Resurs 9 - Biologiya

ayırım yaki toparlarda analıqtı payda etedi hám úsh bólimge ajıratıw múmkin: tumsıqsha, moynı, qarnı. Qarınshada máyek kletkası jetiledi.

Gúl bólekleri gúl ornına belgili bir qáde tiykarında birigedi. Kópshilik gúllerde gúl aǵzaları sheńber bolıp jaylasadı. Ásirese 4 sheńberli (tetraciklik) hám

5 sheńberli (pentaciklik) gúller kóbirek ushırasadı. Tórt sheńberli gúlde (mısalı,eringúlliler, iytjúzimgúlliler hám basqalarda) gúl bólekleri tómendegi tártipte jaylasadı: gúlkese-1 sheńber, gúltajı-1, atalıqlar-1, analıq–1. Bes sheńberli gúlde (gvozdikagúlliler, gerangúllilerde) atalıqlar 2 sheńberde ornalasqan boladı. Ósimliklerdiń gúlinde sheńberlerdiń sanı 1 den 16 ǵa shekem bolıwı múmkin. Hár bir sheńberde belgili bir sandaǵı gúl aǵzaları jaylasadı. Bir pálleli ósimliklerde kópshilik jaǵdaylarda 3, eki pálelilerde 5, az jaǵdaylarda 2 yamasa 4 gúl aǵzalarınıń jaylasıwı baqlanadı. Ayırım ósimlikler (ayıwtabanlılar, magnoliyagúllilerde) gúlinde gúl aǵzaları spiral halda jaylasadı. Bunday gúller aciklik (a– biykarlaw maǵanasında) gúller dep ataladı. Geypara ayıwtabanlılarda gúlkese japıraq hám gúltajı japıraqlar sheńber tárizli jaylasqan bolıp, atalıqlar hám analıq spiral halda birigedi. Bunday gúl gemiciklik (gemi-yarım) gúl dep ataladı.

Ádebiyatlarda gúldiń dúzilisi gúl formulası arqalı shártli túrde ańlatıladı. Gúl formulasın dúziwde gúldiń simmetriyalı jaylasıwı,

24 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.1bob,8bet

ondaǵı sheńberler (spiral halda jaylasıwı) hám gúl aǵzalarınıń sanı, gúl aǵzalarınıń qosılıp óskeni hám qosılmaǵanı, analıq qarınshasınıń jaǵdayı esapqa alınadı. Gúl formulasın dúziwde tómendegi belgiler qollanıladı (99-súwret):

@ - aciklik gúl;

* - aktinomorf gúl;

↑- zigomorf gúl;

-asimmetrik gúl

R- ápiwayı gúlornı;Sa

-gúlkese;

So - gúltaj; A - androсeyG - gineyсey

♀ - urǵashı gúl; ♂- erkek gúl;

-qos jınıslı gúl (eger gúl qos jınıslı bolsa, formuladatúsirilip

qaldırıladı);

( ) - gúl bólekleriniń qosılıp óskenligi;

+ - gúl bólekleriniń sheńberler boyınsha jaylasqanlıǵı;

∞-sheńberde gúl aǵzalarınıń sanı 12 den artıq ekenligin (sheksizlik belgisi) bildiredi;

Qarınshanıń gúl jataǵında ornalasıwına qarap:

G- - qarınsha ústińgi; G- - qarınsha tómengi; G- qarınsha ortańǵı

belgileri qollanıladı.

Gul formulası belgileri

G– ginetsey

99-súwret. Gúl formulası belgileri

Lala gúli aktinomorflı, ápiwayı gúlorınlı, tájjapıraqları 3ten 2 sheńberde jaylasqan; atalıqları 6 bolıp, 2 sheńberde ornalasqan, analıǵı 3, óz-ara qosılıp ósken, túynekshesi ústki;

Alma gúli aktinomorflı, gúlkeseshe japıraq hám gúltajı japıraqlar besewden, atalıqları 20, 4 sheńberde jaylasqan, analıǵı 5, qosılıp ósken, qarınsha tómengi

(100-súwret).

* P3+3 A3+3 G(3) * Sa(5) So(5) A ∞ G(5)

100-súwret. Gúl formulaları

Gúl haqqında gúl diagramması kóbirek maǵlıwmat beredi (101súwret). Gúl diagramması gúl bólekleriniń tegisliktegi proekсiyası bolıp tabıladı.

Gúl diagrammaları

101-súwret. Gúl diagrammaları

Gúl diagrammasın belgilew ushın tómendegi belgiler qollanıladı:

- gúlkeseshe japıraq belgisi-tilli qawısdan ibarat;

- gúltajı belgisi–domalaq qawıs penen belgilengen;

-atalıq belgisi-shań dánesheniń kóldeneń kesimi forması;Analıq qarınshanıń kóldeneń kesimi.

