4.4. Басқарушылық есеп қағидалары

Басқарушылық есептің жалпы қабылданған қағидаларына ұйымның үздіксіз қызметі; жоспарлау мен есептеу үшін бірыңғай өлшем бірліктерін пайдалану; ұйымның құрыллымдық бөлімшелерінің қызметін бағалау; бастапқы және аралық ақпаратты басқару мақсатында сабақтас әрі көп рет пайдалану; ішкі есептілік көрсеткіштерін басқару деңгейлерінің арасындағы коммуникациялық байланыстың негізі ретінде қалыптастыру; шығындарды қаржыны, коммерциялық қызметті бюджеттік (сметалық) басқару әдісін қолдану; есеп объектілері туралы толық ақпаратты қамтамасыз ететін толықтық пен талдамалылық; есеп саясатында белгіленген ұйымның өндірістік және коммерциялық циклын көрсететін кезеңділік жатады.

Ұйым қызметінің үздіксіздігі оның өзін-өзі тарату және өндіріс ауқымын қысқарту ниетінің болмауын білдіреді. Осы қағидаға сәйкес бухгалтерлер ұзақ мерзімді проблемалардың шешімін табуға, яғни өнім өндірісінің бәсекеге қабілеттілігін талдауға, ассортиментті өзгертуге, жаңа өнімдерді игеруге және т.б. ақпараттық қызмет көрсетеді.

Жоспарлау мен есепте бірыңғай өлшем бірліктерін пайдалану олардың арасында тікелей және кері байланысты, жоспарлар мен есеп көрсеткіштерінің салыстырымдылығын жекелеген құрылымдық бөлімшелердің шаруашылық қызметінің нәтижелерін анықтауды қамтамасыз етеді.

Ұйымның құрылымдық бөлімшелері қызметінің нәтижелерін бағалау – басқарушылық есеп жүйесін құрудың бір негізін қалаушы қағидасы. Құрылымдық бөлімшелердің қызмет нәтижелерін бағалауда олардың әрқайсының өндірістен бастап өнім сатуға дейін пайда қалыптастыру үрдістері мен келешегі қарастырылады.

Бастапқы дерек жинау мен оны өңдеу процесінде сабақтастық пен көп рет пайдалану қағидасын сақтау есептеу жүйесін оңайлатып, ақпарат қалыптастыруға жұмсалатын шығындарды азайтады. Аталмыш қағидаға сәйкес басқару процесінде бастапқы құжаттарда немесе өндірістік есептерде деректерді бір рет жазып, оларды екінші қайтара жазбай, тіркемей немесе есептемей көп рет пайдалану қарастырылады.

Басқарушылық есепте бастапқы есеп деректері бойынша ішкі есептілік деректері қалыптастырылады. Есептік ақпарат алдымен учаскелердің бастапқы деректерінде, есептерінде қалыптастырылады, содан кейін ақпарат өндірістік бөлімшелердің, цехтардың жиынтық құжаттарында топтастырылады. Кейінгі деңгейлерде жиынтық есептік құжаттама зауыт басқармасының функционалдық (бас конструктордың, бас механиктің, өндірістік бөлімнің және т.б.) бөлімдерінде біріктіріліп, қалыптастырылады.

Ең жоғарғы деңгейде функционалдық бөлімдерден (құрылымдық бөлімшелерден) және жасалған жиынтық есептіліктен түсетін ақпарат біріктіріледі. Есептердің мазмұны олардың мақсатты тағайындалуына байланысты болады. Сөйтіп, бастапқы есептің деректері бойынша басқарушылық есеп қалыптастырған ішкі есептілік көрсеткіштері ұйым ішіндегі коммуникация жүйесіне айналады. Ішкі есептілік көрсеткіштері өзіндік құнды талдау, смета жасау, болашақтағы шығындарды жоспарлау, жедел шешім қабылдау үшін пайдаланылады.

Ақпараттың толықтық және талдамалылық қағидасында есепте барлық қажетті көрсеткіштерінің болуы мен олардың талдау үшін ыңғайлы болуы қарастырылады.

Ұйымның өндірістік және коммерциялық циклын көрсететін кезеңділік қағидасында ақпаратты белгіленген кезеңде (күн сайын, күнара, бес күн сайын және т.б.) тапсыру қарастырылады. Бұл үшін, әдетте, басқару аппараты бастапқы құжаттарды жинау, өңдеу мен қорытынды ақпаратты топтастыру кестесін белгілейді.

Шығындарды, қаржыны, өндіріс пен коммерциялық қызметті басқарудың бюджеттік (сметалық) әдісінің қағидасына ерекше назар аударған жөн. Сметалар (бюджеттер) өндірісті, сатуды, бөлу мен қаржыландыруды қамтиды. Сметаларда жалпы ұйымдар мен оның құрылымдық бөлімшелері бойынша өндіріс шығындары, бөлімшелердің, жалпы ұйымның қызмет түрлерінен түсетін табыс, сондай-ақ пайда көрсетіледі.