5.2.2. Шешім қабылдау мен жоспарлау шығындарын жіктеу

Жоғарыда атап өтілгендей, басқарушылық шешім қабылдау мен жоспарлау үшін басқарушылық есепте мынадай шығындар жеке бөлінеді:

• өндіріс (сату) көлемінің өзгеруіне сәйкес өзгермелі, шартты-өзгермелі, тұрақты, шартты-тұрақты;

• шешім қабылдаған кезде есепке алынатын және алынбайтын шығындар;

• қайтарылмайтын шығындар (өткен кезеңнің шығындары);

• жүктелген шығындар (немесе ұйымнын уыстан шығарған пайдасы);

• шекті және өсімді шығындар;

• жоспарланған және жоспарланбаған шығындар.

Өзгермелі шығындарға көлемі өндірістік қызметтің деңгейінен

(көлеміне) тікелей тәуелді шығындар жатады. Бұл жағдайда егер жиынтық өзгермелі шығындар өндіріс көлемінен желілік тәуелді болған жағдайда өнім бірлігіне шаққандағы өзгермелі шығындар тұрақты (шартты-тұрақты) мөлшер болып табылады. Өзгермелі шығынға технологиялық мақсаттарға арналған материалдарға, энергияға жұмсалатын шығындар, өндірістік жұмысшылардың негізгі жалақысы және т.б. жатады.

Тұрақты деп абсолюттік жалпы мөлшері өнім шығару көлемінің өзгеруіне тәуелді емес шығындар (ғимараттарды ұстау шығыстары, негізгі құралдардың амортизациясы, басқару қызметкерлерінің жалақысы және т.б.) аталады.

Өнім бірлігіне шаққандағы тұрақты шығыстар өндіріс көлемі артқанда (азайғанда) кемиді (ұлғаяды). Есепте шығындарды өзгермелі және тұрақты шығындарға бөлу мүмкін емес, өйткені олардың кейбіреуі жартылай тұрақты және жартылай өзгермелі болып табылады. Олар есепте шартты-тұрақты және шартты-өзгермелі деп аталады. Шығындарды есепте бөлу есеп пен калькуляциялау жүйесін таңдағанда, талдау мен болжауда маңызды рөл атқарады. Өндіріс көлемінің сыни шегі, пайдалылық шегін талдау және ұйымның экономикалық саясатын таңдау қарастырылып отырған бөлуге негізделеді.

Белгілі бір шешім әзірлеген кезде қай кірістер мен шығындар осы проблемаға қатысты, ал қайсысы қатысты емес екенін, яғни нені ескеру қажет екенін анықтау керек.

Шығындар мен кірістерді есепке ала отырып – бұл қабылданған шешімге тәуелді болашақтағы шығындар мен кірістер.

Есепке алынбайтын шығындар мен кірістерге қабылданған шешімнен тәуелсіз шығындар жатады. Мысалы, егер әлде біреу жеке автокөлікпен немесе қоғамдық көлікпен саяхаттауды таңдаған кезде бұл жағдайда автокөлікпен иелену салығы мен сақтандыру төлемі жасалған таңдауға тәуелді емес есепке алынбайтын шығын болып табылады. Алайда автокөліктің бензиніне жұмсалатын шығыстар бір баламаны таңдау үшін есептелуге тиіс, осының салдарынан бұл жағдайда бензиннің шығысы есепке алынатын шығынға жатады. Балама шығындар кейде қосымша шығын деп аталады. Қабылданатын шешімнің ерекшелігіне сәйкес шығындар сараланған және сараланбаған шығынға бөлінеді.

Сараланған (яғни, елеулі, маңызды) шығын деп басқарушылық шешім қабылданған кезде есептелетін шығындар саналады. Өткен кезеңдердің шығындарына ықпал етуге болмайды, сондықтан олар сараланған шығынға жатпайды. Шығындар жөнге келетін және жөнге келмейтін шығындарға бөлінеді.

Жөнге келетін шығындар – балама іс-қимылдар бағдарын таңдап жол бермеуге болатын шығындар аталады.

Жөнге келмейтін шығындар – жол бермеу мүмкін емес шығындар. Кейде «жөнге келетін» және «жөнге келмейтін» шығындар «есепке алынатын шығындар» және «есепке алынбайтын шығындар» деген терминдердің орнына қолданылады. Тек жөнге келетін шығындар шешім қабылданған кезде есепке алынуға тиіс.

