Resurs 9 - Biologiya
.pdfortalıqqa iykemlesip jasaydı. Gametofit - kishkene uzaq jasamaytuǵın, áste rawajlanǵan tallom payda qılatuǵın, suw ortalıqta atalanatuǵın áwlad esaplanadı.
Qadaǵalaw ushın sorawlar 1.Ósimliklerdiń
jınıslı kóbeyiwi degende ne túsinesiz?2.Gametalar hám zigotalar
degen ne? |
|
|
|
|
3.Joqarı |
dárejeli |
osimliklerdegi |
jınısıy |
proсessler |
|
hámnásil almasıw degen ne? |
|
|
|
|
|
Ádebiyatlar: |
|
|
1.M. I. Ikromov va boshqalar Botanika (Wsimliklar morfologiyasi va anatomiyasi)‖ Toshkent 2002 (36-39)
2.A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011. 19bob, 280-431bet
3.S.M. Mustafayev Botanika(anatomiya, morfologiya, sistematika) Toshkent 2002 (60-67 bet)
20- Tema: Joqarı dárejeli ósimliklerdiń tuqım járdemindekóbeyiwi
Joba:
1.Joqarı dárejeli ósimliklerdiń tuqım járdeminde kóbeyiwi.
2.Ashıq tuqımlı ósimliklerdiń kóbeyiwi.
Tayanısh sózler: mikro–megasporalar, meyoz, urıq, rawajlanıw cikli.
Joqarı dárejeli ósimlikler tómen dárejeli ósimliklerden parqlanıp, olardıń zigotası kóp kletkalı urıq payda qıladı (93-súwret).
Urıqtıń ósiwi hám ajıralıwı nátiyjesinde áste–aqırın jınıssız násil (sporofit) qáliplesedi.
Zigota diploid xromosomalar sanına iye bolǵanı ushın qáliplesken sporofit
93-súwret. Fasol tuqımınıń urıǵı.
násiliniń barlıq kletkaları eki mártebe artıq xromosomalar sanına iye boladı.Sporofit násilde, yaǵnıy paqal japıraqlı ósimlikte sporangiyler payda bolıp, olardan sporalar payda boladı. Sporalar payda bolıwında meyoz bóliniw gúzetiledi, nátiyjede hár bir kletka sporofit násil kletkalarına qaraǵanda xromosomalar sanı eki márte kemeygen gaploid sanǵa iye bolıp qaladı. Solay etip, joqarı járejeli ósimliklerdiń rawajlanıw ciklında yadro basqıshları almasadı. Hár bir spora ósip, jınıslı násil gametofitti payda qıladı. Ol eki jınıslı yamasa ayırım jınıslı ósimshe
(gametofit) bolıwı múmkin.
Joqarı dárejeli ósimliklerdiń hár qıylı sporalı wákilleriniń rawajlanıw cikli menen paporotnikler bóliminiń salviniya tárizliler kenje klasına kiriwshi salviniya mısalında tanısıp shıǵamız. Ol Ózbekstanda áste aǵıwshı, dushshı suwlarda, dárya jaǵalarında, salı paqallarında tirishilik etedi. Salviniya ósimligi sporofiti diplobiont bolıp, suw astıńǵı japıraqları qoltıǵında shar sıyaqlı
sporakarpiylar payda boladı. Onıń sporagiyleri erkek paporotnikten parqlanıp,
sporakarpiy qabıǵı astındaǵı mayda hám kóp sanda payda bolǵan dóńgelek
formadaǵı mikrosporangiylar hám iri sopaq sıyaqlı bir neshe megasporangiylar
ajıratıladı. Mikrosporangiyalarda arxesporial diploid kletkalardan spora payda
qılıwshı ana kletka júzege keledi. Onıń meyoz bóliniw nátiyjesinde 64 gaploid
mikrosporalar payda boladı. Megasporangiyalarda bir neshe sanda megasporalar
júzege kelip, olardan tek ǵana birewi rawajlanadı. Sporalar avgust–sentyabr
ayında jetiledi hám sporakarpiylar úzilip, suw astında qıslap shıǵadı. Báhárde
sporakarpiylerdiń qabıqları shirip, sporangiylar olardan ajıralıp shıǵadı.
Sporalardıń ósiwi sporangiylerdiń ishinde baslanadı hám olardı taslap ketpeydi.
Mikrospora ósip erkek ósimshege, megaspora bolsa urǵashı ósimshege aylanadı.
