Resurs 9 - Biologiya
.pdf
3. Konсentrik yaki qalqanlı toplamlar bunda aǵashlıq qalqan tárizli lub yaki kersinshe, lub aǵashlıqtı orap aladı (32-súwret). Usıǵan qarap, amfivazal toplamlar hám amfikribral toplamlar parq qılınadı. Qalqanlı toplamlar bir úlesli ósimliklerdiń jer astı organlarında hám bir úlesli terek tárizli ósimliklerdiń ekilemshi ósiwinde baqlanadı.
4. Radial toplamlar. Lub hám aǵashlıqlar hár qıylı radiusta jaylasıp, olar bir–biri menen tikkeley shegaralanıp turmaydı. Olardı parenxima toqıması ajıratıp turadı (33-súwret). Radial toplamlar bir úlesli ósimliklerdiń tamırlarında hám eki
úleslilerdiń birlemshi dúzilisinde payda boladı.
Ayrım bir ótkiziwshi toplamlar quramına payda etiwshi toqıma kambiy hám kiredi. Ol lub penen aǵashlıq arasınan orın aladı.
Bunday toplamlar ashıq toplamlar dep atalıp, kambiysiz toplamlar jabıq esaplanadı. Ashıq toplamlar eki úlesli ósimlikler ushın, jabıq toplamlar bir úlesli ósimlikler
ushın tán.
33-súwret. Radial toplam kórinisi.
Qadaǵalaw ushın sorawlar
1.Ótkiziwshi toqıma haqqında ne túsinesiz ?
2.Traxei hám traxeidler degen ne?
3.Ótkiziwshi toplamlar haqqında aytıp beriń?
4.Ksilema degen ne?
5.Floema degen ne?
6.Kambiy degen ne?
Ádebiyatlar:
1.M.I. Ikromov hám boshqalar Botanika (Wsimliklar morfologiyasi va anatomiyasi) Toshkent 2002 (35-40bet)
2.A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.7bob,104bet
3.S.M. Mustafaev Botanika (anatomiya, morfologiya, sistematika) Toshkent
2002 (36-39 bet)
III BAP. TUQÍM, URÍQ HÁM NÁLSHE
8- |
Tema. Gúlli ósimliklerdiń tuqımlarınıń dúzilisi |
Joba:
1.Tuqımnıń payda bolıwı.
2.Eki hám bir tuqım úlesli ósimliklerdiń tuqımlarınıńdúzilisi.
3.Tuqımlardıń ónip shıǵıwı, nálshelerdiń dúzilisi.
Tayanısh sózler: tuqım jolı, gipokotel, tuqım úlesi japıraqları,qalqan, paqalsha, urıqtıń dúzilisi, endosperma.
Gúlli ósimlikler tuqımı ádette búrtik, endosperm hám tuqım qabıǵınan turadı
(34-súwret). Búrtik zigotanıń ónimi sıpatında qaralıp, ol eki jup xromosomaǵa iye bolǵan kletkalardan ibarat. Endosperm búrtik qapshasınıń oraylıq kletkanıń qosılıwı, yaǵnıy qos tuqımlanıw nátiyjesinde kelip shıǵadı. Onıń kletkaları úsh jup xromosomalar jıyındısına iye. Búrtik jańa ósimliktiń embrionı esaplanadı. Ol pútinley yamasa tiykarǵı meristemadan payda boladı. Endosperm hám búrtikti
dáslepki ósiw waqtında azıq |
penen támiyinleydi. |
|
|
Tukım kabıgı |
Gúlli ósimliklerdiń túrli wákillerinde tuqımdaǵı |
||
|
|
|
|
|
búrtik penen endosperm birbiri menen |
||
Endosperm |
salıstırǵanda túrli ólshemlerde boladı. Búrtik |
||
|
tuqımnıń kópshilik bólimin iyelegen halda, |
||
|
onıń |
ózi yamasa kóbinese tuqım |
úlesleri |
urık |
azıq |
|
|
|
|
|
|
|
zatlar |
toplaw wazıypasın atqaradı, |
hám |
sonıń menen azıq zatlar perispermada toplanıwı múmkin .
