Resurs 9 - Biologiya

mikronayshalar jıyındısınan dúzilgen. Yadro qabıǵı e rigennen keyin hár bir xromosoma óz сentromeraları menen axromatin jiplerine birigedi. Sonnan keyin xromosomalar kletkanıń ekvatorı boylap ornalasadı, olardıń сentromerleri bóliniw veretinasınıń ortasında jaylasadı.

Metafaza - xromosomalar maksimal tıǵızlanǵan, hár bir ósimlikke tán bolǵan formanı iyeleydi. Bul fazada hár bir xromosoma eki bólim xromatidlerden ibarat ekenligi anıq kórinedi. Olar bolsa kletka ekvatorı boylap parallel ornalasadı.

Fazanıń aqırına barıp hár bir xromosoma eki xromatidke ajıraladı. Biraq, bul xromatidler ele сentromerler járdeminde birlesken boladı. Keyin ala сentromerler ajıraladı, nátiyjede eki ǵárezsiz xromatidler payda boladı. Bul xromatid hám

сentromerler kletkasınıń qarama-qarsı polyus tárepte jaylasadı.

Anafaza - bul qısqa fazada xromatidler kletkanıń qapama-qarsı polyus táreplerine ajıraladı (xromatidlerdiń ajıralıw tezligi minutına 1mkm). Xromatidlerdiń erkin bólimi ekvator, kinetoxorları bolsa eki polyus tárepke qaraǵan boladı. Xromatidlerdiń eki polyus tárepke ajıralatuǵın kúsh nede ekenligi házirshe jaqsı úyrenilmegen. Ayırım alımlar xromatidler axromatin jipleriniń qısqarıwı nátiyjesinde ajıraladı dese, ekinshi bir túsinik tárepdarları kerisinshe, axromatin jipleri tek rels wazıypasın atqaradı, sebebi xromatidler arasında úlken energiya kúshi payda bolıp, olardı e ki tárepke karap iyteredi. Relslerge túsip alǵan xromatidler bolsa, tezlik penen polyus tárepke ajıraladı degen pikirlerdi jaqlaydı.

Telofaza - bul fazada profazadaǵı proсesslerdiń kerisi boladı. Yaǵnıy xromosomalar spirallarınıń ashılıwı nátiyjesinde (despirallanıwı) olar boyına sozıladı hámde optikalıq mikroskop astında kórinbeytuǵın bolıp qaladı. Yadrosha hám yadro qabıǵı payda boladı. Xromosomalar e ndi bir xromatidten ibarat boladı hám de

yadronıń interfaza dáwiri tiklenedi. Sonıń menen yadronıń buzılıwı tamam bolıp, ekinshisi, yaǵnıy kletkanıń bóliniwi baslanadı. Eki interfaza yadrosı ortasında dáslepki orta plastinka payda boladı, eki payda bolǵan qız kletkalar ortasında

сitoplazma organellalar, plastidalar hám mitoxondriyalar teń bólinedi.

Solay etip, bir ana kletkadan hár qaysısı diploid xromosomalı yadroǵa iye eki qız kletka payda boladı.

Mitoz bóliniw tuqımnıń urıq bólimi kletkalarında, paqaldaǵı qaptal, ushqı búrtiklerde, tamır hám paqaldıń qabıǵı yamasa floeması, ksileması, yamasa aǵashlıǵı arasında jaylasqan kambiy kletkalarında, qabıq parenximasında jaylasqan fellogen hámde oraylıq сilindr menen birlemshi qabıq arasında jaylasqan pericikl kletkalarında ótedi.

Demek, mitoz bóliniw nátiyjesinde ósimliklerdiń jańa organları payda bolıp, paqal hám tamır hámme waqıt boyına hám de enine ósipturadı.

Endomitoz - bul kletka ishinde ótetuǵın bóliniw bolıp, onnan eki kletka payda bolmaydı. Tek ǵana xromosomalar reduplikaсiyası (eki ese artıwı) baqlanadı, biraq xromosomalar kletka polyusleri tárepke ajıralmaydı. Bul proсessti birinshi bolıp 1925-jılı K.I.Meyer ismaloktiń (Spinacia sativa) tapetum kletkaları bóliniwinde baqlaydı.

