- •1.Органикалық қосылыстардың жіктелуі.
- •1.Массаалмасу аппараттары. Насадкалы ректификациялық колонна және оның негізгі элементтері. Насадкалардың түрлері.
- •1.Парафиндер. Жалпы сипаттамасы. Төменгі және жоғарғы парафиндер. Төменгі парафиндердің бөліну технологиясы.
- •1.Мұнайды ұңғылар басында тасымалдауға және өңдеуге дайындау. Мұнайларды сусыздандыру және тұзсыздандыру процестерінің теориялық негіздері мен технологиясы.
- •2.Алкандар. Изомерлері. Номенклатурасы. Физикалық қасиеттері.
- •Изомерлері
- •2.Массаалмасу аппараттары. Клапанды табақшалы ректификациялық колонна және оның негізгі элементтері, жұмыс істеу принципі.
- •2.Олефиндердің жалпы сипаттамасы. Төменгі және жоғарғы олефиндер. Көмірсутегі атомдары бірдей олефиндермен парафиндердің айырмашылықтары.
- •2.Мұнай эмульсияларының түрі мен оларды ыдырату әдістері.
- •3.Алкендер. Изомерлері. Номенклатурасы. Алыну тәсілдері.
- •Изомерлері
- •3.Массаалмасу аппараттары. Қалпақшалы табақты ректификациялық колонна және оның негізгі элементтері, жұмыс істеу принципі.
- •3 Парафиндерді изомерлеу процесінің маңызы және жалпы сипаттамасы. Процестің катализаторлары мен температурасы.
- •3 Мұнай және мұнайөнімдерінің физико-химиялық қасиеттері (Мұнай мен мұнайөнімдерінің компонентік құрамдарын, қаныққан буларының қысымдарын, критикалық параметрлерін анықтау.)
- •4 Алкандардың химиялық қасиеттері.
- •Нитрлеу реакциясы.
- •Тотығу реакциясы.
- •Крекинг реакциясы.
- •4.Массаалмасу аппараттары. Қалпақсыз табақты ректификациялық колонна және оның негізгі элементтері, жұмыс істеу принципі.
- •4 Ароматты көмірсутектерді алудың басты әдістері. Пиролиз өнімдері - ароматты көмірсутектердің негізгі көзі.
- •4 Мұнай мен мұнайөнімдерінің жылулық қасиеттерін анықтау (энтальпия, жылусиымдылык, жану жылуы).
- •5 Алкиндер. Изомерлері. Номенклатурасы. Ацетилен алу. Алкиндердің химиялық қасиеттері.
- •5.Жылу аппараттары. Қапталған құбырлы (кожухтрубчатый) жылу алмастырғыш, олардың түрлері және жұмыс істеу принципі.
- •5 Жоғары парафиндер. Жоғары парафиндерді бөліп алу әдістері және технологиясы.
- •5 Мұнайды біріншілік өңдеудің негізгі өнеркәсіптік қондырғылары (мұнайды біріншілік өңдеудің комбинирленген қондырғысы – элоу-авт-екіншілік айдау).
- •6.Алкадиендер. Изопрен мен дивинилдің алыну жолдары. Диендердің физикалық және химиялық қасиеттері.
- •6.Ауамен салқындатқындатылатын жылуалмастырғыш. Конструкциялық ерекшеліктері және олардың қолданылу аймақтары.
- •6.Олефиндерді алудың технологиялық жолдары (термиялық, каталитикалық, парафиндерді дегидрлеу).
- •6.Мұнайды біріншілік өңдеу өнімдері.
- •7.Алкендердің химиялық қасиеттері.
- •7.«Құбыр ішіндегі құбыр» жылу алмастырғыштары. Конструкциялық ерекшеліктері және құбырларды бекіту түрлері. Оларды қолдану аймақтары.
- •7.Риформинг процесінің маңызы мен жалпы сипаттамасы.
