Resurs 9 - Biologiya
.pdf
ekzarxio (yunon., ekzo-sırtqı, arxios-qádimgi) payda bolıp, orayǵa umtılıp rawajlanadı. Ksilema floemaǵa qaraǵanda tezirek rawajlanıp, tamırdıń orayın iyeleydi. Jas tamırlarda birlemshi ótkiziwshi naylar juldız sıyaqlı formada nurlar payda qılıp jaylasadı. Floema menen náwbetlesip kelgen ksilema nurları ekew bolsa diarxli, úshew bolsa triarxli, tórtew bolsa tetrarxli, kóp bolsa poliarxli dúzilistegi oraylıq сilindr deyiledi.
Oraylıq сilindr oq organnıń bir bólimi esaplanıp, onda ótkiziwshi toqımalar jaylasqan. Tamırdın oraylıq сilindrde ótkiziwshi toqımaları radial ótkiziwshi toplamlar payda qıladı (42-súwret).
42-súwret. Aǵashlanǵan tal tamırınıń kóldeneń kesimi birlemshi oraylıq сilindr
Aǵashlıq naylardan ibarat bolıp, ol aǵashlıq nurların payda qıladı. Aǵashlıq nurları túrli ósimliklerde túrlishe sanda boladı. Ekinshiden baslap bir neshege shekem diarx (eki nurlı), geshir hám láblebi tamırlarında triarx (úsh nurlı) aǵashlıq nurları ajıratıladı. Dáslep aǵashlıq nurlarındaǵı shetki
táreplerinde jaylasqan naylar
payda bolǵan. Olar tamırdaǵı mayda naylar bolıp, protoksilema dep birlestiriledi.
Keyinirek payda bolǵan, yaǵnıy orayǵa jaqın jaylasqan naylar metaksilemanı payda etedi. Lub elek tárizli naylardan ibarat bolıp, olar aǵashlıq nurları arasınan orın aladı. Lubtıń dáslepki elementleri názik hám mayda elek tárizli naylar protofloemanı, olardan keyinirek payda bolǵan bir qansha iri elek tárizli naylar metafloemanı payda etedi. Oraylıq сilindrdiń eń sırtqı qabatı, yaǵnıy endodermanıń astında pericikl jaylasqan. Ol bir yamasa bir neshe
qabat parenxima kletkalardan ibarat bolıp, tirishilik kóz qarastan qaraǵanda potenсial payda etiwshi toqıma. Onnan qaptal tamırlar, qosımsha búrtikler, kambiy hám probkalı kambiylar rawajlanadı. Pericikldi ushqı meristemanıń tikkeley dawamı dep qaraw mumkin.
Tamırdıń ekilemshi dúzilisi. Ekilemshi ózgeriw tek ǵana eki úlesli ósimlikler tamırı ushın xarakterli. Ekilemshi ózgeriw oraylıq сilindrde kambiydiń payda bolıwı menen baslanadı (43-súwret).
43-súwret. Aǵashlanǵan tal tamırınıń kóldeneń kesimi ekilemshi dúzilisi oraylıqсilindr
Kambiy kletkalarınıń bóliniwi nátiyjesinde ádette ishki tárepke ekilemshi aǵashlıq, sırtqa bolsa ekilemshi lub elementlerin payda qıladı. Sonday qılıp, birlemshi lubta kollaterial túrdegi ekilemshi
ótkiziwshi toplamlar kelip shıǵadı. Olardıń sanı aǵashlıq nurları sanına teń.
Birlemshi lub ekilemshi lub penen qosılıp ketedi. Keyinirek ekilemshi toqıma tıǵızlanıwı nátiyjesinde onıń kletkaları qısılıp, erip ketedi hám sezilmey qaladı. Onıń elementleri juldız tárizli yamasa urshıq tárizli formada, waqıt ótiwi menen birlemshi aǵashlıqta joǵalıp ketedi. Tamırdıń ekilemshi dúzilisinde suyıqlıq háreketi ekilemshiótkiziwshi elementler arqalı payda boladı.
Birlemshi aǵashlıq astındaǵı bóliminen (periciklden) ózek nurları qáliplesedi.