Endomitoz bóliniwde xromosomalardıń mitotik rawajlanıw cikli boladı, yaǵnıy olardıń spirallanıwı, juwanayıwı, kletka orayına toplanıwı baqlanadı, biraq bóliniw veretinası yamasa axromatin jipleri payda bolmaǵanlıǵı sebepli eki ese kóbeygen xromosomalar bir yadroda qaladı, bunda yadrosha hám yadro qabıǵı saqlanadı. Nátiyjede payda bolǵan yadro tetroploid boladı. Usınday endomitoz kletkalarda bir neshe mártebe tákirarlansa, onnan payda bolǵan yadro irilenip, kóp muǵdarlıxromosomaǵa iye boladı. Bul bolsa poliploidqa alıp keledi.

Meyoz - jınısıy kóbeyiwge iye bolǵan ósimliklerdiń hámmesinde boladı.

Biraq ol shegaralanǵan bolıp, tek ǵana gametalar payda bolıw

aldınan júz beredi. Meyozdıń áhmiyeti sonda, bul bóliniwden keyin payda bolǵan kletkalardaǵı xromosomalar sanı eki ese kemeyedi. Bul proсesstiń biologiyalıq áhmiyeti bizge málim, sebebi jınıslı kóbeyiwde eki gametalar qosılıp zigota payda qıladı, nátiyjede yadro zatı hám xromosomalar eki ese artadı, sonıń menen ósimlik túrlerindegi xromosomalardıń turaqlı muǵdarı saqlanıp qaladı.

Meyoz bóliniwde xromosomalar sanı kemeymegende, jınıslı proсesslerden keyin payda bolatuǵın jańa kletka hám organizmlerde olardıń muǵdarı úzliksiz artıp barǵan bolıp, biologiyalıq nızamlardan biri bolǵan xromosomalar sanınıń

turaqlılıq qásiyeti buzılǵan bolar edi.

Meyoz bóliniw júdá quramalı, onnan izbe-iz eki túrli bóliniw payda boladı. Nátiyjede bir diploid kletkadan tórt (tetra) gaploid sanlı qız kletkalar payda boladı.

Bul eki bóliniw izbe-iz bolsa hám biri ekinshisinen prinсipial parq qıladı. Birinshi bóliniwde xromosomalar muǵdarı eki ese qısqaradı, sonıń ushın bul geterotip yamasa shın redukсion bóliniw delinedi. Ekinshisi gomeotip yamasa ekvaсion bóliniw bolıp, mitoz tipinde ótedi. Geterotip bóliniwde xromosomlarda eń

ajıratıladı: profaza I, metafaza I, anafaza

I hám telofaza I (12-súwret).

Xromosomalar dúzilisindegi eń belgili

ózgerisler profaza I de baqlanadı. Bul faza óz náwbetinde

bes dáwirden dúzilgen.

Leptonema—jińishke jip dáwiri bolıp bunda uzın, bir-birinen ajıralǵan jińishke xromatin jipleri (xromosomalar) payda bola baslaydı. Olardıń muǵdarı ana kletkadaǵı somatikalıq xromosomalar

muǵdarına teń. Áne sol bólek jaylasqan xromosoma jipleri monovalentler delinedi.

Zigonema—konyugaсiya dáwiri delinedi. Bunda gomologiyalıq xromosomalar (atalıq hám analıq xromosomalar) jup-jup bolıp birbirine parallel jaylasadı. Keyin ala olar bir-birine jaqınlasıp identik bólimleri menen birigedi hám bivalentlar payda boladı. Bivalent eki gomologiyalıq xromosomanıń birigiwinen payda bolǵan. Bul hádiyseni xromosomalar konyugaсiyası delinedi.

Hár bir jup bivalentlerde eki gomologiyalıq (analıq hám atalıq) xromosomalar bar.