- •7.Тауарлық мұнайөнімдерінің сипаттамасы. Отынның негізгі қасиеттері (бензиндердің, реактивті және дизелді отындардың).
- •8.Алифатты қатардың көмірсутектерінің галоген туындылары.
- •8.Псевдосұйытылған катализатор қабаты бар каталитикалық крекинг процесінің реакторы. Оның жұмыс істеу принципі және конструкциялық элементтері.
- •8 Ацетилен алу процесінің жалпы сипаттамасы. Ацетиленді кальций карбидінен алу.
- •9. Біратомды қаныққан спирттер. Изомерлері, номенклатурасы. Біріншілік, екіншілік, және үшіншілік спирттер туралы түсінік. Алынуы. Физикалық қасиеттері.
- •9.Псевдосұйытылған катализатор қабаты бар каталитикалық крекинг процесінің регенераторы. Оның жұмыс істеу принципі және конструкциялық элементтері.
- •9. Ацетилен алу процесінің жалпы сипаттамасы. Пиролиз газдарының құрамы және оларды бөлу әдістері.
- •9. Көмірсутекті шикізаттарды екіншілік өңдеу процесстері. Олардың жіктелуі. Термиялық деструктивті процесстер.
- •10.Алифатты қатары спирттерінің химиялық қасиеттері. Біріншілік, екіншілік, және үшіншілік спирттердің химиялық ерекшеліктері..
- •10.Циркуляциялық қабатты катализаторы бар каталитикалық крекинг реакторы. Оның жұмыс істеу принципі және конструкциялық элементтері.
- •10.Синтез-газ алу процесінің жалпы сипаттамасы. Көмірсутектердің каталитикалық конверциясы.
- •10.Көмірсутекті шикізатты байытудың каталитикалық гидрогендеу процесінің технологиясы.
- •4. Дизельдік отынды гидротазалаудың принципті технологиялық кескіні
- •11.Алифатты қатардың альдегидтері мен кетондары.
- •11.Циркуляциялық қабатты катализаторы бар каталитикалық крекинг регенераторы. Оның жұмыс істеу принципі және конструкциялық элементтері.
- •11.Көмірсутектерді каталитикалық конверциялау арқылы синтез- газ алу. Катализаторлары, процестің температурасы, оларға қойылатын талаптар.
- •11.Каталитикалық крекинг процесінің технологиясы мен теориялық негіздері.
- •12.Алифатты қатардың альдегидтері мен кетондарының химиялық қасиеттері.
- •12.Каталитикалық риформинг қондырғысының реакторы. Оның қолданылу аймақтары және конструкциялық элементтері.
- •12.Тотығу процесінің маңызы және жалпы сипаттамасы. Тотығудың қазіргі органикалық синтездегі алатын орны.
- •12.Каталитикалық риформинг процесінің технологиясы мен теориялық негіздері.
- •13.Бірнегізді қаныққан карбон қышкылдары. Изомерлері. Номенклатурасы. Қышқылдарды алу тәсілдері, физикалық және химиялық қасиеттері.
- •13.Дизель отынын гидротазалау реакторы. Оның жұмыс істеу принципі және конструкциялық элементтері.
- •13.Хлорлау процесінің маңызы және жалпы сипаттамасы.
- •13.Бутан-бутилен фракциясының каталитикалық алкилдеу процесінің технологиясы.
- •14.Бірнегізді қанықпаған карбон қышкылдары және олардың туындылары Химиялық қасиеттері және қолданылуы.
- •14.Құбырлы пештердегі отынды жағуға арналған форсункалар. Олардың құрылысы және жұмыс істеу принциптері.
- •14.Сұйық фазалы хлорлау технологиясы, процестің жағдайлары және реакторлардың түрлері.
- •14.Пентан-гександы фракциясының каталитикалық изомерлену процесінің технологиясы.
- •15.Алифатты қатардың нитроқосылыстары. Изомерлері, номенклатурасы, алыну тәсілдері, физикалық және химиялық қасиеттері.
- •Изомерлері мен аталуы.