Olar kelip shıǵıwı jaǵınan birlemshi esaplanadı. Ózek nurları ekilemshi ótkiziwshi toplamlar arasınan orın aladı. Kópshilik eki úlesli ósimliklerde tap usı waqıtqa kelip birlemshi qabıq túsip ketedi. Qaplawshı toqıma xızmetin periderma atqaradı. Kópshilik ósimliklerde kambiydiń iskerligi hár jılı jańalanıp turadı. Onı aǵashlıq bóliminde kóriw múmkin.
Tamırdıń birlemshi dúzilisi tamırda ekilemshi qaptal meristema, toqıması, kambiy hám fellogenniń payda bolıwına shekem dawam etedi. Qırıqqulaq tárizlilerde hám bir tuqım úlesli ósimliklerdiń tamırlarında ekilemshi meristemalar payda bolmaydı, sonıń ushın olar birlemshi dúzilislerin vegetaсiyasınıń aqırına shekem saqlaydı. Ashıq tuqımlılar hám eki tuqım úlesli ósimlikler tamırlarında ksilema menen floema ortasında tamırdıń enine keńeyiwin támiyinlewshi ekilemshi meristema kambiy payda boladı hám óz iskerligin kórsetip uzınına
(tangental) bólinip, ishkerige oraylıq сilindrge ekilemshi ksilema (aǵashlıq) elementlerin, sırtqa qabıq tárepte ekilemshi floema (lub) elementlerin payda qıladı. Hár jılǵı kambiydiń iskerligi nátiyjesinde tamırda jıl saqıynalar payda boladı. Leykin paqalǵa qaraǵanda tamırda jıl saqıynalarınıń payda bolıwı ásten baradı, sonıń ushın tamırlardıń jasın jıl saqıynalarına qarap anıqlawda bir qansha qıyınshılıqlar tuwıladı. Tamırdıń qabıq bólimindegi turaqlı toqımalardan bolǵan birlemshi qaplawshı toqıma, birlemshi dúziliste uzaq waqıt saqlanmayda, onıń ornın ekilemshi qaplawshı toqıma periderma payda boladı. Qabıq meristema toqıması fellogenniń iskerligi hám periderma kletkalarınıń sozılıwı nátiyjesinde tamır enine ósedi hám juwanıydı.
Ksilema hám floema kletkalarınıń toparları ortasındaǵı kambiy qabatı aldında bir-birinen ajıraladı. Keyin ala protoksilema nurları qarsısındaǵı pericikl kletkaları tangental bólinip eki kambiydi birbirleri menen birlestirip, birlemshi ksilema
átirapında úzliksiz qabatlar payda boladı. Pericikldan payda bolǵan kambiydiń bólimi parenxima kletkalarınan ibarat bolıp ótkiziwshi toqımalar payda etiwge uqıplı emes. Olar tek birlemshi ózek nurlarınıń parenximasın payda qıladı. Tamır juwanayǵan sayın qosımsha ózek nurları lub hám aǵashlıq nurları payda boladı.
Pericikl kletkalarınıń tangental bóliniwi nátiyjesinde fellogen payda boladı hám fellogen kletkası sırtqı tárepke probkanı payda ete baslaydı. Ashıq tuqımlılardıń hám eki tuqım úlesli ósimliklerdiń hámmeside ekilemshi dúziliske óte bermeydi. Jińishke uzaq jasamaytuǵın tamırlar ómiriniń aqırına shekem kambiysiz ósedi. Ayırım eki úlesli ósimliklerde óziniń kambiylerin joǵaltadı yamasa olarda kambiy bolmaydı.
Solay etip, eki tuqım úlesli ósimliklerdiń ekilemshi dúziliske iye bolǵan tamırlarınıń kóldeneń kesiminde eki bólimdi kambiy tısqarısıda qabıq hám ishkerisinde oraylıq сilindrdi kóriw múmkin.
Tamırda birlemshi toqımalardıń payda bolıwı hám ósiwi. Tamırdıń ósiwi qolaysız sharayat (pás temperatura, suwsızlıq) bolmasa toqtamaytuǵın proсess esaplanadı. Tamır topıraqta ushıraǵan qarsılıqlardı jeńgen halda, dáslepki jılı ólgen hám shirigen tamırlardıń ornın toltırıp, topıraq gorizontı boylap tarqaladı.