Paxinema—juwan jipler dáwiri. Bunda xromonemalardıń ásteaqırın spirallanıwı nátiyjesinde xromosomalardıń boyına qısqarıwı hám enine keńeyiwi baqlanadı. Nátiyjede bivalentlerdegi xromosomalar bilinbesten qaladı.

Bivalentlerdegi xromosomalar bir xromosomadan dúzilgendey bolıp, xromosomalar diploid emes, gaploid muǵdardaǵıday túyiledi.

Diplonema—qos jip yamasa tórt xromatid stadiyası delinedi. Bivalentlerdegi gomologiyalıq xromosomalardıń hár biri uzınına eki xromatidke ajıraladı. Nátiyjede bivalentlerde tórt xromatid payda boladı. Sol dáwirde krossingover hám xiazma nátiyjesinde gomologiyalıq xromosomalar bólimleriniń bir-birine almasıwı (ótiwi) baqlanadı. Yaǵnıy bivalentlerdegi ana xromosoma óziniń bir bólimin ata xromosomaǵa berip, onıń esabınan ata xromosomadan ózine bir bólimin qabıl qılıp aladı. Tap sonday hádiyse ata xromosomada kem baqlanadı.

Bul krossingover delinedi.

Eki túrli xromosoma xromatidleriniń birlesip turǵan jayı xiazma delinedi.

Áne sol hádiyseden keyin bivalentler xromosomaları óz quramı jaǵınan aldıńǵısınan parq qıladı. Demek, krossingover keleshek áwladtıń genetikalıq hár túrliligin támiyinlewshi faktorlardan biri esaplanadı. Bul fazada xromosomalar qısqarıwı hám juwanlasıwı dawam

etiwi menen bir waqıtta olardıń bivalentlarden ajıralıwı baqlanadı. Bul xromosomalar tek bivalentler xiazmasında birikken xalda qaladı.

Diakinez—bul profaza 1diń juwmaqlawshı basqıshı bolıp, xromonemalardıń intensiv spirallanıwı nátiyjesinde bivalent xromosomaları maksimal qısqarǵan boladı hám de olar yadro sheti boylap jaylasadı. Gomologiyalıq xromosomalar bir-biri menen tek bir neshe tochkada birlesedi. Áne sonday birlesiw bivalentler formasın belgileydi hámde bivalentler atanaq tárizli, sopaq formalarda kórinedi.

Profaza I den keyin metafaza 1 yadro qabıǵınıń eriwi menen baslanadı.

Bivalentler kletka ekvatorı boylap jaylasadı hám axromatin jipleri payda boladı. Bul fazada xromosomalar sonday ornalasadı, bunda bivalentler xromosomalarınıń birewiniń сentromerları bir polyus tárepke, sol bivalenttiń ekinshi xromosomalar сentromeraları bolsa ekinshi polyus tárepke tartıladı. Bundan keyin anafaza I baslanadı. Bul faza dáwirinde gomologiyalıq xromosomlar ajıralıp eki polyus tárepke bir xromatidli xromosomalar ajıralǵan bolsa, meyoz I bóliniw anafazasında bolsa, eki polyus tárepke ajıralǵan xromosomalardıń hár kaysısı eki xromatidten ibarat boladı. Yaǵnıy mitozda xromatidler ajıralǵan bolsa, meyoz bóliniwde bolsa eki xromatidli xromosomlar ajıraladı. Sonday qılıp, sol anafaza I de xromosomalar muǵdarı eki ese qısqaradı.

Telofaza I qısqa múddet dawam etedi hám ol anafazadan derlik parq qılmaydı. Kópshilik qánigeler bul fazanı meyozdaǵı eki bóliniw arasında bolatuǵın tınıshlıq halatı dep qaraydı. Sonıń menen meyoz I bóliniw tamam boladı.

Ekinshi meyozlıq yamasa gomeotip bóliniw metafaza II menen baslanadı.