Tuqım qabıǵı bir neshe qabattan ibarat bolıp, búrtiktiń kórinip qalıwınan, erte ónip ketiwinen saqlasa, tuqımlardıń óniw waqtında onıń kletkaları shılımshıqlanıp topıraqqa tuqımnıń birigip alınıwına járdem beredi hám de tuqımnıń tarqalıwında qatnasadı. Tuqım qabıǵında suwdı sińirip alıw ushın tesikler boladı, onı tuqım jolı dep ataydı. Bunnan tısqarı, júyi bolıp ol tuqım sabaǵına birigiw jayı esaplanadı.
Endosperm tiykarınan zapas etiwshi toqımadan ibarat bolıp, onda kraxmal, belok hám may tamshılarınan tısqarı zapas azıq sıpatında basqa zatlarda toplanıwı múmkin .
Tuqım búrtikten qáliplesedi. Jetilgen tuqımdı tómendegishe ajıratıw múmkin: 1) tuqım qabıǵı, ádette panсir dep ataydı, ol bir yaki eki katlamnan qáliplesedi; 2) endosperma kóp yamasa kem muǵdarda boladı; embrion qáliplesip atırǵan jas sporafitti kórsetedi. Jabıq tuqımlılardıń tuqım búrtigi bir yaki eki qatlamǵa iye boladı.
Qatlamnıń qaysı bólimi tuqım qabıǵınıń payda bolıwında qatnasıwın anıqlaw ushın ontogenetikalıq izleniw alıp barıw zárúr. Eki qatlamnıń barlıq bólimleri tuqım qabıǵın payda etiwde qatnasıwı múmkin. Leykin kópshilik tuqımlardıń qaplawshı toqımalarınıń úlken bólimi jemiriledi hám tuqımnıń rawajlanıp atırǵan basqa toqımalarına sińip ketedi, keyin tuqım qabıǵı qatlamnıń qalǵan bólimlerinen rawajlanadı. Nuсellus (tuqım búrtigi yadrosı) hám tuqım qabıǵı qáliplesiwinde qatnasadı. Soǵan qaramastan kópshilik tuqımlardıń rawajlanıwında nuсellus tolıq jemiriledi.
Ayırım tuqımlar tiykarınan ashılmaǵan miywelerde tek eki yamasa úsh sırtqı qabatlarda qaplam bolıp saqlanıp qalınadı. Quramalı gúllilerdiń ayırım tuwısları tuqımlarında qabıq juqa kletkalar qabatınan ibarat bolıp, qabıqtıń astında saqlanadı.
Endosperm tiykarınan zapas etiwshi toqımalardan ibarat. Onda kraxmal, belok hám may tamshılarınan tısqarı zapas azıq sıpatında basqa zatlarda toplanıwı múmkin.
Urıq (embrion). Urıq embrion halındaǵı ósimlik bolıp, onda urıq halında ósimliktiń barlıq vegetativ organları (tamır, shaqa) boladı (35súwret).
Tamırdan búrtikke ótiw
35-súwret. Urıqtıń dúzilisi
11 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.21bob,513bet
36-súwret. Lobiya tuqımınıń ósip, paqal payda bolıw
zonası urıq paqalshası bolıp, bul bólim paqaldıń birinshi buwın aralıǵı esaplanadı hám ol gipokotil dep ataladı. Urıq halındaǵı búrtiktiń ósiw konusı urıq haldaǵı japıraqshalardan ibarat (36-súwret).
Túrli ósimliklerde búrtiktegi japıraqlar sanı
olardıń ajıralıwı birdey emes.
Búrtiktegi dáslepki japıraqlar ózine tán dúziliske iye hám olar tuqım úlesi japıraǵı dep ataladı. Gúlli ósimlikler bir hám eki úlesli dep atalatuǵın eki klassqa ajıraladı.