- qarınsha bir uyalı bolsa

- qarınsha eki uyalı bolsa

- qarınsha úsh uyalı bolsa

- qarınsha bes uyalı bolsa

Qadaǵalaw ushın sorawlar

1.Gúl haqqında ne bilesiz?

2.Gúl aǵzaları nelerden ibarat?

3.Gúl qorganı degen ne?

4.Gúl kesesi hám gúl tajısı degen ne?

5.Gúl formulası hám diagrammasına mısallar keltiriń?

Sobıqlılar tuqımlasında shań jipleriniń ádette 9 qosılıp, birewi erkin qaladı, al astragúllilerde olar shań dánleri menen qosılıp ketken boladı. Chay shóp gúllilerde úsh tutam yamasa toplamlar payda qıladı. Atalıqtıń tiykarǵı wazıypası mikrosporalar hám shań dáneshelerin payda qılıp, keyin ala erkek gametofitti qáliplestiredi. Ol ádette shań jibi hám shań dáninen turadı. Shańdán ádette 2 bólekten ibarat bolıp, bir–biri menen ótkiziwshi toplamlardıń baylanıstırıwshısı járdeminde birigedi. Hár bir bólek óz náwbetinde tosıq penen ajıralǵan 2 shań uyasınan, yaǵnıy mikrosporangiyalardan ibarat.

Japıraqtıń forma hám strukturasınan qáliplesken atalıq hám miywe japıraqları keskin parq qıladı. Morfologiyalıq interpretaсiya atalıq hám miywe japıraqlarınıń evolyuсion raajlanıwı xaqqında házir hár qıylı pikirler bar (Parkin, 1951). Bunda organlar japıraqtıń gomologi degen teoriya bar. Sonday pikirler bar, atalıqtıń rawajlanıwın telom nazariyası tiykarında túsindiriw múmkin, yaǵnıy primitiv (dáslepki rawajlanbaǵan qubılıs) dixotomiyalıq shaqlanǵan oqtan atalıq hám analıq kelip shıqqan degen pikir. Bul teoriyaǵa tiykarlanıp atalıqlar ushında sporangiy bolǵan oqtıń qısqarıwı hám sistemanıń birigiwi esabınan payda bolǵan

(Wilson, 1937, 1942).

Atalıq hám miywe japıraqlarınıń kelip shıǵıwı haqqında Beyli hám onıń kásiplesleri Ranales tártibininiń kóp ǵana tuqımlaslarında morfologiyalıq salıstırıw, anatomiyalıq izleniwlerdiń nátiyjesinde baspadan shıqqan. Sol izleniwlerden málim bolǵanınday Ranalestiń terek tárizli túrlerinde házirde ksilemanıń rawajlanıwı tek primitiv (dáslepki rawajlanbaǵan qubılıs) jaǵdayda emes, bálkim atalıq hám miywe japıraqlarınıń tipleride primitiv halatta saqlanǵan

(Bailey and Smith,1942).

Mikrosporogenez shań dáninde mikrosporalar payda bolıwdan soń, olardıń jetilgenge shekem bolǵan dáwirdegi qáliplesiwden ibarat quramalı proсess. Ana kletkalar meyoz usılında bólinip, 4den mikrospora kletkaların payda etedi. Mikrosporalar payda bolıwı menen gúlli ósimliklerdiń jınıssız kóbeyiwi tamamlanadı. Payda bolǵan mikrospora bir az waqıt yadrolı bolıp, onıń kólemi artadı hám vakuolalar payda boladı. Keyinshelik onıń yadrosı úlken ózgerislerge ushırap shań dáninde mikrospora ósedi hám erkek gametofitke aylanadı. Bunda

hár bir mikrosporanıń yadrosı mitoz usılında bólinip, 2ge ajıraladı hám ulıwma kletka qabıǵı astındaǵı hár bir yadro сitoplazma menen oralıp qaladı.

Solay etip, 2 ulıwma qabıqqa oralǵan hámde ólshemi bir–birinen parq qılatuǵın biri úlken, ekinshisi kishi kletkalar payda boladı. Olardıń irisi vegetativ, kishiregi bolsa generativ kletka dep ataladı. Bul kletkalar óz nawbetinde erkek gematofit esaplanıp, jabıq tuqımlı ósimliklerde shań dáneshesi dep júritiledi.

25 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.19bob,430bet

Atalıqlar gúlde bir neshe júzlegen bolıwı múmkin. Gúldegi atalıqlar toplamı androсey (andros-erkek, oikos-úy) dep ataladı. Gúlde birewden (chay gúl) bir neshe júzge shekem (rozagúl) atalıqlar bolıwı múmkin. Atalıqlar gúlde 3 sheńberdi dúzedi. Olar spiral yamasa sheńber halında jaylasıwı múmkin. Atalıqlar sanı hár bir tuqımlas hám tuwıslar ushın ádette turaqlı boladı. Atalıq kóbinese atalıq jipshesinen hám shań dáninen turadı. Atalıq jipshesiniń shań dánge birikken

jeri baylawshı bólek dep ataladı. Atalıq jibi uzın yamasa qısqa bolıwı múmkin.

