3.2. Өзіндік құны калькуляцияланатын объектілер, калькуляциялық бірліктер

Калькуляциялау объектісіне әр түрлі даярлық дәрежесіндегі өнімдер, осы ұйым, оның негізгі және қосалқы өндірістерінің бөлімшелері орындаған жұмыстар мен көрсеткен қызметтер жатады.

Калькуляциялау объектісіне:

– бүкіл шығарылған өнім, орындалған жұмыс пен көрсетілген қызметтер;

–негізгі және қосалқы өндірістердің жекелеген өнім, жұмыс пен қызмет түрлері;

– кейінгі өндіріс сатыларында пайдаланылатын, сондай-ақ бөгде тарапқа сатылатын негізгі өндірістік бөлімшелерінің жартылай фабрикатттары;

–ұйым бөлімшелерінің қызметінің нәтижелерін анықтауға арналған өнім жатады.

Калькуляциялық бірлік деп калькуляцияланатын объектіні өлшеуіш аталады. Бұрын атап өтілгендей, іс жүзінде мыналар қолданылады:

– табиғи өлшеу бірліктері (дана, тонна, килограмм, киловатт-сағат, погон-метр, текше метр, шаршы метр, литр және т.б.);

– ірілендірілген табиғи өлшеу бірліктері (белгілі бір артикулдағы 100 пар аяқ киім, сыра мен алкогольсіз сусынның әр бір түрі мен сұрпының бір мың декалитрі);

–шартты-табиғи өлшеу бірліктері (қышқылдығы 100% спирт, 100 шартты банк консерві және т.б.);

– құндық (шығарылған немесе сатылатын бағадағы тауар өнімі);

– еңбек (1 норма – с, 1 норма – ауысым).

Құрылыспен, жөндеумен, көлік қызметтерін көрсетумен және т.б. айналысатын өндірістерде калькуляциялық бірлік ретінде, әдетте, орындалған жұмыстар мен қызметтердің көлемдері (тасымалдың тонна-километрі, машина-ауысым және т.б. қолданылады.

3.3. Шығындардың есебін жүргізу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау әдістері

Өнімнің шығыны мен өзіндік құнын калькуляциялау әдісі деп өнімнің (жұмыстың қызметтің) нақты өзіндік құнын анықтау үшін өндіріс шығындарын құжаттау мен көрсету тәсілдерінің жиынтығы аталады. Шығындардың есебін жүргізу мен оның өзіндік құнын калькуляциялау әдістерін жіктеген кезде өнім өндірісін ұйымдастыру мен оның технологиясы, шығарылатын өнімнің, орындалатын жұмыстар мен көрсетілетін қызметтердің номенклатурасы негізгі рөл атқарады. Шығындардың есебін жүргізу әдістерін жіктеу талдамалы есеп объектілері бойынша өндіріс шығындарын жинау мен талдап қорыту тәртібіне негізделеді.

Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау әдісі деп өнім бірлігінің өзіндік құнын есептеу үшін пайдаланылатын тәсілдердің жиынтығы аталады.

«Калькуляциялау» ұғымына сондай-ақ аяқталмаған өндірісті бағалау тәртібі мен бүкіл шығарылған өнім мен оның жекелеген түрлерінің өзіндік құнын дұрыс есептеу үшін шешім табу қажет басқа мәселелер де кіреді. «Шығынды есептеу әдісі» мен «Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау әдісі» деген ұғымдардың үйлеспеуіне қарамастан олар бір-бірімен тығыз байланысты. Калькуляциялау әдістері өндірістің тікелей шығындарының талдамалы есебін ұйымдастыру тәртібімен байланысты. Өнімнің өзіндік құнының калькуляциясы өндірістік шығындардың есебінің деректеріне негізделе отырып, оны ұйымдастыруға айтарлықтай әсер етеді.

Шығынды есептеу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың бірнеше әдісі қолданылады. Өндірістік шығындардың есептеу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау әдістерін жіктеуге қатысты пікірталастар жалғасуда.

Қазақстандық бухгалтерлік есеп жөніндегі стандартта өнеркәсіптік кәсіпорындарда, өнімнің түріне, оның күрделілігіне, өндірістің тұрпатына сәйкес шығынды есептеу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың нормативтік, қайта бөлістік және тапсырыстық деп аталатын әдісі қолданылады. Алайда жекелеген ұйымдар шығын есептеу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың қарапайым әдісін қолданады. Ал нарықтық экономикасы дамыған елдер де шығын есептеу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың «стандарт-кост» жүйесі бойынша әдісі мен «директ-кост» жүйесі бойынша шығынды есептеу әдісін пайдаланады.