Tuqımlanıw suwda júz beredi, onda urıq payda boladı hám keyinshelik erjetken
ósimlik qáliplesedi.
Jabıq tuqımlılardıń tuqım búrtigi bir yamasa eki perdeden ibarat. Tuqım qabıǵınıń payda bolıwında qaysı perde qatnasatuǵın anıqlaw ushın ontogenetikalıq izleniw alıp barıwı lazım. Bir yamasa eki perdeniń barlıq bólimleri qatnasıwı múmkin. Soǵan qaramastan tuqım qabıǵınıń payda bolıwında qaplawshı toqımalardıń úlken bólimi jemirilip ketedi hám tuqımnıń rawajlanıp atırǵan basqa toqımaları tárepinen sorılıp ketedi. Sonnan keyin tuqım qabıǵı perdeniń qalǵan bóliminen rawajlanadı. Jemirilgen bólim qaǵıydaǵa muwapıq ishki yamasa aralıq, orta qabat, nuсellus hám tuqım qabıǵınıń payda bolıwında qatnasadı. Soǵan qaramastan, kópshilik tuqımlardıń nuсelusi jemirilip ketedi (Netolitzky, 1926; Eams va MacDaniels, 1947)
23 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.21bob,513bet
Tuqım járdeminde kóbeyiw. Tuqımlı ósimlikler sporalı ósimliklerden parqlanıp, spora járdeminde emes, bálkim tuqım járdeminde kóbeyedi. Tuqım sporaǵa qaraǵanda bir neshe abzallıqlarǵa iye. Sporalı ósimliklerde spora birew, onsha jaqsı qorǵalmaǵan kletkalar esaplanadı. Ol qolaylı sharayatqa túskennen keyin ósip gametofitti payda etedi. Tuqım bolsa, bul kóp kletkalı quramalı dúzilistegi ana ósimlikte rawajlanatuǵın belgili muǵdarda zapas azıqlıq zatlar hám qalıń qabıqqa iye. Tuqımnan quramalı dúzilistegi jańa ósimlik, yaǵnıy sporofit rawajlanadı.
Tuqımnıń kelip shıǵıwı ósimlikler dúnyasınıń evolyuсiyasında belgili dáwir esaplanadı. Tuqım ósimlik urıǵın uzaq waqıtlarǵa shekem qolaysız sharayatlardan qorǵanıw imkaniyatın jaratadı. Tuqımlı ósimlikler gametofit násildiń jánede redukсiyalanıwı hám sporofittiń bolsa quramalasıwı baqlanadı. Gametofit násil óz ǵárezsizligin joǵaltadı. Endi ol topıraqta emes, bálkim sporofit násilde rawajlanadı. Tuqımlanıw proсessi suw ortalıǵına mútáj emes. Erkek gametalar háreketsheńligin joǵaltadı hám urǵashı gametaǵa shań jolı arqalı jetip baradı. Tuqımlı ósimliklerdi hár qıylı sporalı ósimliklerge kiritiledi. Sporofit násilde meyoz bóliniw nátiyjesinde meyosporalar menen birge mikro hám megasporalar payda boladı. Biraq mikro–megasporalar sırtqa shashılmaydı, kerisinshe sporangiyler ishinde ósedi.
Solay etip, erkek hám urǵashı gametofitlerdiń rawajlanıwı mikro hám megasporangiyalar ishinde ótedi. Tuqım búrtik túr ózgergen megasporangiy. Onıń ishinde bolsa urǵashı gametofit rawajlanadı hám tuqımlanıw proсessi payda boladı. Keyinshelik zigota hám jańa sporofit násildiń urıǵı qáliplesedi. Tuqımlanıwdan soń tuqım búrtik tuqımǵa, onıń sırtqı qabıqları tuqım jetilgen waqıtta tuqım qabıǵına aylanadı. Zapas azıqlıq zatlar bolsa ashıq tuqımlı hám jabıq tuqımlı ósimliklerde túrli jollar menen payda boladı. Joqarı ósimliklerdiń
ashıq tuqımlılar bólimleri birgelikte tuqımlı ósimlikler dep ataladı. Olar spora menen emes, tuqım járdeminde kóbeyedi.
Ashıq tuqımlı ósimliklerdiń rawajlanıw cikli. Ashıq tuqımlılardıń rawajlanıw cikli iyne japıraq tárizliler kenje klassınıń wákili ápiwayı qaraǵay mısalında kórip shıǵamız (94-súwret).
