2.8. Өндіріс шығындарының жиынтық есебі

Өндірістің барлық шығындарын даяр өнім мен аяқталмаған өндірістің арасында бөлу және өнімнің өзіндік құнын есептеу үшін цехтар мен осы шығындар бөлінетін және пайда болатын басқа жерлер бойынша калькуляциялық баптарға бөлінген өнім түрлері бойынша есептелген барлық шығындар есепті кезеңнің басы мен соңындағы аяқталмаған өндіріс қалдықтары ескеріліп қосылады және одан есептелген шығарылған түпкілікті ақаудың өзіндік құны, жетіспейтін сомалар мен басқа да есептен шығарылған сомалар шегеріледі. Шығындарды осылай талдап қорыту өндіріс шығындарының жиынтық есебі деп аталады. Бұрын атап өтілгендей, егер жеке-дара және шағын сериялы өндірістерде есеп пен калькуляция объектісіне жекелеген өнім түрлері жататын болса, жаппай және ірі сериялық өндірістерде даяр өнім ғана емес, сонымен бірге егер олар әр түрлі бұйымды жинау үшін пайдаланылса немесе ішінара бөгде тараптарға сатылса, онда жартылай фабрикаттар да калькуляциялануы мүмкін. Сондықтан жиынтық есеп жартылай фабрикаттық немесе жартылай фабрикаттық емес нұсқада жүзеге асырылуы мүмкін.

Өндірістік шығындардың есебін жүргізудің жартылай фабрикаттық нұсқасы. Өндірістік шығындардың есебін жүргізудің жартылай фабрикаттық нұсқасында даяр бұйымдардың ғана емес, сонымен бірге әр түрлі даярлық дәрежесіндегі жартылай фабрикаттардың да өзіндік құны есептеледі. Бұл жағдайда шығындардың есебі цехтар (бөлу) бойынша жүргізіледі. Әр бір цехтың (бөлудің) өнімі барлық шығындардың сомасы бойынша бағаланады және бухгалтерлік есептің шоттар жүйесінде жартылай фабрикаттардың қозғалысының барысы бойынша аударылады. Сөйтіп, жартылай фабрикаттық нұсқада әр бір кейінгі цехтың (бөлудің) өнімінің өзіндік құны меншікті шығындары мен «Меншікті өндірістің жартылай фабрикатттары» бабы бойынша көрсетілетін өткен цехтардың жартылай фабрикаттарының өзіндік құнының сомасын білдіреді. Бұл жағдайда шығындар «жинақталады» және өнім шығаратын цехта даяр өнімнің өзіндік құны анықталады. Жартылай фабрикаттардың талдамалы есебі жартылай фабрикаттардың барлық түрі мен сақтау орындары бойынша жүргізіледі. Жартылай фабрикаттарды қоймаларға табыс ету мен өндіріске беру қабылдау-тапсыру актісімен ресімделеді. Жартылай фабрикатты бір цехтан екінші цехқа беру «Негізгі өндіріс» деп аталатын 8110 шоттың дебеті мен кредиті бойынша көрсетіледі. Егер жартылай фабрикат өндіруші цехтың қоймасына берілсе, онда «Меншікті өндірістің жартылай фабрикаттары» деп аталатын 8210 шот дебетттеледі және «Негізгі өндіріс» деп аталатын 8110 шот кредиттеледі. Меншікті өндірістің жартылай фабрикаттарының есебі мен оны бір цехтан екінші цехқа беру, әдеттте, нақты өзіндік құн бойынша жүзеге асырылады. Меншікті өндірістің жартылай фабрикаты, сондай-ақ ағымдағы тәртіппен жоспарлы (нормативтік) өзіндік құн бойынша кейін олардың жоспарлы (нормативтік) өзіндік құндары нақты өзіндік құнға дейін жеткізіліп есептелуі мүмкін.

Бұл нұсқа жағдайында аяқталмаған өндіріс шығындары босалқы дайындама мен жартылай фабрикаттар орналасқан жер бойынша есептеледі және бұл олардың болуын бақылауды жеңілдетеді.

