4.2. Басқарушылық есептік ақпараттың сипаттамасы

Ақпарат – бұл жинау, сақтау, өңдеу объектісі болып табылатын қайсы бір нәрсе туралы мәлімет. Әр түрлі басқару деңгейлерінің басшылары үшін арнайы дайындалған есептік ақпарат басқарушылық есептік ақпарат деп аталады.

Басқарушылық ақпарат деректерді көп ішкі және сыртқы көздерден жинау мен өңдеу арқылы қалыптастырылады.

Басқарушылық есепте сандық емес ақпарат та (сыбыс, әлеуметтік сұрақтама нәтижелері және т.б.), сонымен бірге сандық ақпарат та пайдаланылады. Ақпарат есептік және есептік емес, толық және толық емес болады.

Ақпарат пайдалы болуы үшін қисынды, түсінікті, уақытылы, салыстырымды, объективті, сенімді және толық болуы тиіс.

Қисындылық – басқарушылық есеп ақпараты жету үшін қойылған мақсатқа қатысты қисынды (сараланған) болуы тиіс. Қисынсыз ақпаратты пайдалану салдарынан қате шешім қабылдануы мүмкін.

Түсініктілік – ақпарат пайдаланушыларға түсінікті болмаса, онда ол пайдалы да болмайды. Түсініксіз ақпарат бухгалтерлік ақпараттың мәнін қосымша түсіндіруді қажет етеді.

Уақытылылық – ақпарат белгіленген мерзімдерде табыс етілуге тиіс, кешіктіріп алынған ақпарат пайдалы болмайды.

Салыстырымдылық – басқараушылық есеп ақпараты мысалы, өткен жылдардың тиісті кезеңдерінің, өткен он күннің немесе айдың және т.б. деректерімен, сондай-ақ жоспармен салыстыру үшін жиі пайдаланылады. Сондықтан басқарушылық есепте көрсеткіштердің жоспармен, сондай-ақ мүмкіндігінше өткен кезеңдердің көрсеткіштерімен салыстырымдылығы сақталуы тиіс.

Объективтілік – басқарушылық есеп ақпараты шүбәсіз объективті болуы тиіс.

Сенімділік – ақпарат объективті болуымен қатар белгілі бір мақсат үшін жеткілікті дәрежеде сенімді болуы тиіс. Сенімділік пайыздық дәлдікті міндетті түрде білдірмейді және объектілер жөнінде барлық ойға қонымды түсініктемелерді ескеруді талап етпейді.

Толықтық – ақпарат басқарушылық шешім қабылдау үшін жеткілікті көлемде болуы тиіс. Басқарушылық есеп ақпараты нысаналы, икемді әрі жеткілікті дәрежеде үнемді болуы тиіс.

Нысаналылық – ішк өндірістік ақпараттың ұйымның нақты құрылымдық бөлімшелеріне берілуі тиіс екенін білдіреді.

Икемділік – ақпараттың нақты блогының өзгеретін басқарушылық

ахуалдың әр түрлі жағдайларында немесе өндіріс жағдайларының өзгеруіне байланысты пайдалануға жарамды болуы тиіс екенін білдіреді.

Жеткілікті үнемділік ішкі ақпаратты дайындау жөніндегі шығындар оны пайдаланудан алынатын экономикалық тиімділіктен аспауға тиіс екенін білдіреді.

4.3. Басқарушылық есептің объектілері мен міндетттері. Бухгалтерлік және басқарушылық есептің «Эккаунтинг» жүйесінде алатын орны.

Бухгалтерлік және басқарушылық есептің объектілеріне бүкіл ұйымның да, сонымен бірге оның жекелеген жауапкершілік орталықтарының да шығындары (ағымдағы және күрделі), шаруашалық қызметінің нәтижелері, трансферттік бағалар пайдаланылатын ішкі баға белгілеу, бюджеттендіру мен ішкі есептілік жатады. Сегментарлық есеп басқарушылық есептің ең маңызды құрамдасы болып табылады. Оған ұйымның жекелеген құрылымдық бөілмшелерінің қызметі туралы ақпаратты жинау, көрсету мен талдап қорыту жүйесі деген анықтама беруге болады. Нарықтық экономикада бизнестің сегменттері бойынша есеп жүргізу маңызды рөл атқарады. Сегментарлық есептің деректері фирма ішіндегі басқарудың ақпараттық көзі болып табылады, ол әр түрлі басқару деңгейдегі жұмыстардың шығындары мен нәтижелерін бақылауға, сегментарлық есептілік жасауға мүмкіндік береді. Сегментарлық есептілікті талдаудың арқасында ұйымның сол немесе басқа құрылымдық бөлімшесінің жұмысының тиімділігінің дәрежесін анықтап, қажетті басқарушылық шешім қабылдауға болады.

Сегментарлық есеп пен есептілік ақпараты барлық деңгейдегі басшыларға қабылданған шешімдердің орындалуын бақылауды жүзеге асыруға септігін тигізеді.

Бухгалтерлік басқарушылық есептің негізгі міндетіне мыналар жатады:

– шаруашылық қызметтің шығындары мен нәтижелері туралы жауапкершілік орталықтары бойынша бөлінген деректердің есебін жүргізу, жоспарлау, бақылау, талдау;

– ұйым қызметінің қаржы нәтижелерін оңтайландыру мақсатында жедел басқарушылық шешім қабылдау үшін басқарушыларға ақпараттық көмек көрсету;

– ұйымның дамуының ең тиімді жолдарын таңдау.

Бухгалтерлік басқарушылық есептің ең маңызды міндетіне сондай-ақ калькуляциялау жатады. Калькуляциялық есептердің негізінде басқарушылық есеп жүйесінде оңтайлы шешім нұсқасын таңдауға және жедел-тиімді басқарушылық шешім қабылдауға болады.

Соңғы уақытта бухгалтерлік есепте эккаунтинг (accounting) деп аталатын жаңа термин пайдаланылады.

Эккаунтинг – әр түрлі қаржы ақпаратын жинаумен, өңдеумен, жіктеумен, талдаумен және ресімдеумен байланысты функционалдық бизнес саласы. Эккаунтингтің негізі есепшілікке, яғни бухгалтерлік есаепті жалпы қабылданған қағидаларға сәйкес жүргізуге негізделеді. Есепшіліктің негізінде нарықтық экономика жағдайында кез-келген кәсіпкерге қажетті ақпараттық база қалыптастырылады. Есепшілікті жүргізумен және онымен байланысты ақпараттық базаны қалыптастырумен бухгалтерлік есеп мамандары айнылсады³.

Бухгалтерлік қызметтен жеке жұмыс істейтін жоспарлау бөлімдері жоқ батыс ұйымдарында жедел бухгалтерлік ақпараттың негізінде жоспарлаумен және болжаумен айналысатын бухгалтерлер бар. Ұйымды басқару үшін қажетті бүкіл ақпаратты бухгалтерлер дайындайды, ал осымен байланысты кәсіби қызмет эккаунтинг деп аталады.

Эккаутингке ұйымның есептілігін оның қаржы көрсеткіштерін талдау, жоспарлау жұмысы, ұйым мен оның құрылымдық бөлімшелерінің қызметін бақылау да кіреді.

Сөйтіп, бухгалтерлік басқарушылық есеп эккаутингтің қажетті бөлігі болып табылады.