- •Алу әдістері.
- •Химиялық қасиеттері.
- •15.Жалынсыз құбырлы пештер. Қабырға панелінің конструкциялық ерекшелігі. Пештің конструкциялық элементтері.
- •15.Радикалды – тізбекті тотығу процесінің жалпы сипаттамасы. Тотығу өнімдері.
- •15.Каталитикалық гидрокрекинг процесінің технологиясы.
- •16.Алифатты қатардың аминдері. Изомерлері, номенклатурасы. Алифатты аминдердің алыну тәсілдері, физикалық және химиялық қасиеттері.
- •Алыну жолдары.
- •16.Күкіртқышқылымен алкилдеу қондырғысының жазықты және тік түріндегі контакторлары. Олардың жұмыс істеу принципі және конструкциялық элементтері.
- •16.Гидроформилдеу процесінің маңызы және жалпы сипаттамасы. 263(520)
- •16.Тығыздығы жоғары полиэтилен өндірісі.
- •Изомерлері. Бір негізді оксиқышқылдардың гомологтық қатары оксиқұмырсқа немесе көмір қышқылынан басталады. Одан
- •Алу әдістері.
- •Физикалық қасиеттері.
- •Химиялық қасиеттері.
- •17.Құбырлы пештер. Олардың жіктелуі және қолдану аймақтары. Екі камералы, екі жағы да құламалы (двухскатные) пештер.
- •17.Сұйық фазалы хлорлаудың технологиялық сатылары.
- •17.Тығыздығы орташа полиэтилен өндірісі.
- •18.Көпатомды спирттер. Физикалық және химиялық қасиеттері.
- •18.Құбырлы пештер. Тік құрылымды құбырлы пеш. Пештердің негізгі элементтері мен гарнитурасы.
- •18.Тотығу реакциялары және олардың жіктелуі (көмірсутек тізбегі үзілмей тотығу, деструктивті тотығу, тотығу конденсациясы, толық тотығу).
- •18.Тығыздығы төмен полиэтилен өндірісі.
- •19.Көмірсулар. Жіктелуі. Моносахаридтердің физикалық және химиялық қасиеттері.
- •Моноқанттарды алу әдістері.
- •Физикалық қасиеттері.
- •Химиялық қасиеттері.
- •19.Массаалмасу процестеріндегі абсорберлер мен десорберлер. Олардың жұмыс істеу принципі және конструкциялық элементтері.
- •19.Тотығу процесінің тотықтырғыш агенттері, оларға қойылатын талаптар, активтілігі және селективтілігі.
- •19.Полистирол алу технологиясы. Полимер қасиетіне технологиялық процесс параметрлерінің әсері.
- •20.Циклоалкандар. Изомерлері. Алыну тәсілдері, физикалық және химиялық қасиеттері.
- •20.Экстракторлар. Негізгі конструкциялық элементтері.
- •20.Өндірістік оксосинтез процесінің технологиясы.
- •20.Полиизобутилен. Технологиясының ерекшеліктері.
- •21.Алифатты қатардың амин қышқылдары. Номенклатурасы. Физикалық және химиялық қасиеттері.
- •21.Химиялық процестердің негізгі реакторлары. Адиабаттық реакторлар, Олардың жұмыс істеу принципі және конструкциялық ерекшеліктері.
- •21.Бензолды алкилдеу процесінің технологиялық сызбанұсқасы және жағдайлары.
- •21.Поливинилхлорид өндірісінің процесін технологиялық жабдықтау мен қондырғылары. Пвх негізіндегі пластмассалар
- •22.Ароматтық көмірсутектер. Бензолдың гомологтық қатары. Изомерлері мен номенклатурасы. Алыну тәсілдері, физикалық және химиялық қасиеттері.
- •22.Химиялық процестердің негізгі реакторлары. Құбырлы реакторлар. Олардың құрылысынң негізгі конструкциялық элементтері.
- •22.Олефиндердің тура гидратациясы, этанол өндірісі.