Аяқталмаған өндірісті бағалаған кезде материалдар мен жартылай фабрикаттарға жұмсалған шығындар толықтай, ал өңдеу жөніндегі шығындар – жартылай фабрикаттың даярлық пайызы есептеліп алынады.

Кейбір өнеркәсіп салаларында аяқталмаған өндіріс қалдықтары өңдеудің бірінші сатысында – шикізат пен материалдардың өзіндік құны бойынша, ал кейінгі сатыларда – өткен өңдеу сатыларының жартылай фабрикаттарының (жартылай өнімдерінің) өзіндік құны бойынша, ал бөлу жөніндегі шығындар осы бөлуде өңдеу аяқталған өнімге толық жатқызылады.

Шығындардың жиынтық есебінің жартылай фабрикаттық нұсқасының артықшылығына мыналар жатады:

–қызметкерлердің бөлшектер мен тораптардың сақталуы үшін жауапкершілігі күшейеді;

– аяқталмаған өндірістің қалдықтары өндіріс орналасқан жерде бағаланады;

– аяқталмаған өндірістің қалдықтары мен өнімнің ақауын бағалаудың оңайлығы;

– менеджерлердің цех қызметінің нәтижесі үшін жауапкершілігі артады;

– цех (учаске) шығаратын өнімнің көлемін есептеу үшін бөлшектер мен тораптарды беру туралы есеп дереутері пайдаланылады.

Осы нұсқаның кемшілігі ретінде мыналарды атап өтуге болады.

– меншікті өндірімнің өңдеудің өткен сатыларының жартылай фабрикаттары кейінгі өңдеу сатыларының жартылай фабрикаттарының немесе даяр өнімдерінің өзіндік құнына кешенді баппен кіреді. Сондықтан даяр өнімнің өзіндік құнының құрылымын анықтау үшін кейін жартылай фабрикаттардың өзіндік құнын бірқатар калькуляциялық есеп жасап, оның құрамдастарын жіктеу (шығын баптары бойынша) керек;

– есепте өндірістегі жартылай фабрикаттардың қозғалысын жүйелі түрде көрсету қажет, бұл есеп жұмысының еңбек сыйымдылығын арттырады,

–аяқталмаған өндірістің қалдықтарында оған кіретін баптарға түсінік берілмеген «Меншікті өндірістің жартылай фабрикаттары» бабының болуы. Жартылай фабрикатсыз есеп нұсқасы Жартылай фабрикатсыз нұсқада даяр өнім шығарылғанға дейінгі өндіріс шығындары осы шығындар өндірісмиен байланысты жартылай фабрикаттар (бөлшектер) басқа цехқа одан әрі өңдеуге берілген жағдайда да, өнім түрлері, шығын баптары, өздері пайда болған жерлер (цехтар немесе учаскелер) бойынша есептеледі. Пайда болған жерлері бойынша есептелген шығындар өндірістің талдамалы есебінің тиісті шоттарынан «Даяр өнім» деп аталатын 1320 шоттың дебетіне даяр өнімді шығару шамасына қарай тікелей есептен шығарылады. Сөйтіп, аяқталмаған өндірісте даяр өнім шығарылғанға дейінгі шығындар өздері пайда болған жерлер бойынша есептеледі.

Жартылай фабрикаттарды (бөлшектерді) бір операциядан екіншіге, бір цехтан екінші цехқа немесе цех арасындағы қоймаға беру бухгалтерлік есеп жазбаларында көрсетілмейді, оларды қозғалысы тек жедел есептің көмегімен бақыланады. Осының барлығы бухгалтерлік жазбалардың санын қысқартады, демек, есептің еңбек сыйымдылығын төмендетеді.

Сөйтіп, жартылай фабрикатсыз нұсқада даяр өнімнің өзіндік құны осы өнімнің құрамына кіретін бөлшектердің өзіндік құны есептелмей, оны шығаруға қатысқан барлық цехтардың шығындары есептеліп калькуляцияланады. Калькуляцияның осы тәсілі цехтардың қатысу үлесіндегі даяр өнімдердің өзіндік құнының калькуляциясы деп аталады.