биотехнология кітап

бірақ бұл ұғымға геннің экспрессиясын реттейтін сигналдардың нуклеотидт тізбегі кірмейді.

Қынап айнасы – қынапты немесе жатырдың қынап бөлігін зерттеуге немесе қолдан ұрықтандыруда қолданылатын арнайы құрал.

Л

Ламинарлы бокс – гаметалар жəне эмбриондармен жұмыс істегенде олардың толықтай оңашалануы мен стерилдігін қамтамасыз етуге арналған қондырғы.

Лапоратомия – көбею мүшелеріне еркін қол жеткізу мақсатында теріні қарын тұсынан арнайылап жару (тілу).

ЛГ – овуляцияны жəне одан кейінгі сары дененің қалыптасуын, сүт бездерінің дамуын қамтамасыз ететін гормон

Линия (желі) (ағ. line) – құрамында гендік (маркерлік) белгілері бар штаммды сұрыптау немесе бір жасушаны көбейту арқылы алынған жасушалар тобы.

Липосомалар (гр. lypos – май, soma - дене) – жасанды түрде алынған фосфолипидтердің шар тəрізді денешіктері.

Локус (лат. locus - орын) – хромосоманың генетикалық немесе цитологиялық қартасындағы белгілі бір геннің (аллельдердің) орналасқан жері.

Лютеалдық фаза – овуляцияны қамтамасыз ететін ЛГ гормонының əсер ету кезеңі.

М

Малдардың көбею биотехнологиясы– генетикалық басымды малдарды молайту мақсатында, оларды жедел қарқында көбейту ,үшінжануарлардың репродуктивтік мүмкіндіктерін толық пайдалану əдістері.

Мацерация (лат. maceratio - жұмсарту, жібіту) – өсімдік (ағза) жасушаларын бөлу (ажырату), жасуша аралық заттарды жою немесе еріту мақсатымен істелетін əрекеттер.

МБС сериялы микроскоптар– эмбриондарды бағалау, сұрыптау мен іріктеуге арналған ұлғайтқыш құрал.

Мегаспора (гр. megas - үлкен, spora - тұқым) - əртүрлі спорасы бар жоғары сатыдағы өсімдіктердің ірі гаплоидтық жасушасы, ол аналық жасушаның бастамасы болып табылады.

Мейоз (гр. meiosis – кему, азаю) – жасушалардың бөлінуінің ерекше жолы, əдісі, оның нəтижесінде хромосома сандары редукцияланып, азайып, екі еселенген

260

қуалаушылық материалы, хромосомалардың жаңадан пайда болған жасушаларға тепе-тең мөлшерде бөлінуі. Жасушалардың генетикалық жағдайы бірдей болады жəне ұрпақтан-ұрпаққа берілгенде ешбір өзгеріссіз сақталады.

Митоздық сегрегация (ағ. mitotic segregation) жасушалардың митоздық көбею үдерісі кезінде гендік детерминанттардың түсіп қалуы.

Модификациялық өзгергіштік (лат. mitos – түрін өзгерту, қайта құру) –

тұқым қуаламайтын өзгергіштік, генотипке қатысы жоқ, сыртқы ортаның əсерінен организм белгілерінің өзгеруі.

Молекулалық биотехнология – ДНҚ-ның рекомбинантты технологиясына негізделген, яғни жасушаның генетикалық бағдарламасын молекулалық деңгейде өзгертуге арналған ғылым саласы.

Молекулалық будандастыру (ағ. molecular hybridization) – комплементарлық

жасушалармен біріккенде гибридомалармен синтезделеді.

Морфогенез in vitro (гр. morphe – түр, қалып, genesis – шығу тегі, туыс, ағ. in vitro morphogenesis) – in vitro жағдайындағы морфогенез, организмнің дамуын қамтамасыз ету үшін форманың немесе құрылымдардың дамуы, жетілуі.

Мутагендер (mutagenes) – физикалық жəне химиялық агенттер: иондалған сəуле, жоғары жəне төмен температуралар, химиялық заттар. Табиғи мутацияларға қарағанда мутация жиілігін əжептəуір жоғарылатады.

Мутагенез (лат. mutatio) – физикалық жəне химиялық факторлармен əсер ету

мутациялардың өздігінен пайда болуы.