Eki úlesli ósimliklerdiń endospermsiz tuqımları. Jetilgen shigit qabıǵı túkli bawır reńli boladı. Onıń qabıǵı bir qansha quramalı, yarımı yamasa úshten eki bólimi qalıń, bekkem diywalları ushın сilindr formadaǵı kletkalardan turadı. Ishki perde sıyaqlı qabıq júdá juqa hám názik bolıp, urıq qaltashasınıń qaldıǵı esaplanadı. Bul qabıq urıqtı tıǵız orap aladı. Shigit urıǵı eki tuqım úlesli, urıq tamırshası, tuqım úlesi astı tirsegi hám ushqı ósiw búrtiginen turadı. Urıq tamırshasınan tiykarǵı tamır ósip shıǵadı, tuqım úlesi astı tirsegi tuqım úlesin topıraq betine alıp shıǵıw ushın xızmet qıladı. Ushqı ósiw búrtiginen paqaldıń tuqım úlesi ústińgi bólimi ósip shıǵadı.
Bir úlesli ósimliklerdiń endospermlı tuqımları. Bir úlesli ósimliklerdiń xojalıq áhmiyetke iye bolǵan belgili wákilleriniń biri qońırbas gúlliler tuqımlasına kiredi. Olardıń miywesi bir tuqımlı, yaǵnıy dáni ózine tán dúziliske iye. Bulardıń tuqımı basqa bir úlesli ósimliklerdiń tuqımınan parqlanıp, urıqtıń bir tárepi endosperm menen shegaralanıp turadı. Nátiyjede tuqım úlesi endospermge jabısqan
halda anıq qalqan formasına iye boladı. Qalqannıń wazıypası onıń sırtına jaylaskan arnawlı kletkalar járdeminde iske asadı. Kópshilik bir úlesli ósimliklerge salıstırǵanda ǵálle ósimlikler urıǵındaǵı búrtikshe jaqsı rawajlanǵan hám 2-3, geyde bir neshe japıraq baslanǵıshına iye boladı.
Tuqımnıń óniwi ushın málim sharayat bolıwı zárúr. Solardıń eń baslısı suw hám ónip atırǵan tuqımnıń tez dem alıwın támiyinleytuǵın kislorod bolıwı kerek. Bulardan tısqarı hár bir ósimlik tuqımınıń óniwi ushın málim dárejede hawa rayı talap etiledi. Barlıq ósimliklerde tuqımlardıń óniwiniń jedel bolıwı ushın optimal temperatura (25-30°C) talap etilse, minimal temperatura ózgermeli boladı.
Ortasha temperatura suwıq ıqlımda ósiwshi ósimlikler ushın minimal temperatura nolden bir az joqarı bolıwı múmkin (jabayı jońıshqa 0,5°C, qara biyday 1°C, zıǵırda 2°C, biydayda 4°C). Subtropik hám ıǵal tropik ósimlikler tuqımı ushın 10-
20°C hám onnan artıq (paxtada 14°C, salıda 10°C, qawın, qıyarda 15-18°C), ayırım tuqımlardıń (selderey hám barbaris) óniw ushın ózgermeli temperatura qolaylı esaplanadı.
Tuqım óniwden aldın suw sińirip bórtedi. Usı waqıtta tuqım qabıǵı erip, fermentler járdeminde endosperm yamasa perispermdaǵı azıq zatlar ıdırap eriydi (37-súwret).
37-súwret. Lobiya tuqımınıń bórtiwi.
Keyin ala urıqtıń azıqlıq zatlardı sińiriwi tuqım úlesleri járdeminde baradı. Urıq azıq zatları menen támiyinlengennen keyin onıń hámme organları óse baslaydı. Tuqım úlesi hár waqıt topıraq betine shıǵa bermeydi. Ayırım ósimliklerde gipokotil júdá ásten ósedi. Sonıń ushın da tuqım úlesi
topıraq astında qaladı.
Bunday jaǵdayda ekinshi buwın aralıǵı – epikotil sozılıp topıraq betine urıqtı alıp shıǵadı. Birinshi túr óniw jer ústi, ekinshisi bolsa jer astı ósiw dep ataladı. Jer ústi ósiw eki úlesli ósimliklerden paxta, lobiya, kúngebaǵar, geshir, láblebi, qıyar hám basqalar ushın xarakterli.