Tamırdıń paqaldan parqı sonda, apikal meristema tek ishkerige ǵana emes, bálkim sırtqa tamır qının toltırǵan halda jańa kletkalardı paydaetip baradı.
Tamırdıń apeksidegi iniсial kletkalardıń sanı hám jaylasıwı, olardan toqımalardıń payda bolıw tártibi túrli sistematikalıq toparlarǵa kirgen ósimliklerde túrlishe boladı.
Kambiy aldıńǵı baplarda jazılǵanınday, ósimliklerdiń hár qıylı toparlarında paqal hám tamırdıń orayǵa qarap e kilemshi ksilemanı payda qıladı, ksilemanıń quramına hár qıylı elementler traxeid, nay bólimleri kiredi. Bir tuwıs túrleri arasında ekilemshi ksilema elementleriniń kólemleri kletkalar muǵdarı hár qıylı boladı.
Qaǵıydaǵa muwapıq, birlemshi hám ekilemshi ksilema arasındaǵı parqtı tabıw qıyın. Bul eki toqıma arasındaǵı eń jaqsı parq traxey elementleriniń uzınlıǵında (Sanio,1872;Beili va Tapper.1918;Bailey 1944). Ekilemshi ksilemanıń traxey elementiniń birlemshi payda bolıwı
birlemshi ksilemanıń traxey elementlerine qaraǵanda qısqaraq. Ayırım tirishilik
formalarınıń, sonday-aq bazıbir túp tereklerda anıqlanǵan ekilemshi ksilemanıń
traxey elementleriniń uzınlıǵı tez qısqarǵan, bul bolsa birlemshi ksilemada júz
bermeydi.
Ósimliklerdegi suwdıń háreketi menen ksilemanıń ishki dúzilisi arasında óz-ara baylanıs barlıǵın kórsetetuǵın kóp izleniwler bar. Ksilema kitabında aǵashlıqtıń anatomiyası keńirek úyrenilgen. Xylem Structure va Ascent Sap Zimmerman(1983)
Qadaǵalaw ushın sorawlar
1.Morfologiyalıq jaqtan tamırdı sıpatlap beriń?
2.Tamırdıń ekilemshi dúzilisi qanday ósimlikler ushın tán?
3.Ekilemshi dúziliske ótkende qanday ózgeriwler baqlanadı?
4.Ksilema hám floema degen ne?
Ádebiyatlar:
1.M.I. Ikromov hám boshqalar Botanika (Wsimliklar morfologiyasi va
anatomiyasi) Toshkent 2002 (30-35bet)
2.A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.15bob,332bet 3. S.M. Mustafaev Botanika(anatomiya, morfologiya, sistematika)
Toshkent 2002 (35-38 bet)
13 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.15bob,332bet
11- Tema: Túr ózgertken tamırlar, olardıń insan hám
ósimlik tirishiliginde áhmiyeti
Joba:
1.Tamır formalarınıń ózgeriw sebepleri haqqında.
2.Tartıwshı, zapas etiwshi, tamır miyweler, hawa tamırları, demalıwshı tamırlar haqqında túsinik.
3.Mikoriza hám túynekshe bakteriyaları haqqında túsinik.
Tayanısh sózler: mikoriza, tartıwshı |
tamırlar, |
zapas etiwshi |
tamırlar, túynek bakteriyaları.
Tamırdıń túr ózgertken formaları (metamorfoz) kóp waqıt tamırlar ayırım wazıypalardı atqarıwı nátiyjesinde olardıń formaları ózgerip keledi. Bunday tamırlarǵa forması ózgergen yaǵnıy metamorfozlanǵan tamırlar delinedi.
Metamorfoz degende organlardıń atqaratuǵın wazıypasına qarap formasınıń keskin ózgeriwi hám bul belgilerdiń násilden-násilge ózgeriwi túsiniledi.