Мутация (ағ. mutation) – генетикалық материалдың кенеттен табиғи немесе жасанды түрде өзгеруі салдарынан, организмнің қандай да бір тұқым қуалайтын белгілерінің өзгеруі. Мутацияның: генеративтік (жыныс жасушаларында жүретін), сомалық (денелік), ядролық жəне цитоплазмалық мутациялар сияқты бірнеше түрлері бар.

Н

Нейруляция – организмдердің басталуы, бұл біліктік мүшелердің комплексінің жүйке түтігі, хорда, ішектің қалыптасу үдерісі.

Нуцеллус (лат. nucella - жаңғақша) – өсімдік тұқым бүршігінің орталық бөлігі.

О

Овуляция – жетілген фолликуладан ооциттің бөлініп шығу кезеңі.

261

Омнипотенттік (лат. nucella - жаңғақша) - өсімдіктің сомалық (денелік) жасушалары ядроларының зигота ядросы тəрізді барлық қабілетін сақтауы, яғни түгелдей генетикалық информацияның сақталуы.

Онкоген (гр. oncos – ісік, бұлтық) – ісік ауруларың қоздыратын ген. Операция алды кезеңі – хайуанды операцияға дайындау кезеңі. Операциялық блок – операция жасалынатын орын.

Опиндер (opine) – амин жəне органикалық қышқылдардың туындылары, өсімдіктің ісік жасушаларында(тəжі тəрізді өсінді) синтезделеді; опиндерді агробактериялар көміртегі жəне азоттың көзі ретінде пайдаланады.

Органеллалар – жасушада белгілі бір қызмет атқаратын, цитоплазманың құрамдық бөліктері.

Органогенез in vitro (гр. organon – мүше, genesis - шығу тегі, ағ. in vitro organogenesis) – ұлпаларды жасанды қоректік ортада өсіргенде бұрынғы бар тамыр, бүршіктерден жəне бастауыш (инициаль) жасушалардан емес, жаңадан мүшелердің түзілуі.

Ө

Өсімдіктер жасушаларын өсіру(ағ. plant cell culture) – жасанды қоректік ортада асептикалық жағдайда (in vitro) өсімдіктердің жасушаларын, ұлпаларын жəне мүшелерін өсіру.

Өсімдіктерді сауықтыру (ағ. virus – free plants) – өсімдіктерді жасанды ортада in vitro өсіріп, бактериялық, саңырауқұлақтық жəне вирустық ауру қоздырушылардан арылту.

Өсіру циклі (гр. kyklos – дөңгелек, шеңбер, ағ. growth cycle) – трансплантты немесе сұйық қоректік ортада өскен жасушалардың бөлігін(инокулюмды) жаңа қоректік ортаға отырғызғаннан бастап, келесі жаңа қоректік ортаға ауыстырғанға дейінгі өсу кезеңі.

П

Пептидтік байланыс – бір амин қышқылының аминдік тобы мен, екінші амин қышқылының карбоксилді тобы жалғасуы арқылы жүзеге асатын ақу құрылымындағы байланыс түрі.

Питомник – тəжірибе жүргізуге арналған хайуандарды аш құрсақ ұстап, дайындауға арналған арнайы жай.

Пробиркалар – зерттелетін сұйықтықтар құюға арналған, түбі домаланып

имплатациясына дайындап, ары қарай олардың өсіп-дамуына жағдай туғызатын гормон.

Пролактин – сүт бездерінің сүт шығаруына əсер ететін гормоны.

Протеомика – ғылымдағы ақуыздар түзілуі мен олардағы метаболиз үдерісінің жүруін зерттейтін бағыт (сала).

Петри табақшасы – эмбриондар, фолликулалар, сперматозоидтар жəне басқа да зерттеу зерзаттарын жинақтауға (өсіруге) арналған, пішіні домалақ жəне жалпақ болып келетін ыдыс.

262

ұлпалардың жаңадан пайда болуы.

Протопласт (гр. protos – бірінші, алғашқы, plastos – жасалған, ағ. protoplast) -

өсімдік жасушасы ішіндегі заттардың жалпы атауы; ферменттердің əсері немесе механикалық əдістер арқылы қабығы түгел жойылған өсімдік жасушасы.

