнімді ықтимал сатудан түскен кіріс өндіріс сатысында танылады, бұл осы 2-әдістің кемшілігі болып табылады.