3.1. Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау мен оның түрлері

Өзіндік құнды калькуляциялау деп өнімнің, орындалған жұмыстар мен көрсетілген қызметтердің өзіндік құнын есептеу аталады. Өнімнің нақты өзіндік құнын калькуляциялау деректері өндіріс шығындарын бақылау, өндірістің пайдалылығын анықтау, резервтер мен өнімнің өзіндік құнын төмендету жолдарын белгілеу үшін пайдаланылады.

Калькуляцияны алдын-ала және кейінгі деп аталатын екі топқа бөлуге болады. Алдын-ала (жоспарлы, сметалық, жобалық және нормативтік) өнім жасалатын, жұмыс орындалатын, қызмет көрсетілетін тиісті кезең туындағанға

дейін жасалады. Кейінгі (есептік) өнім жасалғаннан кейін жасалады, ол өнім жасауға жұмсалған нақты шығындарды сипаттайды.

Жоспарлы калькуляция өнімнің (жұмыстың, қызметтің) әр бір түріне шикізат пен материалдардың шығысы, жасаудың еңбек сыйымдылығының, жабдықтарды пайдаланудың жөніндегі орташа-үдемелі нормативтерінің негізінде бұрын қол жеткізілген табыстар мен жоспарланған кезеңге арналған ұйымдастыру-техникалық іс-шаралар ескеріле отырып жасалады. Сондықтан жоспарланып отырған кезеңдегі нақты өнім (жұмыс, қызмет) өндірудың шығын нормалары (жоспарлы нормалары) өткен жылдағы шығындардың нормалары мен үлесті шығындарының деңгейінен төмен болмауға тиіс.

Жоспарлы калькуляция межеленген кезеңге: бір жылға және тоқсанға жасалады. Жоспарлы калькуляцияда жоспарлы өзіндік құн анықталады. Сөйтіп, жоспарлы өзіндік құн жоспарланған кезеңдегі жекелеген өнім (жұмыс, қызмет) түрінің шығындарының болжамды сипатын білдіреді.

Сметалық калькуляция бөгде ұйымдардың тапсырыстары бойынша бір жолғы жұмыстар мен бұйымдарға жасалады. Ол материалдық, еңбек және басқа да ресурстардың шығысының қолданыстағы нормалары мен нормативтерінің негізінде жасалады. Сметалық калькуляция жұмыстың шартты бағасын анықтау үшін негіз болып табылатындықтан, ол тапсырыс берушімен келісілуге тиіс.

Жобалық калькуляцияны жобалау және ғылыми-зерттеу ұйымдары жобаланатын процестердің экономикалық тиімділігінің нұсқаларын салыстырып сипаттау үшін жасайды. Жобалық калькуляция жасалған кезде шығындардың есебі шикізат пен материалдардың болжамды, ірілендірілген шығын нормативтерінің, қызметкерлер санының, салынатын объектінің сметалық құнының негізінде есептеледі. Нормативтер жобаларды әзірлеу процесінде нақтыланады және демек калькуляциялар да өзгереді; жанама шығыстар өнімнің өзіндік құнының жобалық калькуляциясына оңайлатылған тәртіппен кіреді.

Жобалық калькуляция баптарының номенклатурасы жоспарлы калькуляцияның баптар номенклатурасынан айырмашылығы болуы мүмкін, жекелеген жағдайларда жобалық калькуляция калькуляциялық баптар емес үнемді элементтер бойынша жасалады.

Жоспарлы калькуляциямен салыстырғанда нормативтік калькуляция есепті кезеңнің басында қолданылатын жеке арнайы шығыс нормаларының негізінде әзірленеді. Жоспарлы калькуляция межеленген кезеңнің (тоқсан, жыл) ішінде өзгермейді, ал нормативтік ұйымдастыру-техникалық іс-шаралардың енгізілу шамасы мен нормалар мен нормативтердің жаңаруына сәйкес өзгереді. Ол шығындар нормасы бекітілген барлық бұйымдарға жасалады. Жоспарланған кезеңнің басында нормативтік өзіндік құнды жоспарлы өзіндік құнмен салыстыру жоспардың қауырттылық дәрежесін айғақтайды. Жоспарланған кезеңнің басында нормативтік өзіндік құн жоспарлыдан жоғары, ал есепті кезеңнің соңында – есепті кезең ішінде нормалардың өзгеру есебінен жоспарлыдан төмен болуы мүмкін. Нормативтік калькуляция технологиялық процестің барысына сәйкес бірінші кезекте бөлшектерге, содан кейін – ең қарапайым тораптарға, біршама күрделі тораптарға (жиналатын бірліктер) және ең соңында – жалпы бұйымға жасалуы мүмкін

Нормативтік калькуляция жалпы бұйымға, оларды бөлшектер мен тораптарға бөлмей жасалуы мүмкін.

Нормативтік калькуляцияда негізгі шығыстар қолданыстағы нормалар бойынша енгізіледі, ал үстеме және нормалар әзірленбеген басқа шығыстар осы шығыстардың сметаларына сәйкес нормативтік калькуляцияға кіруі мүмкін.

Нормативтік калькуляция шығындардың нормативтік есептеу әдісін ұйымдастыру, яғни ауытқуларды жеке бөліп, нақты шығындардың есебін ұйымдастыру үшін пайдаланылады. Есептік калькуляция жасалған өнімнің, орындалған жұмыстың, көрсетілген қызметтің нақты өзіндік құнын анықтайды. Ол жоспарлы калькуляцияның баптары сияқты баптар бойынша жасалады. Есептік калькуляция негізінен өзіндік құн жоспарының орындалуын бақылауға арналған. Ол болашақтағы кезеңде өнімнің өзіндік құнын анықтау үшін де пайдаланылады. Ұйымдарда сондай-ақ цехтардың жұмысының нәтижелерін анықтау үшін қажет олар жасайтын жартылай фабрикаттардың, өнімнің, жұмыстардың, қызметтердің өзіндік құнының калькуляциясы жасалуы мүмкін. Ол өзара көрсетілетін қызметтерді бағалау үшін ұйымның бөлімшелері арасында пайдаланылатын трансферттік (фирмаішілік) бағаларды белгілеу үшін қажет.