Партеногенез немесе ұрықтанбай даму(гр. parthenos – бұзылмаған, genesis

шығу тегі) – аналық жыныс жасушаларының ұрықтанусыз көбейіп, организмнің түзілуі.

Патотоксин (гр. pathos – азап шегу, toxicon - у) – патогенді микроорганизмде пайда болатын улы зат.

Плазмаген (гр. plasma - жасалған) – жасушаның ядродан тыс бөліктеріндегі (митохондриялар мен хлоропластарда) генетикалық элементтердің жиынтығы.

Плацента (лат. placenta – күлше) – түйіндегі тұқым бүршігі пайда болатын

хромосома жиынтығы санының гаплоидтық жиынтығына еселей көбеюі(екі есе, төрт есе, т. с. с.).

Популяцияның екі есе көбею мерзімі(лат. – populus – жұрт, ел) – қоректік ортада жасушалар жиынтығының екі есе көбеюіне қажет уақыт.

Прокариоттық жасуша (лат. – pro – ертерек, бұрын, алдында, гр. karyon - жаңғақ) – мембранамен қоршалған, ядросы жоқ, қарапайым организмдер жасушасы (бактериялар, көк-жасыл балдырлар)

Пролиферация (лат. – proles – буын, ұрпақ, fero – алып жүремін) – бастапқы

өсімдік жасушасы ішіндегі заттардың жалпы атауы; ферменттердің əсері немесе механикалық əдістермен қабығы түгел жойылған өсімдік жасушасы.

Протопластарды өсіру (ағ. protoplast culture) протопластарды сұйық қоректік немесе агарланған қою ортада өсіру; оның құрамына қосымша компонент ретінде осмостық активті зат(стабилизатор) кіреді; протопластардың қабығы түзілгенде протопластарды өсіру жасушаларды өсіруге айналады.

Протопластардың құйылысуы (ағ. protoplast fusion) екі, тіпті одан да көп

ұрықтанбаған аналық жасушасынан организмнің дамуы (гиногенез).

263

Плазмагендер сегрегациясы (ағ. plasma gene segregation) цитоплазмалық гендердің ажырауы, мысалы: цитоплазмалық гетерозиготалардың митоздық көбею үдерісіндегі гендердің ажырауы, бөлшектенуі.

Пипеткалар мен микропипеткалар– 1, 2, 3, 4 жəне 5 мл аспайтын аз көлемді сұйықтықтарды өлшеп алуға арналған арнайы түтікшелер.

Плазмида – құрамына 10-30 мың жұп негіздер кіретін, жəне дөңгеленген ДНҚ молекуласы өздігінен (автономды) екі еселену (репликация) қабілетіне ие, хромосомодан тыс құрылым.

Р

Расса – экологиялық нəсіл, бір түр ішіндегі экологиялық оқшаулық, кейде

транскрипция жүргізетін, яғни РНҚ матрицасына ДНҚ-ның синтезін жүргізетін фермент (РНҚ-ға тəуелді ДНҚ-полимераза).

Регенерант (лат. regeneratio – жаңғыру, қайта басталу, regenerated plant) - in vitro жағдайында қоректік ортаға өсімдік жасушалары мен ұлпаларын өсіргенде пайда болған өсімдік.

Редифференциялану (лат. re – əрекеттің қайта басталуы немесе қайталануы, differentia – айырмашылық) дифференцияланған жасушалардың бір маманданған жағдайынан басқа жағдайға ауысуы, бөліну арқылы немесе тікелей.

Рекомбинация (лат. re - ….,combination – қосылу) – ата-аналық екі ДНҚ молекулалары арасында генетикалық материалдың алмасуынан пайда болаты рекомбинанттық (будан) ДНҚ.

Репарация – ДНҚ тізбегіндегі физикалықнемесе химиялық мутагендердің əсерінен пайда болған мутациялық өзгерістердіңжəне ДНҚ-ның қалыпты репликациясында түзілген жаңылыстың арнайы ферменттер жүйесінің əсері арқылы бастапқы қалпына келуі.

Репликация – ДНҚ-ның екі еселенуі. Митоз немесе мейоз жолымен бөлінер алдында жасушаның ДНҚ-ы екі еселенеді, сондықтан да жаңа жасушалар бастапқы жасушалардағыдай генетикалық информация алады.

Репликон – өздігінен екі еселенуге(репликация) қабілетті генетикалық элемент.