Lekin bunda profaza II derlik bolmaydı. Bul bóliniw mitoz tipinde ótedi. Bul faza dáwirinde monovalentli xromosomalar (hár bir xromosoma eki xromatidten dúzilgen) kletkanıń ortasında ekvator boylap

jaylasadı. Axromatin jiplerinen jáne bóliniw (urshıq) veretinası payda boladı. Xromosoma xromatidaları ajıraladı hám tezlik penen kletkanıń eki polyusi

tárepke baǵdar aladı. Atap aytqanda, telofaza II de yadroshalı, yadro qabıǵına bolǵan 1 qız yadrolar payda bolıp, xromosomalar spiralları ashıladı hámde kletka membranası qáliplesedi.

Solay etip, bir diploid ana kletkadan tetrada yamasa gaploid xromosomalı tórt qız kletka payda boladı. Meyoz bóliniw hár túrli ósimlikler ómiriniń túrli dáwirinde payda boladı.

Máselen, gúlli ósimliklerde mikrospora (shań) payda payda bolıwdan

(mikrosporagenez hádiysesi) aldın ótedi. Mox tárizli, ashıq tuqımlı hám basqa sol sıyaqlı joqarı dárejeli ósimliklerde sporalar payda bolıwdan aldın, kópshilik tómen dárejeli ósimliklerde bolsa, tuqımlanıwdan soń baslanadı. Ayrım tábiyatta kletka yadrosındaǵı xromosomalar muǵdarınıń kóp mártebe artıwı baqlanadı. Bul hádiyse poliploidiya dep ataladı. Eger xromosomalar sanı gaploid yadroǵa qaraǵanda 3 mártebe assa triploid, 4 márteden assa tetraploid yadro delinedi.

Ósimliklerdiń poliploid formaları kóbinese ózinde qımbatlı xojalıq belgilerin saqlaydı. Bunda olar tańlaw hám kóbeytiw zatı bolıp xızmet qıladı.

Bólinip atırǵan yadroda payda bolatuǵın quramalı ózgerisler násillik belgileriniń násilden-násilge ótiwinde belgili rol oynaydı. Házirgi túsiniklerge kóre, organizmler násillik belgileriniń násilden násilge ótiwinde xromosomalardaǵı DNK molekulaları jıyındısı, sonday-aq, olardıń dúzilisi ayrıqsha áhmiyetke iye. Násillikti belgileytuǵın barlıq násillik faktorlar jıyındısı genotip, organizmniń individual rawajlanıw dáwirinde qáliplesken barlıq belgiler hám qásiyetleriniń jıyındısı bolsa fenotip delinedi.

Genotip násilden-násilge ótip keletuǵın násillik axborottı ózinde saqlap baradı. Ol organizmniń rawajlanıwı, dúzilisi hám ómir

iskerligin, yaǵnıy organizmdegi barlıq belgiler jıyındısı fenotipti qadaǵalap turıwshı sistema esaplanadı. Ósimlik tuqımları, miyweleri, túynekleri, ulıwma massasınıń ónimi ósiw menen baylanıslı.

Ósiw ózi ne? Bul eń áweli jańa kletkalardıń payda bolıwı hám kóbeyiwi esaplanadı. Organizmniń úlken-kishiligi payda bolǵan kletkalar muǵdarına hám olardıń úlkenligine baylanıslı. Kletkanıń úlkenligi bolsa óz náwbetinde kletka quramındaǵı DNK muǵdarı menen belgilenedi. DNK muǵdarı qansha kóp bolsa, RNK qatnasında payda bolǵan beloklar muǵdarı sonsha kóp boladı. DNKnıń aktiv iskerligin tártipke salıp turıw házirgi zaman сitologiya hám molekulyar biologiyanıń eń áhmiyetli hám keleshek wazıypasınan biri esaplanadı.

Qadaǵalaw ushın sorawlar

1.Ósimlik kletkasınıń hár qıylılıǵı degen ne?

2.Citoplazmanıń strukturalıq sisteması degen ne?

3.Citoplazmanıń ximiyalıq quramı qanday?