- •22.Стиролдың сополимерлері. Акрилонитрилдің, бутадиеннің және стиролдың үшкомпонентті сополимерлері.
- •23.Бензолды ядросындағы орынбасу ережелері. I және II текті орынбасарлар.
- •23.Полимерлеу процестерге арналған реакциялық аппараттар. Араластырғышы бар реакциялық қазандар. Олардың негізгі бөлшектері.
- •23.Алкилдеу процесінің сипаттамалары. Алкилдеуші агенттер және катализаторлар.
- •23.Поликонденсация реакциясының жалпы ерекшеліктері. Поликонденсация процесінің сипаттамасы.
- •24.Ароматты көмірсутектердің галоген- және сульфотуындылары. Алыну тәсілдері, химиялық қасиеттері және қолданылуы.
- •24.Жылуалмастырғыш аппаратары. Қатаң бекітілген қапталған құбырлы жылуалмастырғыш. Оның негізгі болшектері жұмыс істеу принциптері.
- •24.Винилдеу процесінің сипаттамасы, ацетиленнен және сірке қышқылынан винилацетат алу.
- •24.Фенол-альдегидті полимерлер. Новолакты және резолды олигомерлер мен полимерлердің түзілу механизмі.
- •25.Фенолдар мен ароматты спирттер. Изомериясы және номенклатурасы. Алыну тәсілдері, физикалық және химиялық қасиеттері.
- •25.Полимерлеу процестеріндегі «идеалды ығыстыру» аппараттары. Колонна түрдегі және құбырлы реакторлардың конструкциялық ерекшеліктері.
- •25.Сульфирлеу процесінің сипаттамасы. Ароматты қосылыстарды сульфирлеу процесінің технологиясы мен талаптары, химизмі.
- •25.Новолакты фенол-формальдегидті шайыр өндірісі процесінің кескіні (үздіксіз әдіс).
- •26.Ароматты нитроқосылыстар. Изомериясы және номенклатурасы. Алыну тәсілдері, физикалық және химиялық қасиеттері.
- •26.Жылуалмастырғыш аппаратары. Негізгі органикалық синтездегі тоңазытқыштар мен конденсаторлар. Олардың негізгі конструкциялық элементтері.
- •26.Новолакты фенол-формальдегидті шайыр өндірісі процесінің кескіні (үздікті әдіс).
- •27.Ароматты аминдер. Изомериясы және номенклатурасы. Алыну тәсілдері, физикалық және химиялық қасиеттері.
- •27.Жылуалмастырғыш аппаратары. Булы кеңістікті қыздырғыштар. Қолданылу аймақтары, негізгі конструкциялық элементтері.
- •27.Изобутиленді формальдегидпен конденсациялау арқылы изопрен өндіру. Конденсация процесінің температурасы, қысымы және катализаторлары.
- •27.Полигексаметиленадипамид өндірісінің процесінің технологиялық кескіні.
- •28.Гетероциклды қосылыстар. Бес- және алты мүшелі гетероциклды қосылыстар. Алынуы, химиялық қасиеттері, оргсинтезде қолданылуы.
- •28.Мұнайхимиялық өндірістегі кристализаторлар. Олардың жұмыс істеу принципі және конструкциялық элементтері.
- •28.Стирол өндірісінің шикізаттары мен өнеркәсіптік әдістері.
- •28.Термопластарды өңдеу. Термопластар өңдеудің әдістерін жіктеу.
- •29.Конденсирленген және конденсирленбеген ароматтық қосылыстар. Алынуы. Химиялық қасиеттері.
- •29.Қапталған құбырлы (кожухтрубчатый) жылу алмастырғыш. Құбыры u- тәрізді жылуалмастырғыш, оның жұмыс істеу принципі.
- •29.Этилбензолды дегидрлеу арқылы стирол өндіру. Дегидрлеу процесінің температурасы, қысымы және катализаторлары.
- •29.Қысыммен құю. Процестің негізгі заңдылықтары.