Рестриктазалар (рестрикциялық эндонуклеазалар) (лат. Restrictio - шек қою) – ДНҚ молекуласын белгілі нуклеотидтер аралығынан жеке үзінділерг (фрагменттерге) бөлетін ыдыратушы фермент.

Ретровирустар – ревертаза немесе транскриптаза бар РНҚ-лы вирустар. Рецессивтілік (лат. Recessus – шегіну, шығу) – будан жасушада ата-ананың

гендері болғанымен біреуінің гені білінбей қалады, яғни оның экспрессиясы жүрмейді, ал екіншісінің гендерінің басқа гомологиялық гені(доминанттық) өз белгісін айқындайтын құбылыс.

Реципиент – басқа аналықтың эмбрионын өз жатырында өсіретін ұрғашы

дара.

264

Рибозимдер – спецификалық комплементарлық мРНҚ байланысқаннан кейін олардан спецификалық үлескілер ала алатын ферменттік белсенділігі бар РНҚ.

Ризогенез in vitro (лат. Recessus – шегіну, шығу) жасанды қоректік ортада in vitro ұлпалардан тамырдын пайда болуы, дамуы.

тРНК – кодондардың амин қышқылдарымен байланысын қамтамасыз ететін делдалдық қызметін атқаратын РНҚ.

С

Сайт (ағ. site - орын) – нуклеин қышқылының немесе ақуыздың нақтылы бір

жері.

Сандық биология – биология саласында алынылатын көптеген сандық мəліметтерді сараптау мақсатында популяциялық статистика əдістерін қолдану. Биологиялық зерттеулерде алынатын сандық көрсеткіштері вариациялық статистика əдісімен өңделіп есептеледі.

Сары денешік – овуляциядан кейін фолликуланың жасушал компоненттерінен түзілетін денелік зат.

Сегрегация (лат. Segregatio – айырылу, бөліп шығару) будан жасушалардағы кейбір хромосомалардың жойылуына байланысты жаңа генотиптердің шығуы.

Секвенирлеу – ДНҚ-дағы нуклейн қышқылдарының қатар тəртібін анықтауға арналған əдіс.

Серологиялық əдістер (лат. serum – қан сарысуы) иммунодиагностикалық əдістер, организмнен тыс антигендер мен антиденелердің əрекеттесуі негізінд жүретін реакциялар, анықтау сезімталдығы иммуноферменттік талдауға қарағанда орташа.

Синонимдер – бір амин қышқылдарының бірнеше кодондары. Кейбір амин қышқылдары бірнеше кодон арқылы ақуызға кіреді. Мысалы, лейцин, серин, аргинин үшін 6-дан кодон бар. Оның есесіне метионин мен триптофан тек бір-бір кодонның көмігімен ақуызда болады.

Синхронизация дəлдігінің шектелуі– донорлар мен реципиенттердің жыныстық циклдары уақыттарының жəне жатырдың дайындығы мен эмбрионның дамуының сəйкес келуі.

Сомаклондық өзгергіштік (гр. soma – дене, clon ұрпақ, бутақ, ағ. somaclone variability) – өсімдік жасушаларының ядролық жəне органоидтық геномдарының

Сомалық (парасексуальдiк) будандастыру (гр. soma – дене, para – маңында,

жанында, фр. sexe – жыныс, ағ. somatic hibridization) – будандастырудың жыныстық

протопластардан, кейіннен, регенерация арқылы будан, тұтас өсімдіктер (ағзалар) пайда болады.

Сомалық будан (ағ. somatic hybrid) – будан өсімдік немесе будан жасуша, денелік (сомалық) жасушаларды будандастыру арқылы алынған.

265

Сомалық эмбриогенез (гр. embryon – ұрық, genesis – шығу тегі, ағ. somatic embryogenesis) – ұлпаларды жəне жасушаларды қоректік ортада өсіргенде ұрық тəрізді құрылымдардың түзілу үдерісі, табиғи жағдайдағы ұрықтың дамуына өте ұқсас болады.

Сорғалаң (течка) – жыныс бездерінен, жатырдан жəне жатыр түтікшесінен

Сперматозоид – өздігінен қозғала алатын жəне аналық жұмыртқаға ену арқылы аталықтың тұқымдық ерекшелігін болашақ ұрпаққа беру қабілеттілігіне ие, ұсақ, гаплоидты аталық жасушалары.