Shańdán eki bólekten ibarat bolıp, bul bólekler tekalar dep ataladı. Hár bir teka ózinde shań qaltaların (shań kameraları) saqlaydı. Bul shań qaltalarında shań

esaplanadı, atalıq bolsa mikrosporofil gomologi bolıp tabıladı (103súwret).

103-súwret. Atalıqtıń dúzilisi

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Atalıqlar hám onıń dúzilisi degen ne?

2.Mikrosporogenez proсessi degen ne?

Ádebiyatlar:

1.M.I. Ikromov va boshqalar Botanika (Wsimliklar morfologiyasi va anatomiyasi) Toshkent 2002 (45-49)

2.A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.19bob,430-bet

3.S.M. Mustafayev Botanika (anatomiya, morfologiya, sistematika) Toshkent 2002 (54-59 bet)

23-Tema: Analıq haqqında ulıwma túsinik

Joba:

1.Analıq haqqında ulıwma túsinik.

2.Gineсey tipleri, wazıypası haqkında.

3.Megasporagenez haqqında túsinik.

4.Tuqım búrtiginiń dúzilisi.

Tayanısh sózler: gineсey, tumsıqsha, analıq moynı, qarınsha.

Gineсey haqqında ulıwma túsinik Analıq (gineсey). Analıq jabıq tuqımlı ósimlikler gúliniń belgili organı esaplanıp, ol gúldiń ortasında jaylasqan. Ósimlik túrlerine qarap gúlde bir yamasa bir neshe túr ózgertken japıraqlardan payda bolıp, olardı miywe japıraqları dep ataydı. Bul analıq japıraqtıń túr ózgeriwinen kelip shıqqan. Gúldegi miywe japıraqlardıń jıyındısı gineсey dep ataladı. Analıq tek ǵana jabıq tuqımlı ósimlikler ushın xarakterli. Onıń keńeygen bólimi túyinshe, orta bólimi moynı hám ushqı bólimi tumsıqshalardan ibarat (104-súwret).

Miywe japıraqlardıń salıstırma gomolog ekenligi haqqında bir qansha pikirler bar.

Analıq oq xarakterge iye bolıp, gúl tap shaqa sıyaqlı ekenligin kórsetken usınıslar bolǵan. Willson (1942) pikirine kóre analıq atalıq sıyaqlı tómen dárejeli ósimlikler tellomınıń ózgeriwinen kelip shıqqan deyiledi. Bul jaǵdayda sporangiy ózinde tutıp turǵan tellomlardıń payda bolıwı japıraqtıń payda

bolıwına uqsaydı. Máyek kletkasın óziniń maydanında tutıp turǵan organǵa uqsap, analıq hám plaсentanıń kelip shıǵıwına tiykarlanbaytuǵın bir qansha teoriyalar bar. Melville (1961, 1962)

tárepinen usınıs qılınǵan gonofill teoriyası urıq dán násilsiz japıraqlardan hám gonofillden ibarat degen pikirdi aytadı.

Analıqlardıń morfologiyası hám tirishiligi hár qıylı bolıp, sistematikalıq belgi hám shańlanıwǵa beyimlesken qásiyetlerge iye. Ayırım bir ósimlik gúllerinde bir neshe ayırım analıqlar boladı. Usınday óz-ara bir-birleri menen qosılmaǵan analıqlar apokarp (ayıw taban, rano gúllilerde), bir–birleri menen qosılıp ketken miywe japıraqlardan payda bolǵan gineсey сenokarp gineсey delinedi. Miywe japıraqlar bir-biri menen túrlishe birigiwi múmkin. Sonıń ushın сenokarp gineсeydiń bir neshe túrleri ushırasadı.

Egerde hár bir miywe japıraq qosılıwınan jabıq uya payda bolsa, sinkarp analıq dep ataladı. Analıq karınshasındaǵı uyalar sanı analıqtı payda qılǵan miywe japıraqlar sanına teń. Miywe japıraqlardıń tek shetki tárepleri qosılıp, bir túyinshe boslıǵı payda bolsa parakarp gineсey delinedi. Sinkarp analıqtan lizikarp analıq kelip shıqqan.

Tuqım búrtiginiń dúzilisi hám túrleri. Tuqım búrtiginiń ishki dúzilisinde tómendegi quramda bólimler ajıraladı. Tuqım ayaǵı, nuсellus, integument, mikropil hám xalaza tuqım ayaǵı, tuqım búrtiginiń qısqa ayaqshası bolıp, onıń járdeminde plaсentaǵa birigedi (105-súwret).

26 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.19bob,442bet