- •30.Диазо- және азоқосылыстар. Диазоттау реакциясы. Азоқосылыстар дың химиялық қасиеттері. Азотты бөле және бөлмей жүретін химиялық реакциялар.
- •30.Қатты отындардың шығу тегі және олардың жалпы сипаттамасы.
- •30.Эластомерлер өңделуі. Техникалық каучук пен резиналы қоспалардың ингредиенттері.
8 Ацетилен алу процесінің жалпы сипаттамасы. Ацетиленді кальций карбидінен алу.
Ацетилен — бесцветный газ, обладающий в чистом виде слабым эфирным запахом; конденсируется при —83,8 С (0,102 МПа); критическая температура +35,5 °С; критическое давление 6,04 МПа.
Существуют два метода производства ацетилена: более старый— из карбида кальция и новый — из углеводородов.
Получение ацетилена из карбида кальция
Как известно, карбид кальция получают из оксида кальция и кокса в электродуговых печах. Реакция сильно эндотермична и требует больших затрат электроэнергии, что составляет существенный элемент в себестоимости производимого ацетилена. При разложении образовавшегося карбида кальция водой по экзотермической реакции получается ацетилен:
СаО + ЗС → СаС2 + СО,
СаС2 + 2Н20 → С2Н2 + Са (ОН)2, — ∆H°298 = 127,1 кДж/моль.
Из 1 кг технического карбида кальция, содержащего примеси- кокса, оксида кальция и других веществ, получается 230—280 л ацетилена (эта величина называется литражом карбида). Теоретически из 1 кг чистого СаС2 должно образоваться 380 л С2Н2.
При разложении карбида кальция следует соблюдать некоторые условия для нормального протекания процесса. Реакция является гетерогенной, и ее скорость зависит от размера кусков карбида, особенно сильно возрастая при использовании карбидной мелочи и пыли. Реакционную массу необходимо перемешивать так как иначе на кусках карбида может образоваться слой извести, препятствующий полному разложению карбида и приводящий к местным перегревам. Из реакционной зоны нужно постоянно отводить тепло, чтобы предохранить ацетилен от возможной полимеризации и разложения.
Ацетиленовые генераторы. Аппараты, в которых проводится разложение карбида кальция водой, называют ацетиленовыми генераторами. По принципу отвода тепла они бывают двух типов.
1. Генераторы «мокрого» типа, в которых реакционное тепло воспринимается избыточной водой, нагревающейся при этом до 50—60°С. В них на 1 кг СаС2 расходуется около 10 кг воды, причем гидроксид кальция получается в виде суспензии в воде, мало пригодной для последующей утилизации.
2. Генераторы «сухого» типа, в которых реакционное тепло отводится небольшим количеством избыточной воды за счет ее испарения. В этом случае гидроксид кальция получается в сухом состоянии (известь-пушонка), и его легко использовать для приготовления строительных материалов.
Генераторы «мокрого» типа делят по способу загрузки реагентов на следующие системы: «карбид в воду», «вода на карбид» и контактные, в которых вода и карбид кальция находятся в постоянном соприкосновении. Наиболее безопасными и применимыми для производства ацетилена в крупных масштабах являются генераторы типа «карбид в воду». В этих аппаратах куски карбида сразу погружаются в избыток воды, чем исключаются перегревы и создаются условия для лучшего отвода реакционного тепла.
Схема ацетиленового генератора «карбид в воду» изображена на рис. 22. Аппарат примерно на 3/4 заполнен водной суспензией гидроксида кальция. Карбид кальция в виде кусков размером 50—80 мм попадает вначале в промежуточный бункер 1, куда подают азот для вытеснения воздуха. Затем открывают коническую пробку 2 и карбид кальция пересыпается в питающий бункер 5. Подача его автоматически дозируется секторным барабаном 4, скорость вращения которого регулируют в зависимости от потребности в ацетилене. Куски карбида кальция через трубу 6, конец которой погружен в жидкость, попадают на конус 5 и равномерно распределяются по сечению генератора. Разложение карбида кальция происходит на наклонных дырчатых полках 9, причем куски его перемещаются от центра полок к периферии и обратно скребковой мешалкой 10. С помощью мешалки с кусков карбида снимается слой известкового ила.