Jer astı ósiwi emen sıyaqlı ósimliklerdiń tuqımları ushın xarakterli. Solay etip, eki úlesli ósimliklerdiń maysasında tómendegi bólimler ajıratıladı: tiykarǵı tamır, tamır moynı, gipokotil, tuqım úlesi, epikotil, birinshi haqıyqıy japıraq hám ushqı búrtik. Bir úlesli ósimliklerdiń maysası basqasha dúziliske iye. Mısalı, qońırbas gúlliler shashaq tamır sistemasına iye. Bunday tamır sisteması búrtik tamır menen birge yamasa bir neshe saattan keyin qosımsha tamırlardıń payda bolıwı menen baylanıslı. Qosımsha tamırlar paqaldıń tómengi bóliminde ósip shıǵadı. Tiykarǵı tamır uzaq óspeydi, sonıń ushın qosımsha tamırlar arasında ajıralıp turmaydı. Nálshe topıraq betine koleoptil járdeminde jarıp shıǵadı. Topıraq betinde koleoptil ósedi hám onda maysanıń dáslepki haqıyqıy japıraqları kózge taslanıp turadı. Solay etip, zigotadan kletkalardıń bóliniwi hám ajıralıwı nátiyjesinde tuqım búrtigi hám onıń óniwinen maysa hám de ósimliktiń hámme vegetativ organları tamır, paqal, japıraqlar káliplesedi.
Qadaǵalaw ushın sorawlar
1.Gúlli ósimliklerdiń tuqımınıń dúzilisin túsindirip beriń?
2.Urıqtıń tiykarǵı bólimleri?
3.Shigittiń dúzilisi hám ózine tán qásiyetleri neden ibarat?
4.Biyday tuqımınıń dúzilisin aytıp beriń?
5.Tuqımnıń óniwi ushın zárur sharayatlar degende neni túsinesiz?
6.Bir úlesli hám eki úlesli ósimliklerde maysanıń dúzilisintúsindiriń?
Ádebiyatlar:
1.M.I. Ikromov hám boshqalar Botanika (Wsimliklar morfologiyasi va
anatomiyasi) Toshkent 2002 (35-37bet)
2.A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.21bob,513bet
3.S.M. Mustafaev Botanika(anatomiya, morfologiya, sistematika) Toshkent
2002 (30-33bet)
IV BAP. TAMÍR HÁM TAMÍR SISTEMASÍ
9-Tema. Tamır sistemasınıń qáliplesiwi, tipleri, dúzilisihám
atqaratuǵın xızmeti
Joba:
1.Tamır sisteması hám onıń atqaratuǵın xızmeti.
2.Tamırdıń morfologiyalıq dúzilisi.
3.Tamır sistemasınıń tipleri.
Tayanısh sózler: epiderma, ksilema, floema, endoderma, ektoderma, mezoderma, birlemshi qabıq.
Ádette dúzilisi boyınsha tamırlar joqarı dárejeli ósimliklerdiń (moxlardan basqa) jer astı organı esaplanıp, ol ósimliktiń evolyuсiyalıq rawajlanıwında qurǵaqlıqqa shıǵıwına baylanıslı payda bolǵan.
Tamır joqarı dárejeli ósimliklerdiń topıraqtan azıqlandırıwshı tiykarǵı vegetativ organı espalanadı. Tamırdıń shaqadan parqı sonda, onıń apikal meristeması hámme waqıt qın menen oralǵan boladı, onda hesh qashan japıraq payda bolmaydi. Tamır ósimliklerdiń suwdan qurǵaqlıqqa shıǵıwı menen payda bolǵan dáslepki organlardan biri.
Qádimgi jasap tasqa aylanıp qalǵan ósimlikler Riniofitlerdiń deneleri tamır hám paqallarǵa bólinbegen, olarda tek tiykarǵı dene bolıp, apikal meristema járdeminde uzınına ósken hám dixotomiyalıq shaqalanǵan. Shaqalarınıń birewi vertikal ósken, ekinshisi topıraqqa jabısıp, ondaǵı suw hám mineral zatlardı sorıp baslaǵan. Bul ósimliklerdiń boyları onsha úlken bolmastan suwda hám suw jaǵalarında ósken.