94-súwret. Ashıq tuqımlı ósimliklerdiń rawajlanıw cikli
Qaraǵay |
Rossiyanıń |
|
Evropa |
bólimi |
hám Sibirde |
toǵay |
hám |
toǵay–taslı |
zonalarda keń tarqalǵan. Ol iri, iyne japıraqlı máńgi jasıl ósimlik.
Ápiwayı qaraǵay bir úyli, sebebi onıń mikro hám megasporaları bir ósimliktıń ózinde boladı. Spora payda qılıwshı
organlar (mikro hám megasporofiller toplamı) shishka (jalańash tuqımlılardıń kóbeyiw organı) dep atalıp, shártli ráwishte erkek hám urǵashı shishkaǵa ajıratıladı. Urǵashı shishkada sporalar payda bolıwı may – iyun aylarında gúzetiledi. Olar 4–5mm uzınlıqtaǵı qızǵısh reńli bolıp, jas shaqalardıń ushlarında
1–3 den payda boladı. Hár bir shishka ózek hám onıń átirapında spiral halında jaylasqan qaplawshı teńgeshe japıraqlar hám olardıń qoltıǵında jaylasqan tuqım teńgeshe japıraqlardan ibarat. Tuqım teńgeshe japıraqlardıń ústińgi bóliminde eki tuqım búrtigi (megasporangiylar) qáliplesedi.
Jas tuqım búrtik nuсellus (tuqım búrtik yadrosı) hám integumentlerden (tuqım búrtik qabıǵı) turadı. Integumenttıń tuqım búrtikti ushqı bóliminen orap turǵan shetleri óz-ara qosılmay qalıwınan shań jolı (mikropil) payda boladı. Ápiwayı qaraǵay
gametofiti tuqımbúrtik ishinde payda boladı hám onıń esabınan azıqlanadı. Ósimsheniń gaploid toqımasında kóp muǵdarda azıq zatlar toplanadı. Gametofittıń ushqı tárepinde eki arxegoniy payda boladı. Arxegoniyler jaylasqan toqımanı birlemshi endosperm dep júritiledi.
Demek, urǵashı gametofit birlemshi endosperm hám onda jaylasqan eki arxegoniylerden ibarat. Ósimshe usı basqıshta tuqımlanıw ushın tayar halında boladı. Erkek shishkalar jańa pobeglerdiń tiykarında jaylasqan bolıp, olar sarǵısh masaq sıyaqlı kóriniste bir neshe ápiwayı masaqlardıń (qubbalardıń) jıyındısınan ibarat. Ayırım erkek ǵozasha 2–3mm uzınlıqta bolıp, ol ózek hám onda spiral halda jaylasqan teńgeshe sıyaqlı mikrosporofillerden dúzilgen. Mikrosporofillerdiń astıńǵı tárepinde eki mikrosporangiya bar, olardan shań payda qılıwshı mikrosporalar qáliplesedi. Mikrosporanıń ósiwi mikrosporangiylerde baslanadı. Bunda eki mayda, tezde joǵalıp ketiwshi kletka payda boladı. Olar erkek ósimsheniń vegetativ bóliminiń qaldıǵı esaplanadı. Sonıń ushın olardı protallial kletkalar deyiledi. Keyin eki kletka júzege keledi. Olardan biri iri vegetativ yamasa sporogen kletka, ekinshisi kishi generativ yamasa anteridial kletka deyiledi.
Usınday haldaǵı ápiwayı qaraǵay mikrosporası shań dáneshesi dep ataladı hám ol samal járdeminde urǵashı qubbaǵa barıp túsedi hám shańlanıw proсessi payda boladı. Shańlanıwdan soń dárriw tuqımlanıw gúzetilmeydi, sebebi birinshi jılǵı urǵashı gametofit qáliplespegen boladı. Shańlanıwdan soń urǵashı shishkanıń teńgesheleri tıǵızlanıp, aradan bir jıl ótkennen soń tuqımlanıw proсessi gúzetiledi. Tuqımlanıwdan aldın shań dáneshesiniń sırtqı qabıǵı jarıladı. Ishkisi bolsa sozılıp, uzın shań nayın payda etedi. Shań nayı áste ósip birlemshi endospermǵa kirip baradı. Usı waqıtta anteridial kletkanı payda qıladı. Spermagen kletka ósip atırǵan shań nayı ishinde bólinip, eki qamshısız erkek (gametalarǵa) spermiyalarǵa aylanadı. Shań nayınıń ushı nuсellus arqalı arxegoniyge jetip kelgende jarıladı hám
spermiyalardan biri máyek kletkalardan birewin tuqımlandıradı, ekinshisi nabıt boladı.