При разложении карбида кальция водой получаются раствор-суспензия гидроксида кальция в воде (известковое молоко) и шлам, состоящий из твердых примесей к исходному карбиду (кокс, ферросилиций). Шлам оседает на дне генератора и собирается в шлюзовом затворе 11, из которого его периодически выгружают. Известковое молоко непрерывно выводится с низа генератора на отстаивание. Осветленный раствор с добавленной к нему свежей водой возвращают в генератор для разложений СаС2, чем предотвращаются слишком значительные потери ацетилена за счет его растворения в воде. Подача воды автоматически регулируется в зависимости от потребности в ацетилене. Образовавшийся ацетилен отводят из генератора, а при возможном повышении давления в аппарате сверх допустимой нормы (400—450 гПа) избыточный газ выводят в атмосферу через гидравлический затвор 7. Генераторы типа «карбид в воду» имеют производительность до 500 м3 ацетилена в час.
Еще больше мощность у «сухих» генераторов, в которых перерабатывают карбидную мелочь. Основным условием их успешной работы является тесный контакт между частицами карбида кальция и небольшим количеством воды. Это достигается введением воды через специальные разбрызгиватели и наличием в генераторе перемешивающих устройств (вращающиеся барабаны, скребковые мешалки). Благодаря этому исключается перегрев ацетилена и поддерживается равномерная температура 110—115°С.
Примеси и очистка ацетилена. По выходе из генераторов ацетилен имеет высокую концентрацию (свыше 99 % об.) и содержит небольшие примеси NН3, Н2S, РН3 и др. Они образуются при разложении водой соединений, всегда присутствующих в карбиде кальция, в частности нитридов, сульфидов и фосфидов кальция и других металлов:
СаS + 2Н20 → Са(ОН)2 + Н2S.
Эти вещества оказываются очень вредными при химической переработке ацетилена, так как они способны дезактивировать или отравлять катализаторы (например, восстанавливают соли двухвалентной ртути), и очистка является обязательным этапом в производстве карбидного ацетилена. Чаще всего для этого используют водные растворы гипохлорита натрия, окисляющие примеси в соответствующие кислоты, например:
Н2S + 4NaСlO + 2NaОН → Nа2S04 + 4NаС1 + 2Н2О.
Технологическая схема производства ацетилена из карбида кальция в генераторе «мокрого» типа представлена на рис. 23. Карбид кальция транспортируется в вагонетках 1, передвигающихся по монорельсу 2, и ссыпается в бункер генератора 6 «мокрого» типа. Известковое молоко, полученное в генераторе при разложении СаС2 поступает в отстойник 5 непрерывного действия со скребковой мешалкой, которая перемещает отстоявшийся ил к центральному спускному штуцеру. Известковый ил перекачивается затем специальным насосом в отстойные ямы. Осветленный раствор гидроксида кальция в воде из отстойника 5 через холодильник 4 возвращают в напорный бак 5, где к нему добавляют некоторое количество свежей воды для компенсации ее потерь. Из напорного бака вода поступает в генератор 6.
Образовавшийся в генераторе ацетилен, имеющий температуру 50—60 °С охлаждается в холодильнике 7, отделяется от конденсата и проходит насадочный скруббер 8, орошаемый раствором серной кислоты. В нем ацетилен освобождается от остатков аммиака, часть которого уже растворилась в воде из генераторов и в конденсате из холодильника 7. Затем газ направляется в скруббер 9, орошаемый водным раствором гипохлорита натрия, и в заключение —в щелочной скруббер 10 для очистки от следов хлора, захваченного в гипохлоритной колонне. Для всех поглотительных растворов осуществляется циркуляция центробежными насосами; часть отработанного раствора периодически выводят из системы и заменяют свежим. Очищенный ацетилен собирается в «мокром» газгольдере 11, откуда транспортируется потребителю компрессором 13 (или газодувкой) проходя предохранительный гидравлический затвор или огнепреградитель 12.
