7.1 Шығындарды есептеу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың процестік әдісі

Шығындарды есептеу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың процестік әдісі бірдей өнім процесс деп аталатын өндіріс сатылары арқылы белгілі ретпен өтетін өнім сериямен шығарылатын кейбір өнеркәсіп салаларында, мысалы, химия, цемент, мұнай өңдеу, лак-бояу, радио-техника, металлургия, тау-кен өнеркәсібінде қолданылады.

Осы әдісті бүкіл өндіріс процесі тұрақты қайталанатын операцияларға бөліп, әр түрлі бұйымдар жасайтын басқа салалардың кәсіпорындарында да пайдалануға болады.

Осы шығындарды есептеу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау әдісі пайдаланылатын өндірісте өнімнің өндірістік процесі аяқталғанға дейін өнім бір процестен (бөлімшеден) екіншіге өтеді.

Әр бір өндірістік бөлімше жалпы өндіріс процесінің қайсы бір бөлігін жүзеге асырады және осы операциядан кейін өңдеу үшін келесі бөлімшеге жібереді. Өндірістік процесс аяқталғаннан кейін соңғы бөлімшеде өнім даяр өнім қоймасына жіберіледі.

Тікелей және үстеме шығыстардың есебі әр бір бөлімше (процесс) бойынша жүргізіледі және бір бөлімшеден екінші бөлімшеге жіберілетін өніммен бірге бағытталады. Осы тұрғыдан алып қарағанда шығынды есептеу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың процестік әдісі шығын,ды есептеу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың қайта бөлістік әдісінің жартылай фабрикаттық нұсқасына ұқсайды. Алайда процестік әдісте жекелеген өнім бірліктерінің өзіндік құны анықталмайды.

Бір процестен екіншіге (бір бөлімшеден екіншіге) көшкенде өзіндік құнның артуы 7.1-суретте көрсетілген.

А процесс Б процесс

Материалдар - 25000 А процестен Б процеске жіберілді

Еңбек шығындары- 22000 60000 60000 В процесс -90000

Үстеме шығыстар

13000 материалдар - 2000

еңбек шығындары -18000

60000 теңге үстеме шығыстар -

10000

90000 теңге

В процесс Даяр өнім

Б процестен қоймаға жіберілді В процестен жіберілген даяр өнім

90000 - с процесс В

материалдар – 3000 128000

еңбек шығындары – 20000

үстеме шығыстар –

15000

128000

7.1-сурет. Шығынлдарды есептеудің процестік әдісінде өзіндік құнның өзгеруі

Ескерту*: мұнда іс жүзінде орын алуы мүмкін процестер бойынша (бөлімшелер бойынша) есепті кезеңнің басы мен соңындағы аяқталмаған өндірістің қалдықтары көрсетілмеген.

Өндіріс процесінде шарасыз ысырап болады, оалр әдетте нормаланады (жоспарланады), сол себептен нормативтік ысырап деп аталады және осы нормалардан тыс ысырап болады, ал нормативтік ысырап өнімнің өзіндік құнына кіреді. Нормативтіктен тыс ысырап кінәлілерден өндірілуі мүмкін, ал кінәлілер болмаған жағдайда, ысырап кезеңнің шығыстары ретінде пайда мен залалдың шотына есептен шығарылады.

1-мысал: Өндірісте құны 408000 теңге 5000 литр сүт пайдаланылды. Өңдеу кезінде нормативтік шығындар 4 % көлемінде қарастырылған, өнімнің күтілетін шығуы 4800 литрді құрауға тиіс, ал нақты шыққан сүттің көлемі 4700 литрді құрады.

Сүттің күтілетін шығуының бір литрінің өзіндік құны мына орфмула бойынша мынаны құрауға тиіс:

Өндірістің өзіндік құны / Күтілетін шығу =

408000 теңге / 4800 литр = 85теңге

Осы процесс өндіріс шотында мына тәртіппен көрсетіледі:

	Шығындар:				Өнімнің шығуы мен ысырап
		Литр саны	Баға, теңге	Сома, теңге		Саны	Баға, теңге	Сома, теңге
Сүтке жұмсалатын шығын		5000	81-60	408000	Нормативтік ысырап Нормативтіктен тыс шығыстар Өнімнің шығуы	200 100 4700	- 85 85	- 8500 399500
		408000			408000

Сөйтіп, өнімнің өзіндік құнына нормативтіктен тыс ысырап кірмейді. Нормативтіктен тыс ысырап пен ақау есепті кезеңнің соңында пайда мен залалдың шотына жатқызылады.

Ақаулы өнім әдетте өнімнің өзіндік құнынан төмен бағамен сатылады, сондықтан нормативтік ақаудың (ысыраптың) сату бағасына өндіріс шоты кредиттеледі, кассаның шоты, сатып алушылар мен тапсырысшылардың қысқа мерзімді берешегі дебеттеледі. Нормативтіктен тыс ысырап пен ақаулы өнімнің саты бағасына ысырап пен ақаулы өнімнің нақты өзіндік құны азаяды, олардың нақты өзіндік құны мен сату құнының арасындағы айырма пайда мен залалдың шотына жатқызылады.