Сплайсинг (ағ. splice – тұтастыру, өріп қосу) – иРНҚ-ның транскрипциядан кейінгі «пісіп» жетілуі, яғни информациясы жоқ өліктерінің (интрондардың) кесіліп

зертханалық ыдыстардағы микробтар мен олардың спораларын жоюға бағытталған жұмыстар.

Стерилизациялық блок – құрал-жабдықтарды стерильдеуге арналған орын. Субпротопласт (лат. sub - астында) – протопластың бөлігі, цитоплазмалық

мембранамен қоршалған, құрамында кейбір органоидтары бар.

Суперовуляция – қосымша фолликулалар өсіп-жетілуі мақсатында, донор аналығына гормоналды əсер ету тəсілі

Суперовуляцияланған ооциттер – экзогормондармен əсер ету арқылы донор аналығынан алынған ооциттер.

Суперовуляциялану деңгейі – гормоналды егілген аналықтың бір циклінен алынатын қосымша овуляциялардың мөлшерін білдіретін көрсеткіш.

Т

Тəжі тəрізді өсінді (ағ. crown gall) – қос жарнақты өсімдіктердің ісік ауруы,

гаметалардың табысты ұрықтануына жағдай жасалынған арнайы қондырғы. Тотипотенттік (лат. totus – барлығы, тұтас, potencia - күш) өсімдіктердің

денелік (сомалық) жасушаларының өсуге қабілеттілігін толық көрсете алуы, яғни ядродағы генетикалық информация негізінде организм түзу мүмкіндігінің іс асырылуы.

Трансгенді хайуандар – ағзасына жат текті ДНҚ ендірілген тірі жан иелері. Транскрипция – информациялық РНҚ-ның РНҚ тізбегінде түзілу үдерісі.

синтезі жүреді. Трансляция кезінде амин қышқылдары полипептидтік байланыс жасап, полипептид түзіледі.

266

Трансплант (лат. transplantation – көшіріп отырғызу) – жаңадан дайындалған қоректік ортаға отырғызылған, өсіп тұрған каллустың бір бөлігі.

Трансплантант – эмбрион тасымалдау əдісі арқылы алынған жануар.

Транспозондар (жылжымалы генетикалық элементтер) (лат. transposition –

орын аустыру, ағ. transposon) – құрылымы жəне генетикасы жағынан жеке ДНҚ бөлшектері; жасуша геномындағы орнын ауыстыруға қабілетті.

Трансформация (трансгеноз) (лат. transformation – айналу, trans – арқылы, гр. Genos) – шығу тегі бөтен генетикалық информацияны жасушаға енгізу.

Триплоид, тетраплоид (лат. tres – үш, гр. tetra – төрт) – үш, төрт еселенген хромосомалар жиынтығы бар ядро, жасуша, организм.

Тұқым бүршігі (тұқым бастамасы) ( ағ. ovule) – дəнді өсімдіктердің түйініндегі жасушалық құрылымы, одан дəн өсіп жетіледі.

Түйін (ағ. ovary) – өсімдік гүлі аналығының төменгі, жуандаған қуыс бөлігі; өсімдіктің аналық мүшесіндегі тұқым бүршіктері орналасқан бөлігі.

Тітіркенгіштік – жасушаның сыртқы əсерлерге жауап беру мүмкіндігі, немесе сезімталдығы.

У

Универсальды блок – эмбриокультуральды зерттеулер жүргізуге қажетті барлық құрал-жабдықтар мен қондырғылары бар, оқу аудиторияларымен жанаса орналасқан, жеке бөлме.

Ұ

Ұрғашы реципиент – эмбриондардың (трансплантант) əрі қарай жетіліпдамуын қамтамасыз ету үшін, оны басқа (бөгде) ұрғашының жыныстық жолына (жатырына) қондыруға арналған аналық(синонимдер: суррогатты шеше, өсіруші аналық).

Ұрық қапшығы ( ағ. embrio sac) – аналық гаметофит, ұрық қалтасы гүлді өсімдіктердің тұқым бүршігінің орталық бөлігі, мұнда жұмыртқа жасушалары өсіп жетіледі де, ұрықтануы жүреді.