При получении ацетилена в генераторах «сухого» типа отпадает надобность в отстойнике 5 и холодильнике 4, но схема очистки остается прежней.
8 Газконденсаттар мен табиғи газдарды тасымалдау мен өңдеуге ұңғыда дайындау процесінің технологиясы. Қышқылды компоненттерден газдарды тазарту мен кептіру. Газды фракциялау қондырғысының негізгі өнеркәсіптік кескіні (ГФУ мен АГФУ).
Жанғыш газдар дегеніміз газтәрізді заттар қоспасы: C1- C4 алкандар мен алкендер, сутектер, көміртек тотығы мен H2S, азот, аргон, гелий мен су буы көміртек қостотығы сияқты жанбайтын газдармен сұйытылған.
Жанғыш газдар шыққан тегіне тәуелді келесі топтарға жіктеледі:
1) табиғи (құрғақ), оның көп бөлігі газды кенорнынан өндірілген метаннан тұрады;
2) мұнайлы (майлы), CH4 мен оның гомологтарынан C1- C5 тұрады олар мұнаймен ілесе шыққан;
3) газоконденсатты, құрамы бойынша газконденсатты кенорнынан өндірілген мұнайға ұқсасты;
4) жасанды, оларға жатады: 1) мұнайзауыттық, мұнайды өңдегенде алынған; 2) қатты отынды өңдегендегі газдар (коксты және т.б.).
H2S пен CO2 көмірсутекті газдардың қышқылды коррозиялық-агрессивті компоненттері болып табылады, ол ылғалды ортада құбыр мен қондырғыда ішкі коррозия туғызады да газдың отындық сапасын нашарлатады. Сондықтан осы қоспаларды көмірсутекті газдарды өңдеп, тасымалдау алдында бөліп алып тастау керек.
Газда болатын ылғал, аппаратура жұмысында әртүрлі қиындықтар туғызады. Су буы ұңғыда дайындау жағдайында және тасымалдағанда конденсирлене алады, сол себепті қатты кристалогидраттар түзіп, ол авариялық жағдай туғызады. Осы себепті табиғи газдарды қышқыл компоненттерден тазалағаннан кейін қажетті нормаға дейін міндетті түрде кептіру керек. Практикада жанғыш газдардың ылғал құрамы туралы олардың шықтану нүктесі бойынша судят, ол дегеніміз су буы конденсациялана алатын температура (яғни шық түрінде түседі).
Жанғыш газдарды кептіру. Табиғи газдарды кептіру үшін абсорбциялық процесс кең қолданылады, абсорбент ретінде жоғарыконцентрленген гликоль ерітнділері – диэтиленгликоль (ДЭГ), триэтиленгликоль (ТЭГ), сонымен қатар пропиленгликоль (ПГ) қолданылады.
Газды кептіру процесіне екі саты кіреді, ылғал абсорбциясы мен десорбциясы табақшасы (немесе насадкасы) бар бағанды типті екі аппаратта сәйкесінше жүзеге асады – абсорбер мен десорберде. Абсорбция ~20°С темпераутра мен - 2-6МПа қысымда жүзеге асады, десорбция – төмен қысымда және жоғары температурада 160-190°С. (Схема самостоятельно).
H2S пен CO2 жанғыш газдарды тазалау.. келесі негізгі процестер қолданылады:
- абсорбциялық, физикалық немесе химиялық абсорбентерді әлде олардың қоспасын қолдана отырып;
- адсорбциялық, цеолиттерді қолдана отырып.
- тотықтырғышты, күкіртті қосылыстарды (H2S, меркаптандар) элементтік күкіртке химиялық түрлендіруге негізделген немесе сілтілік ерітіндіні каталитикалық тотықтырып ренегерациялау мен газдарды сілтілік тазалаудың комбинирленген процесін қолданып (Мерокс-процесі типті).