Қайтарылмайтын шығындар – бұл бұрын қабылданған шешімнің нәтижесінде туындаған және болашақта ешқалай өзгермейтін өткен кезеңнің шығындары, мысалы, енді қажет емес материалдарға (өтімсіз) жұмсалған шығыстар, сондай-ақ есептен шығарылатын негізгі құралдардың қалдық құны. Қайтарылмайтын шығындар шешім қабылдаған кезде есепке алынбайды. Алайда есепке алынбайтын шығыстардың ұғымын қайтарылмайтын шығындар ұғымымен араластыруға болмайды, өйткені есепке алынатын шығындардың барлығы қайтарылмайтын шығын болып табылмайды.

Жүктелген шығындар – бұл шешім қабылданған кезде есептелетін шығыстар, олар ресурс шектеулі болған жағдайда пайда болады. Жүктелген шығындар кейде «жорамалды» деп аталады, өйткені олар шешім қабылдаған кезде қосылады, алайда іс жүзінде олар болашақта болмауы ла мүмкін.

Мысалы, компанияның қайсы бір арнайы бөлшек (бұйым) жасауға келісімшарт жасауға мүмкіндігі бар делік. Осы бөлшектер жасалатын станок «А» өнімін жасау үшін толық жүктемемен жұмыс істейді, демек, 39 мың теңге сомасындағы кірістің ысырап болатынын білдіреді. Осы сома келісімшарттың ережелерін талқылаған кезде шығыстардың бөлігі ретінде есептелуге және жүктелген шығын болуы тиіс.

Инкременттік (өсімді) және шекті шығындар. Инкременттік (өсімді шығындар мен кірістер) – бұл қосымша өнім бірлігін жасау мен сату нәтижесінде пайда болған қосымша шығындар (кірістер).

Мысалы, компания 20 000 өнім бірлігін 50 теңге баға бойынша атады.

Бұл жағдайда кіріс 1 000 000 теңгені; жарнамаға жұмсалған шығыс 80 000 теңгені; қызметкерлердің жалақысы 400 000 теңгені; үй-жайды жалға алу 100 000 теңгені; көлік және басқа да шығыстар 220 000 теңгені құрайды.

Компания басшылығы келесі жылы осы баға бойынша санды 250 000 бірлікке дейін арттырып осы өнімді басқа қалада сатуды ұйымдастыруды жоспарлап отыр.

Бұл жағдайда жарнама шығыстары 10%-ға, қызметкерлердің жалақысы – 20%-ға, үй-жайлардың жалгерлік құны– 5% -ға және көлік және басқа да шығыстар –20%-ға артады. Бұл ретте өсімді (инкременттік) кірістер мен шығыстар былайша қалыптасады (5.2-кесте).

5.2. Инкременттік кіріс пен шығыстардың есебі (теңгеде)

	Қазіргі бар сауда нүктелері бойынша	Жоспарланатын сауда нүктелері бойынша	Өсімді (инкременттік)
			дкірістер	ршығыстар
Сатудан түсетін кіріс	1 000 000	1 250 000	250 000	-
Жарнама шығыстары	80 000	88 000	-	8 000
Қызметкерлердің жалақысы	400 000	480 000	-	80 000
Үй-жайларды жалға алу	100 000	105 000	-	5 000
Көлік және басқа да шығыстар	220 000	264 000	-	44 000
Барлық шығыстар	800 000	937 000	-	137 000
Пайда	200 000	313 000	113 000	х

Сөйтіп, жаңа өнім өткізу нарықтарының пайда болуына байланысты 137 000 теңге сомасында өсімді шығындар пайда болады. Өсімді кірістер 250 000 теңгені құрайды. Егер өнім (жұмыс, қызмет) сатудан түсетін түсім нарықты игеруге жұмсалатын шығыннан тез өссе, онда компания нарықтың оның белгілі бір бөлігін игергенін, ал егер баяу өссе, онда компания өзінің бәсекеге қабілеттілігін жоғалтқанын айғақтайды.

Шекті шығындар мен кірістер деп бүкіл шығарылған өнімге шаққандағы қосымша шығындар мен кірістер аталады, ал инкременттік (өсімді) шығындар мен кірістер өнім бірлігінің жалпы тобына анықталады.

Жоғарыда атап өтілген мысалда тауар айналымы 25 000 бірлікке артуы тиіс. Демек, бұйым бірлігінің шекті шығындары 137 000 : 25 000= 5.48 теңгені, ал шекті кіріс – 250 000 : 25 000 = 10 теңгені құрайды.

Жоспарланған және жоспарланбаған шығындар. Жоспарланған – бұл өндірістің белгіленген көлеміне белгіленген нормаларға, нормативтерге, лимиттерге сәйкес есептелген өндірістік шығындар. Олар өнімнің жоспарлы өзіндік құнына кіреді. Жоспарланбаған шығындар – бұл негізінен өнімсіз және басқа да жоспарланбаған шығындар. Олар өнімнің нақты өзіндік құнына кіреді.