Ұрықтанған ооциттер – экстракорпориалдық ұрықтандыру жолымен немесе

алынған жұптар арасында ұрықтану үдерісінің жүрмеуі. Оның бірнеше себептері болады.

Ұрықтанудан кейінгі сəйкессіздігі( ағ. post fertilization incompatibility) –

ұрықтанудан кейінгі будан ұрықпен оны қоршап тұрған ұлпалардың генетикалық сəйкессіздігі, оны ұрық дамуының барлық кезеңдерінде байқауға болады.

Ұрықты өсіру ( ағ. embrio culture) – толық жетілген жəне жетілмеген ұрықтарды оқшаулап, залалсыздандырылған қоректік ортада өсіру.

Ф

267

Фенотип (гр. phaino – жариялаймын, typos - із, таңба, үлгі, қалып) – организмнің сыртқы жəне ішкі белгілерінің жиынтығы. Сыртқы белгілердің анықталуы генотиптегі бар жеке бір гендерге сəйкес болады, ол генотиптің жəне

заттарды мейлінше қол жетпейтін дəрежеге (малодоступный) өткізу. Фитофильтрация – топырақ суы құрамынан ауыр металдардың ертінділерін

ендірілген жануарлар.

Хромосома (chroma – түс, бояу, soma - дене) – жасуша мен вирустың гендер жиынтығынан тұратын тұқым қуалаушылық материалы. Өзін-өзі құра алады, құрылымдық жəне қызметтік дербестігі бар. Негізін ақуыздар мен (гистондар, т.б.) қосылып нуклеопротеид түзетін үзіліссіз екі тізбекті ДНҚ молекуласы құрайды.

268

Хромосомалар сегрегациясы (ағ. chromosome segregation) будан жасушалар

туындайтын өзгерістер. Хромосомалар жасушаның бөлінуі кезінде немесе əртүрлі физикалық жағдайлардың əсерінен өзгеріске ұшырайды.

Хромосомалық мутациялар (лат. deletio – құрту, жою, inversio – төңкеру, duplicatio - екі еселену, trans – арқылы өткізіп, location – орналастыру, transpositio -

-инверсия – хромосома құрылымының бұзылуы, бір бөлігінде гендер180º айналып, кері орналасуына байланысты, хромосомалық мутацияға ұшырауы;

-дупликация – хромосоманың өзгеруі негізінде болатын геннің немес хромосома бөлігінің екі еселенуі;

-транслокация - бір немесе бірнеше хромосомалардың гомологтық емес бөліктерінің алмасуы;

-транспозиция – хромосома бөлігінің сол хромосома ішінде, не басқа бір хромосомаға ауысуы немесе ығысуынан болатын мутация.

Ц

Цитокинин ( гр. kytos – клетка, kynesis – қозғалу) – фитогормон, химиялық тұрғыдан пурин туындылары, табиғи түрі зеатин, аналогтары: кинетин (6 – фурфуриламинопурин), БАП (6 – бен зиламинопурин).

Цитоплазма – сұйық негізді зат– гиалоплазма мен онда орналасқан ядро жəне əртүрлі органоидтар, қосындылардан тұратын жасушалық зат.

Цитопласт (ағ. cytoplast) – ядросы жоқ протопласт.

байытылған шауқат фракциясын алуға бағытталған əдістер жиынтығы.

Шəует қабылдағыш – қоңырау пішінді, ұш жағы пробиркаға ұқсап келген, екі қабатты шыны əйнекшеден жасалынған ыдыс.

Шпигельмерлер – қалыпты D- формалы аптамерлердің дəл өзіне ұқсас, бірақ кішкетай L- формалы көшірмесі.

Штамм (нем. Stamm – діңгек, негіз) – жасушаларды бірінші рет жаңа қоректік ортаға көшіріп отырғызған соң түзілген жасушалар тізбегі. Олар бірнеше жасушалар желісінен тұрады, барлығы да алғашқы өсірілген жасушалардан пайда болады.

Э

Экзогенді фактор – белгіге əсер ететін сыртқы жағдай.

Экзогормон – жануар ағзасына сырттан ендірілетін (бөтен) гормондар.

Экзон (ағ. expression - əйгілену) – құрылымдық геннің бөлігі, иРНҚ мен ақуыздың полипептид тізбегінің құрамы туралы мəліметті сақтайды. Процессинг

269