3.5. Шығындарды есептеу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың қайта бөлістік әдісі

Шығындарды есептеу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың қайта бөлістік әдісі бастапқы материалы мен өнімді жаппай өңдеудің сипаты бойынша біркелкі және әрқайсысы немесе тобы жеке дербес өндіріс қайта бөлуді (фаза, саты) құрайтын, (мысалы, орман, жеңіл және тамақ өнеркәсібі салаларында) үздіксіз технологиялық процесс немесе бірқатар жүйелі өндірістік процестер жағдайында физикалық-химиялық және термикалық өндірістік процестер басым, шикізат даяр өнімге айналатын, кәсіпорындарда қолданылады.

Қайта бөлу деп аралық өнімнің (жартылай фабрикат) немесе даяр өнімнің шығуымен аяқталатын технологиялық операциялар кешені аталады.

Мысалы, тоқыма өнеркәсібінде дайындау, иіру, ширату, тоқу және өңдеу бөліністері бар Қайта бөлістік есептеу әдісі сондай-ақ шикізат кешенді пайдаланылатын өндірістерде қолданылады.

Қайта бөлу әдісінде шығынның есебі қайта бөлу, оның ішінде – агрегаттар (цехтар, прокат стандары, химия қондырғылары және т.б.), калькуляция баптары мен өнім түрлері бойынша жүргізіледі. Тікелей шығындар әр бір қайта бөлу, ал жанама шығындар – жалпы цехтар, өндірістер бойынша кейін есеп саясатында қабылданған базаға сәйкес қайта бөлудің өнімінің өзіндік құны арасында бөлініп есептеледі.

Шығынды өнім түрлері бойынша есептеу қиын өндірістерде ол жалпы қайта бөлу бойынша жүргізіледі, ал бұйымдар мен жартылай фабрикаттардың өзіндік құны коэффициенттік тәсілмен немесе шығындарды алып тастау тәсілімен анықталады (бұл тәсілде жалпы сомадан қосымша өнімнің шығындары алынып тасталып, содан кейін негізгі өнімнің өзіндік құны есептеледі).

Қайта бөлістік әдісте шығындардың есебі жартылай фабрикаттық нұсқада (әр бір қайта бөлудің жартылай фабрикаттары бағаланып, олар келесі қайта бөлуге құны бойынша беру жүзеге асырылады) немесе жартылай фабрикатсыз нұсқада (өңдеу шығындары әр бір қайта бөлу бойынша есептеледі, жартылай фабрикаттар бір қайта бөлуден екіншіге саны бойынша беріледі, даяр өнімнің өзіндік құны барлық қайта бөлудың шығындары қосылып калькуляциялық баптар бойынша анықталады) жүргізіледі. (Жартылай фабрикаттық және жартылай фабрикатсыз нұсқада есепті ұйымдастырудың ерекшеліктері жоғарыда баяндалған).

3.6. Шығындарды есептеу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың тапсырыстық әдісі

Шығындарды есептеу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың тапсырыстық әдісі күрделі бұйымдар жеке және ұсақ сериямен шығарылатын машина жасау кәсіпорындарында кең тараған. Осы әдіс бойынша жабдықтарды, ғимараттар мен құрылыстарды күрделі жөндеу өндірісі, қосалқы өндірістерде құрал-сайман жасау, ұйымдар мен ғылыми-зерттеу институттарының эксперименталдық цехтарында өнім шығару ұйымдастырылған. Мұндай өндірістерде бұйымның жекелеген түрлері, маркалары, модификациялары шағын топтармен немесе жеке-дара шығарылады, кейде жыл ішінде жекелеген өнім түрін шығару қайталанбауы мүмкін. Осы әдісте есептеу объектісіне әр бір бұйым (жұмыс) түріне немесе бұйымның шағын сериясына жасалған жеке тапсырыс, ал технологиялық циклы ұзақ кәсіпорындарда тапсырыс берушілеремн (сатып алушылармен) жасалатын шарттардың негізінде ашылатын жеке тораптар мен агрегатттар жатады. Әр бір тапсырысқа бланк толтырылып, тапсырыс тіркеледі, оған нөмір қойылып, тапсырыс аяқталғанға дейін ол осы тапсырыстың коды болып табылады.

Код барлық технологиялық және есептік құжаттарға қойылады. Тапсырысты әдеттте жоспарлау-өндірістік қызметі ресімдейді, осыдан кейін ол тапсырысты ашу жөніндегі хабарламаны бухгалтерияға табыс етеді.

Тапсырыстық әдісте өндірістік шығын мен калькуляциялаудың есебі бір бұйым (кешенді жұмыстар орындау) немесе біркелкі бұйымдардың шағын тобын жасауға арналған тапсырыстар бойынша жүзеге асырылады. Бұл үшін әр бір тапсырысқа оны ашу жөніндегі хабарламаның негізінде бухгалтерияда тапсырыс орындалатын бүкіл мерзім ішіндегі шығындар есептелетін карточка немесе ведомость ашылады.

Тікелей шығындар – жұмсалған шикізат пен материалдар, сатып алынған бұйымдар мен жартылай фабрикаттар, өндірістік жұмысшылардың жалақысы, ақаудан болатын ысырап, игеруге жұмсалатын шығыстар әр бір тапсырыс бойынша жеке бастапқы құжаттардың: лимит карталарының, талаптардың, бөлу парақтарының, нарядтардың, ауысым рапорттарының, өндірім ведомостерінің, бағдар парақтары мен тапсырыстың шифры қойылатын басқа да құжаттардың негізінде есептеледі.

Үстеме шығыстар тапсырыстардың өзіндік құнына ұйымның есеп саясатында қабылданған базаға пропорционал бөлу арқылы кіреді. Тапсырысты орындаумен байланысты шығындар жұмыстар орындалатын мерзім бойы жинақталады. Орындалған тапсырыстың өзіндік құны бүкіл жұмыс аяқталғаннан кейін анықталады. Егер тапсырысқа сәйкес бірнеше біркелкі бұйым жасалса, онда бірліктің өзіндік құны калькуляция баптары бойынша шығынның бүкіл сомасын жасалған өнімнің санына бөлу арқылы анықталады.