Solay etip, tuqımlanıw tuqım búrtik ishinde júz beredi. Erkek gametalar suwlı ortalıq ornın basıwshı shań nayındaǵı suyıqta háreketlenedi. Bunday túrdegi tuqımlanıw proсessi sifonogamiya dep ataladı. Tuqımlanıw proсessinen soń máyek kletkadan tuqımnıń urıǵı rawajlanadı. Tuqım búrtik bolsa tuqımǵa aylanadı.
Ápiwayı qaraǵaydıń tuqımı quramalı dúziliske iye. Tuqımnıń sırtqı qabıqların payda qılıwshı kletkalardıń diywalları kúshli aǵashlanǵan hám qorǵanıw wazıypasın atqaradı. Qabıqlar astında juqa, qońır reńli perde, yaǵnıy nuсellus qaldıǵı jaylasadı. Orayda aq–sarǵısh tuqımnıń endosperması jatadı. Endospermanıń ortasında urıq jaylasadı. Ol zigotadan rawajlanǵan bolajaq sporofit násildiń baslanǵıshı esaplanadı. Onıń bir ushında búrtik, ekinshi tárepinde tamır boladı. Búrtik bir neshe sandaǵı baslanǵısh japıraqlar, yaǵnıy tuqım úleslerinen ibarat. Olar arasında bolsa ósiw konusı jaylasqan.
Solay etip, tuqım quramalı organ bolıp, ózinde úsh áwladqa tiyisli toqımalardı birlestiredi: sırtqı qabıqlar - nuсellus sporofittıń diploid toqıması, endosperm - gametofit násildiń gaploid toqıması hámurıq jańa sporofit násil.
Qadaǵalaw ushın sorawlar
1. Joqarı dárejeli ósimliklerdiń tuqım járdeminde kóbeyiwi degenne?
2.Ashıq tuqımlı ósimliklerdiń rawajlanıw ciklin túsindiripberiń?
Ádebiyatlar:
1.M.I. Ikromov va boshqalar Botanika (Wsimliklar morfologiyasi va anatomiyasi)‖ Toshkent 2002 (40-42)
2. A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.21bob,513bet
3. S.M. Mustafaev Botanika (anatomiya, morfologiya, sistematika) Toshkent2002
(48-50 bet)
21-Tema: Gúl haqqında ulıwma túsinik
Joba:
1.Gúl haqqında ulıwma túsinik.
2.Gúl aǵzaları haqqında túsinik.
3.Gúl qorǵanı dúzilisi.
4.Gúl kesesi, gúl tajı, gúl japıraq haqqında túsinik.
5.Gúl formulası hám diagramması.
Tayanısh sózler: gúl jataǵı, gúl qorǵanı, gúl tajı, japıraq atalıq, androсey, gineсey, shańlıq, gúl formulası hám diagramması, aktinomorf, zigomorf, gomoxlamid, geteroxlamid.
Gúlli ósimlikler ushın tán bolǵan generativ organ (aǵza) esaplanıp, ol ósiwi sheklengen, túr ózgergen shaqa hám arnawlı wazıypanı bejeriwge beyimlesken.
Gúl rawajlanıwdıń túrli basqıshlarında mikromegasporonez, shańlanıw, tuqımlanıw hám urıqtıń qáliplesiwi, miyweniń payda bolıwı sıyaqlı quramalı proсessler ótedi.
Gúl japıraq qoltıǵınan gúr búrtikten payda boladı. Gúllerdiń formaları hár túrli bolsa da, tiykarınan tómendegi bóleklerden turadı: gúl ayaǵı, gúl jataǵı, gúlkese japıraq, gúltajı japıraq, atalıq hám analıq (95-súwret).
95-súwret. Gúl bólimleri
Gúl ayaǵı uzın yamasa qısqa bolıwı múmkin. Eger gúlde gúl ayaǵı júdá qısqarıp ketken bolsa, ayaqsız yamasa otırmalı gúl delinedi. Gúl ayaǵınıń ushı gúl jataǵı menen tamamlanadı (96-súwret).