Barlıq birlemshi tamırlarda zapas azıq zatlar qabıqta toplanadı, sol sebepli
ósimlikler semiz kórinedi. Ádette ekilemshi tamırlarda zapas azıq zatlar paqaldaǵıǵa uqsas sklerinximada ekilemshi ksilema hám floemada toplanadı. Ádette tamırda azıq parenxima boladı, sonday ósimlikler bar tamır sistemasınıń ayırım bólimleri juwan bolıp zapas etiwshi organlar xızmetin atqaradı. Kópshilik ósimliklerdiń oq tamırı hám gipokoteli modifikaсiyanı atqaradı, zapas etiwshi toqımalar kelip shıǵıwı jaǵınan parq qıladı. Geshirdiń gipokoteli hám oq tamırı peridermanıń qáliplesiwi hám qabıqtıń jińishke bolıwı esabınan aǵashlanǵan boladı (Isau, 1940). Ekilemshi ksilema hám ekilemshi floema parenximalarınıń esabınan organ aǵashlanadı. Qant láblebisinde Artschwager (1926) gipokotel hám tamır Chenopodiaceae tuqımlası wákillerine tán bolǵan anomal e kilemshi qalıńlasıw e sabınan
aǵashlanadı. Kambiy qabatları ótkiziwshi elementler toparları tarqalǵan, parenximadan ekilemshi toqımalardı payda qıladı.
Tartıwshı tamırlar bul tamırlardıń tiykarı júdá qısqa bolıp, topıraqqa júdá bekkem jaylasadı, qısqarǵan tamırlar ósimliktiń shaqasın (pobegin) topıraqtıń ishine qarap tartadı (piyazlar, lala, gladiolus hám taǵı basqalar). Nátiyjede shaqa (pobeg) topıraqqa tereń kómiledi. Kópshilik ósimlikler ósiwi hám rawajlanıwı ushın kerek bolǵan azıq zatlardı túrli organlarında toplaydı. Sonday organlardan biri tamır esaplanadı.
Zapas etiwshi tamırlar bunda zatlardı jıynawshı parenxima kletkaları jaqsı rawjlanǵanlıǵı sebepli tamır kúshli juwanayǵan formada boladı. Parenxima kletkaları birlemshi qabıqta, aǵashlıqta hám ózekte kúshli rawajlanadı. Tamır isikleri qosımsha tamırlardıń kúshli juwanayıwı nátiyjesinde júzege keledi
(georgin tamırı).
Tamır miyweler tamırdıń parenxima kletkaları zapas azıq zatlar toplawı nátiyjesinde tiykarǵı tamırdıń juwanayıp ketiwi. Tamır
14 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.13bob,290bet
miyweler geshir, láblebi, rediska, shalǵam hám basqa ósimlikler ushın tán. Tamır miywe úsh bólimnen ibarat: bas, moyın hám tamır. Tamır miyweniń bas bólimi paqaldıń bir bólegi bolıp, qısqarǵan túp shaqa (pobeg) esaplanadı. Onıń moynı, yaǵnıy juwanayǵan bólimi gipokotildiń juwanayıwı nátiyjesinde kelip shıqqan. Haqıyqıy tamır bolsa óziniń ádettegi dúzilisin saqlap qalǵan. Artıqsha suwǵarıw yamasa azık beriw nátiyjesinde tamır miyweli ósimliktiń birinshi buwın aralıǵı juwanayıwı múmkin. Nátiyjede eki–úsh qos tamır miyweler kelip shıǵadı.
Parenxima túrli toqımalarda rawajlanıwı múmkin. Geshir, petrushka hám basqa gúllilerde kóp muǵdarda, shalǵam, rediska, túrp hám basqa kapusta gúlliler tuqımlası wákillerinde, bir qansha aǵashlıq kúshli ráwishte parenximalanǵan (44súwret).
A. |
B. |
V. |
44-súwret. Jemis tamırlar: A-shalǵam; B-geshir; V- rediska
Hawa tamırlar terek denelerinde jasawshı epifit ósimlikler ushın xarakterli. Hawa tamırlar qabıq parenximasında xloroplastlar ushıraydı. Qabıqtın sırtqı qabatı kletka diywalları spiral qalıńlasqan óli kletkalar qatlamınan turadı
(45-súwret).
Hawa tamırlar epifit haldaǵı orxidiyagulliler, aroidgulliler hám bromeliyagulliler hám basqalarda keń tarqalǵan. Hawa tamırlarınıń sırtqı tárepinde ekzodermanıń ustińgi bóliminde ózine tán toqıma velamen (lot. velamen
– qaplawshı) hasıl boladı. Velamen hawadaǵı ıǵaldı osmotikalıq jol menen emes, bálkim kapellyar jolı menen sorıydı hám
ekzodermanıń ótkiziwshi kletkaları arqalı ishkeride jatqan toqımalarǵa ótkiziledi. Batpaq kiparisi hám buǵan mısal bola aladı.