Tamırlardıń keyingi evolyuсiyası nátiyjesinde ayırım shaqaları topıraqqa tereń kirip tamırǵa tiykar salǵan. Payda bolǵan tamırlarda
topıraqtan azıqlanıw ushın toqımalar jetilise baslaǵan. Topıraqtaǵı suw hám mineral zatlardı sorıp tamırdıń jas bólimine tuwrı kelip, onıń sırtqı tárepinde arnawlı toqıma rizodermanı payda etken. Tamırlardıń kúshli shaqalanıwı, sorıwshı bóliminiń kóbeyiwi, topıraq qatlamlarında turaqlı ósiw, yaǵnıy orınlardı iyelewi, mayda túklerdiń hám qosımsha tamırlardıń payda bolıwı tamırlardıń ulıwma sorıwshı betiniń keńeyiwine alıp keldi. Tamırdıń ishki bólimindegi apikal meristemasınıń, topıraqlardıń mexanikalıq tásirinen qorǵaw ushın tamır qını júzege kelgen.
Tamırdıń tiykarǵı wazıypası sorıw, ósimliklerdi topıraqta bekkem uslap turıw, azıqlıq zatlardı toplaw, jer ústi bóliminiń ósiwi ushın garmonlardı, aminokislotalardı, alkaloidlardı sintez qılıw hám olardıń háreketin támiyinleydi, topıraqta jasaytuǵın mikroorganizmler, zamarrıqlar menen baylanısta bolıw hám basqalardan ibarat. Tamır ósimliktiń tómengi bólimi bolıp, qaǵıydaǵa muwapıq ol topıraqta rawajlanadı, jáne hawada ósetuǵın tamırlarda bar. Bir neshe túrli paqallar bar topıraq astında rawajlanadı, soǵan qaramastan eki organnıń birlemshi toqımalarınıń progressi hám jaylasıwı hár dayım parq qıladı. Tamır epidermosınıń gistogenezi paqaldan parqlanadı, tamırdıń floema hám ksilemaları ulıwma toplamlardı payda qılmaydı, biraq náwbet penen jaylasadı. Bul waqıtta paqalǵa uqsap nay talshıqlı toplamlar kollateral, bikollateral hám amfibazal jaylasqan boladı.
Tamırda qosımshalar bolmaydı, paqallarda japıraqlar boladı. Tamırda awızsha bolmaydı, olarda shaqaları ózekten ayırmashılıǵı pericikldiń boy jetken toqımalarınan qáliplesedi. Tamırlar tamır qınına iye, paqalda onıń analogi joq.
Tamırdıń forma hám strukturasında úlken ózgerisler bolıp, bul
ózgeriwsheńlik kóp jaǵdaylarda tamırdıń xızmeti menen baylanıslı. Bir úlesli ósimlik paqallarında kútilmegende tamırlar qáliplesedi, olar
bir neshe ese juwanayıwı múmkin, tap eki úlesli ósimlik tamırlarına uqsap olar shaqalanadı.
Tamır tómendegi wazıypalardı atqaradı:
1)topıraqtan suw hám onda erigen zatlardı ózlestiredi; 2)tamır járdeminde ósimlik topıraqqa bekkem bekinedi; 3)tamırda túrli zatlar payda boladı (aminokislotalar, garmonlar, alkaloidlar hám basqalar); 4) azıqlıq zatlar zapas halında toplanadı; 5)tamır vegetativ kóbeyiw ushın xızmet qıladı; 6)tamır topıraqtaǵı basqa ósimlik organizmlerine (mikroorganizmlar hám zamarrıqlarǵa) tásir etedi. Tamırdıń joqarıda atap ótilgen wazıypaları normal rawajlanǵan tamırlar ushın tán.
Tamırdıń topıraqtan suw hám onda erigen mineral zatlardı ózlestiriwi tiykarǵı hám biologiyalıq jaqtan belgili wazıypası esaplanıp, bul onıń ishki hám sırtqı dúzilisin belgileydi.
Tamırdıń eń ishki bóliminde apikal meristema kletkaları sırtqı tárepinen tamır qını menen oralǵan. Tamır qını konus sıyaqlı qalqan formasında bolıp, bir– birleri menen kúshsiz baylanısqan juqa qabıqlı, azmaz sozılǵan hám názik kletkalardan dúzilgen.
12 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.13bob,270bet