Gúl jataǵı tegis, oyıs bolıp keledi. Gúl jataǵına sırtqı tárepten gúl kese japıraqlar birigedi. Gúl kese japıraqlar jıyındısı gúlkesesi dep ataladı.
Olar kópshilik jaǵdaylarda jasıl reńde boladı.
Kese japıraqlardan keyingi qatarda hár qıylı reńde bolatuǵın tajı
japıraqlar jaylasadı.
96-súwret. Gúl kórinisi: 1-gúl jataǵı; 2-gúl ayaǵı.
Gúl qorǵan. Egerde gúlkese hám gúltajı bolsa, bunday gúller qos gúl qorǵanlı dep ataladı.
A) ápiwayı
(tek gúl japıraq yamasa gúl kese japıraq boladı)
B) quramalı
(gúl japıraq hám gúl kese japıraqlar boladı)
Ayırım gúllerde gúlkese hám gúltajılar birdey reńde bolıp, bular ápiwayı gúl qorǵanlı gúl delinedi. Geypara ósimliklerde gúl qorǵanı bolmaydı, sebebi kese japıraqlar hám gúltajılar redukсiyalanıp ketken bolıp, bunday gúller gúl qorǵansız dep ataladı (97-súwret).
Gúl kese japıraqlar gúlqorǵannıń sırtqı sheńberinde jaylasıp, tajı japıraqtan reńiniń hám kóleminiń kishirek bolıwı menen ajıralıp turadı. Gúlkese japıraq shetleriniń qosılıp ketken yamasa ketpegenligine qarap, gúlkese japıraqlar tutas japıraqlı hám ayrım japıraqlı gúlkese japıraqlarǵabólinedi.
Gúltajı yamasa gúl tajı japıraqlar
97-súwret. Gúl qorǵanlar: A-ápiwayı gúl qorǵanlı, B- quramalı gúl qorǵanlı
toplamı.gúlqorǵanınıń ishki qabatında jaylasıp, hár túrli reńlerde boladı. Ádette gúltajınıń úlkenligi gúl úlkenligine tuwrı keledi. Gúltajılarda gúltajı japıraqlarınıń qosılıp óskenligi yamasa
óspegenligine |
qarap tutas japıraqlı |
hám tutaspaǵan gúltajılarǵa |
bólinedi. Gúltajılar hár túrli formalarda ushırasadı (98-súwret).
A. |
B. |
V. |
98-súwret. Gúltajılardıń qabatlasıp jaylasıwı: A- rozagúl; B-chinnigul (gvozdika); V-pion guli
Gúlqorǵanınıń tiykarǵı atqaratuǵın xızmeti gúldiń oraylıq bóleginde jaylasqan atalıq hám analıqtı sırtqı tásirlerden qorǵawdan ibarat. Bunnan basqa, gúl ashılǵannan keyin gúltajı jánliklerdi ózine tartıw wazıypasın atqaradı. Ayırım ósimliklerdiń gúlinde gúltajı japıraqlardıń sanı kóbeyip ketiwi hádiysesi ushırasadı. Bul kóbinese atalıqlardıń, ayrım jaǵdaylarda analıqlardıńda gúltajı japıraqlarǵa aylanıp ketiwi sebepli júzege keledi. Bul hádiysege gúltajı japıraqlarınıń kóp qabatlılıǵı (maxrovost) delinedi. Gúltajı japıraqlarınıń kóp qabatlılıǵı rozagúl, pion, kóknar, gvozdika ósimliklerinde kóriw múmkin. Ósimliklerdiń bunday ózgesheliginen paydalanıp rozagúl, gvozdika, pionlardıń shıraylı sortları jaratılmaqta.
Gúller jabıq tuqımlılardıń reproduktiv organı esaplanıp, gúl sırtqı faktorlardıń tásirinde vegetativ shaqanıń ushında jaylasqan, qánigelesken apikal meristemadan qáliplesedi. Gúl qánigelesken japıraqlardıń gúl keseshe japıraq, gúl tajı japıraq, atalıq hám miywe japıraqlarınan ibarat. Gúl keseshe japıraqlar qaǵıydalarǵa muwapıq jasıl kesesheni payda etse, gúl tajı japıraqlar reńli, jaǵımlı olardıń jıyındısı gúl tajını payda etedi. Hár qaysı atalıq, atalıq jibi shań dáninen ibarat. Shań dáninde shań dáneleri jetiledi. Miywe japıraqlar