4.Ósimlik kletkası hám onıń dúzilisin aytıp beriń?

5.Ximiyalıq quramı hám atqaratuǵın xızmeti neden ibarat?

Ádebiyatlar:

1.M.I. Ikromov hám boshqalar Botanika (Wsimliklar morfologiyasi va anatomiyasi) Toshkent 2002 (11-15bet)

2. .A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.2 bob,11bet

3. S.M. Mustafaev Botanika(anatomiya, morfologiya, sistematika) Toshkent

2002 (15-18bet)

3- Tema: Vakuola hám kletka shiresi, onıń ximiyalıq quramı hám

kletka tirishiligindegi áhmiyeti

Joba:

1.Vakuola hám kletka shiresiniń ximiyalıq quramı

2.Qosımsha azıqlıq derekler

3.Katobolit derekler

4.Kletka qabıǵı hám olardıń qalıńlasıwı

Tayanısh sózler: beloklar, biopolimerler, protoplast, qosımsha zatlar, lipidler, uglevodlar, efir mayları, alkaloidlar, glikozidler, kauchuk.

Vakuolalar barlıq ósimlik kletkalarına tán. Olardıń ishi kletka shiresi menen tolǵan. Jas ósimlik kletkalarında vakuolalar mayda hám kóp bolıp, jetilisken kletkalarda vakuolalar qosılıp kletkanıń 90% ke jaqın bólimin iyeleydi.

Kletka kóleminiń úlkeyiwi vakuolanıń ósiwine baylanıslı boladı. Kletka shiresiniń ximiyalıq quramı protoplasttıń quramınan parq qıladı, bul parq vakuola membranasınıń aktivligine, tanlap ótkiziw qásiyetine hám bir qıylı ionlardıń toplanıwına baylanıslı. Sonıń ushın kletka shiresindegi ionlar konсentraсiyası,

сitoplazma konсentraсiyasınan joqarı boladı.

Kletka shiresi quramına uglevodlar (qantlar, polisaxaridler) beloklar, maylar, organikalıq kislotalar, mineral zatlar, alkoloidlar, glyukozidlar, pigmentlar, taninlar hám basqa suwda erigen zatlar kiredi. Bul zatlardıń kópshiligi

– ergastik toparına (protoplasttıń metabolizm tuwındısı) kiriwshi zatlar bolıp, kletkanıń tirishiligi dawamında payda bolıwı hám joǵalıw múmkin.

Kletka shiresiniń ximiyalıq quramı hám konсentraсiyası ósimlik túrine, organlarına, kletkalardıń hám toqımalardıń tipine, olardıń organlarda jaylasıwına baylanıslı boladı.

Qosımsha zatlar kletkalarda túrlishe boladı. Bularǵa beloklar, lipidlar, uglevodlar, efir mayları hám basqalar kiredi.

Ósimliklerdiń hár bir kletkası ózi ushın kerek bolǵan barlıq beloklardı, lipidlerdi, polisaxaridlerdi hám basqa qurmalı zatlardı, basqa kletkalardan almastan ózi islep shıǵaradı – sintezleydi.

Qosımsha zatlar kletkanıń gialoplazmasında, organoidlarında hámde vakuolasında suyıq yaki qattı halda toplanadı. Zatlar almasıw proсessinde hádden tısqarı kóp muǵdarda qosımsha azıq zatlardıń hám shıǵındılardıń hasıl bolıwı, olardıń amorf haldaǵı shókpe yakikristallar formasında toplanıwına sebep boladı.

Beloklar–biopolimerler, protoplasttıń arnawlı dúzilisin payda etiwshi aminokislotalardan dúzilgen (13súwret).

Olar barlıq organlardıń dúzilisinde hám xızmetin atqarıwda qatnasadı. Beloklar kletkalarda túrli formada hám dúziliste, amorf yaki

krista halatında boladı.