Bul ósimliklerdiń tamırlarınıń ushlarında aerenxima menen tutasqan tesikleri bolıp, hawa sol toqımalar arqalı suw tómenindegi organlarǵa ótedi.
45-súwret. Banyannıń hawa tamırı
Dem |
alıwshı |
tamırlar |
okeanlardıń balshıqlı jaǵalarında ósken tropik tereklerde jaqsı rawajlanǵan. Aviсenna tereginiń tamır sisteması júdá quramalı boladı. Tamırlarda joqarıǵa qarap vertikal ósiwshi hawa tamırları payda boladı
(46-súwret).
46-súwret. Dem alıwshı tamır
Ústińgi tamırlar Hindistanda ósetuǵın banyan tereginde jaqsı rawajlanıp, qosımsha tamırlar tereklerdiń gorizontal shaqalarında payda boladı hám tómenge asılıp túsip topıraqqa kirip baradı. Bul tamırlar kúshli ósip tereklerde tayanısh wazıypasın atqaradı.
Túynek tamırlar qaptal yaki qosımsha tamırlardıń juwanayıwı nátiyjesinde kelip shıǵadı. Olar batatmazalı kartoshka degen mánini ańlatadı (lat. Ipomoea batatas), artoshkagúl, qozıqulaq, túynekli ayıw
taban hám basqa ósimliklerde ushıraydı (47-súwret).
47-súwret. Túynek tamır.
Etli tamırlar selderey gúlliler sıyaqlı tuqımlas wákilleri hám basqalarda ushıraydı. Olar tamırdıń simmetriyalı juwanayǵan bólimi esaplanadı. Ádette qosımsha tamırlar qaptal shaqaları menen etli bolıp qaladı. Tayanısh tamırlar, taxta sıyaqlı hám jalǵan tamırlar tropik toǵaylardaǵı terek denesin uslap turıw ushın xızmet qıladı. Olar kelip shıǵıwı boyınsha qosımsha tamırlar kópshilik tropikalıq lianalarda ushıraydı. Tayanısh taxta sıyaqlı hám jalǵan tamırlarda mexanikalıq toqıma kúshli rawajlanǵan boladı.
Taxta sıyaqlı tamırlar názik terek denesiniń 1-13m bálentlikte ósip shıǵadı.
Olar shaqalanıp iri terek denesin uslap turadı. Shaqalanǵan bólimlerinde arnawlı boslıqlar boladı. Jalǵan tamırlar hám tayanısh tamırlar esaplanıp, olarda joqarıdaǵı tamırlar sıyaqlıwazıypanı atqaradı.
Ádette jalǵan tamırlar mangra toǵayların payda etiwshi, yaǵnıy teńiz boylarındaǵı tolqınlar tásirinde suwǵa batıp turıwshı ósimliklerde ushıraydı Jalǵan tamırlarǵa jáne tropikalıq toǵaylardaǵı lianalardıń hawa tamırların kiritiw múmkin (máselen, monstera).
Órmelewshi tamırlar plyush (Hedera helix) ósimlik túrlerinde ushıraydı.
Olar shaqalardan (pobeglerden) qosımsha ósip shıǵatuǵın shetka sıyaqlı tamırlar. Órmelewshi tamırları járdeminde ósimlik tik tayanıshǵa ilesip joqarıǵa qaray ósip baradı. Órmelewshi tamırlar vanilde, fikustıń ayrım túrleri hám basqalarda payda boladı.
Bakteriyalı túyneksheler sobıqlılar tuqımlasına tiyisli bolǵan ósimliklerdiń tamır túkshelerine topıraqtaǵı Rhizobium tuwısına jatatuǵın bakteriyalar kirip, tamırda túyneksheler payda qıladı (48súwret).
Bakteriyalar bakteroid toqımaları kletkalardıń сitoplazmasında jasaydı. Túynekshe sırtqı tárepinen periderma menen qaplanadı, onıń ishki tárepinde bolsa, ótkiziwshi naylar toplamı bolıp, tamırdıń ótkiziwshi naylar sisteması menen baylanısta boladı. Túynekshelerdiń