Физикалық абсорбциялық процестерде абсорбенттер ретінде диметиловый эфир полиэтиленгликольдің диметил эфирін (селоксол-процесс), N- метилпирролидон, пропиленкарбонат (флюор-процесс), метанол және т.б. қолданады. Химиялық абсорбенттер ретінде аминдер, сілтілер, аммиак және т.б. кең қолданады
Комбинирленген абсорбциялық процестерде, сіңіруші ретінде физикалық немесе химиялық сіңіргіштер қолданады, практикалық кең таралған «Сульфинол» процесі онда сульфанол мен диизопропаноламина. Ертеде отандық ГӨЗ және МӨЗ жанғыш газдарды тазалауға этаноламинді процестер (МЭА, ДЭА) кең қолданылды.
МӨЗ мұнайзауыттық газдарды бөлу үшін газфракциялану қондырғысының екі типі қолданылады, олардың әрқайсысында компрессия мен конденсация блоктары бар (газды компрессормен сығу процесі мен оны газ және сұйық екі фазалы жүйе түзуімен мұздатқышта суыту): ректификациялық – қысқартып ГФУ; абсорбциялық-ректификациялық – АГФУ. ГФУ – қаныққан газдарды бөлу үшін, АГФУ майлы газды фракциялау мен каталитикалық крекинг бензинін тұрақтандыру үшін.
Көмірсутекті газдарды фракциялауға дейін газдарды алдымен күкірттен тазарту және кептіру блогына бағыттайды.
(схема 5) ГФУ принципті кескіні келесідей: газды шикізаттан алдымен деэтанизаторда 1 құрғақ газ бөліп алады (метан-этан). 1 бас жағында орошения берілуінің төменгі температурасын ұстап тұрады, ол аммиакты конденсатор-мұздатқышта суытылған. Кубты қалдық 1 пропанды бағанға түседі 2, онда ол осы бағанның жоғарғы жағынан шығарылатын пропанды фракцияға бөлінеді де С4 және одан жоғарғы көмірсутектердің қоспасы бутанды бағанға бағытталады 3. осы бағанның ректификаты бутандар қоспасы болып табылады, ол изобутанды бағанда 4 изобутанды және бутанды фракцияларға бөлінеді. Кубты өнімді 3 одан ары пентанды бағанға береді 5. 5 жоғарғы жағынан пентандар қоспасы шығарылады, изопентанды бағанда 6 қ-пентан мен изопентанға бөледі. Төменгі өнім 5 – фракция С6 және одан жоғарғысын қондырғыдан шығарады.
(схема 6) АГФУ принципті кескіні. Каталитикалық крекинг газдарын деэтанизациялауға фракциялаушы абсорбер 1 қолданады. Ол абсорбер-десорбердің комбинирленген бағанын көрсетеді. Фракциялаушы абсорбердің жоғарғы жағында абсорбция жүреді, яғни мақсатты компоненттен газды сіңіру (С3 және одан жоғары), ал төменгі бөлігінде – келген жылу есебінен абсорбентті бөлшекті регенерациялау жүреді. Абсорбент ретінде каталитикалық крекингтің тұрақсыз бензині қолданылады. 1 жоғарғы жағынан құрғақ газ шығады, ал төмен жағынан абсорбентпен бірге – көмірсутектер С3 және одан жоғары, жылуалмастырғыштағы жылуды тұрақтандырушы бағанға береді 2, төменгі жылыту тұрақты бензин болып табылады, ал жоғарғысы – тұрақтану басы. Одан пропанды бағанға 3 пропан-пропиленді фракцияны бөледі. 3 бағанның кубты өнімін бутанды бағанда 4 бутан-бутиленді фракцияға және қалдыққа бөледі (С5 және одан жоғары), сосын тұрақты бензинмен біріктіреді.
7-билет