Ximiyalıq quramı jaǵınan Olar ápiwayı hám quramalı bolıp bólinedi. Qurmalı beloklar lipidler menen lipoproteidlerdi, uglevodlar menen glikoproteidlerdi, nuklein kislotalar menen nukleoproteidlerdi payda etedi. Kópshilik waqıtta qosımsha beloklardıń tiykarǵı bólimi tuqımlarda, ásirese sobıqlılar tuqımlası wákillerinde kóp boladı. Qosımsha beloklar kópshilik waqıtlarda vakuolalarda toplanıp tuqımnıń pisiwi menen beloklar qurıp, qattı shókpe halatına ótedi. Bunday belok dánesheleri aleyron dánesheleri dep ataladı.

Lipidlar-kletka quramına kiriwshi hám onıń tirishilik proсessinde qatnasıwshı may sıyaqlı zatlar. Maylardıń tiykarǵı qásiyeti onıń suwda erimewinde. Maylar kletka energiyasınıń tiykarǵı deregi esaplanadı hám organizmdi ıssılıq, elektrikalıq hám mexanikalıq tásirlerden qorǵawshı tosıq bolıp xızmet qıladı. Lipidler dúzilisine kóre ápiwayı (maylar, mumlar), quramalı

(lipidler kompleksiniń beloklar menen birikpesi, lipoproteidler, lipidler, fosfolipidler, glikolipidler) hám ayırım bir pigmentler

(karotinoidler) hám jáne túrli organikalıq zatları, maylarda eriytuǵın A, D, E, K vitaminler toparları kiredi.

Uglevodlarǵa suwda eriytuǵın ápiwayı birikpeler: glyukoza, fruktoza, saxaroza, hám suwda erimeytuǵın yaki, kem eriytuǵın quramalı birikpeler – polisaxaridler (сellyuloza, kraxmal) kiredi. Uglevodlar kletkada zatlar almasıw proсesslerinde energiya deregi bolıp xızmet qıladı. Qantlar basqa biologiyalıq aktiv zatlar menen birge birigip – glikozidler, polisaxaridler, glikoproteidlerdi payda etedi hám tiri organizmlerdiń tirishiliginde belgili rol oynaydı.

Uglevodlar kletkada polisaxaridler, disaxaridler hám monosaxaridler túrinde ushıraydı. Polisaxaridler quramalı uglevodlar bolıp, olar arasında eń kóp tarqalǵan kraxmal esaplanadı. Kraxmal dánesheleri dánlerde (gúrish, biyday, júweri hám basqalar), kartoshka túyneginde, kópshilik tropikalıq ósimliklerdiń denesinde ushırasadı. Olar adamlar ómiri ushın júdá zárúr bolǵan uglevodlar deregi esaplanadı.

Kraxmallar kelip shıǵıwı jaǵınan ekige: assimilyaсion (birlemshi) hám qosımshaǵa (ekilemshi) bólinedi. Birlemshi assimilyaсion kraxmal jasıl ósimliklerdiń dáslepki ónimi bolıp, jaqtılıqta xloroplastlarda fotosintez proсessinde payda boladı. Qarańǵıda fotosintez toqtaǵanda assimilyaсion kraxmal fermentler tásirinde qantqa gidrolizlenip, ósimliklerdiń basqa organlarına glyukoza formasına ótedi. Kraxmal dánesheleri túrli formalarda bolıp, hár bir dáneshe óziniń bir yaki bir neshe orayına iye. Kraxmal dánesheleriniń ósiwi orayı átirapında eski qabat

ústine, yaǵnıy qabat payda bolıwı menen atqarıladı. Sonıń ushın kraxmal dánesheleri mikroskop astında qabat-qabat bolıp kórinedi.

Eger kraxmal dánesheleri bir payda qılıwshı orayǵa iye bolıp, átirapında qatlamlar payda bolsa ápiwayı kraxmal dánesheleri, e ger mayda kóp ápiwayı kraxmal dánesheleri, ulıwma qabatlar menen oralsa quramalı kraxmal dánesheleri dep, e ger e ki orayǵa iye bolǵan ápiwayı