Resurs 9 - Biologiya

saqlaydı. Xloroplastlar kóp muǵdarda qánigelesken kletkalarda ushıraydı. Bul qánigelesken kollenxima sozılǵan hám jińishke kletkalardan ibarat. Kollenxima

múyeshli, plastinkalı hám gewek kollenxima túrleriparq qılınadı. Kollenxima

kartoshkada jaqsı kóriwge boladı.Plastinkalı kollenxima paqallarda alma, jer

tuttıń japıraq sabaqlarında ushıraydı. Gewek kollenximada kletka aralıqları jaqsı rawajlanǵan. Bunday kletkalarda tek kletka aralıqları menen shegaralanǵan bólimleri baylanısadı. Gewek kollenxima aq sora hámbasqa

ósimliklerdiń paqal hám japıraq sabaqlarında ushırasadı.Kollenxima tek mexanikalıq wazıypanı atqarıp qalmay, bálkim

8 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.5bob,85bet

assimilyaсiya wazıypasın da atqaradı. Japıraq plastinkasında kollenxima

ótkiziwshi toplamlardı astı hám ústińgi tárepten orap turadı. Sonday qılıp, kollenxima birlemshi kelip shıǵıwǵa iye hám jas ósiwshi organlar ushın xarakterli mexanikalıq toqıma esaplanadı (25súwret).

25-súwret. Mexanikalıq toqımalar: A-kolenxima, B-sklerenxima, V-sklerid.

Sklerenxima. Sklerenxima ayrıqsha mexanikalıq toqıma esaplanıp, ósimliktiń tamır paqal sıyaqlı oq organları hám ótkiziwshi nay talshıqlı toplamlar quramına kiredi (25-súwret).

Kópshilik ósimliklerde onı birlemshi qabıqta hám periciklda mexanikalıq xalqa sıpatında yamasa mexanikalıq toqıma toplamları sıpatında ushıratıw múmkin. Sklerenxima kletkaları uzın prozenxima hám bir–birleri menen júdá tıǵız jaylasıp, ushı ótkirlesken talshıqlar formasında boladı. Kletka qabıǵı bir tegis qalıńlasadı hám onda qabatqabat dúzilis payda boladı. Qabatlıqtıń jaqsı rawajlanıwı nátiyjesinde hátte kletka boslıǵı kórinbey qalıwı múmkin. Kletka qabıǵınıń aǵashlanıwı júdá bekkemlilik hám elastikalıqtı júzege keltiredi.

Sklerenxima kletka diywalı ekilemshi aǵashlanǵan toqımalardan ibarat, onıń xızmeti tayanısh hám qorǵaw. Sklerenxima kletkaları iyiliwsheń qásiyetke iye, kollenxima kletkalardan parqı, onıń kletkaları plastikalıq qásiyetke iye. Sklerenxima kletkaları forma, struktura, kelip shıǵıwı, rawajlanıwı jaǵınan parq qıladı.

Kletkalardıń hár qıylı aralıq formalarınıń kópligi sebepli sklerenximanı túrli tiplerge bólip klassifikaсiya qılıw qıyın. Qaǵıydaǵa muwapıq sklerenxima talshıq hám sklereidlerge bólinedi. Talshıq uzınsha kletkalar formasında, sklereidler qısqa kletkalar formasında gúzetiledi. Sklereidler diywalınıń qalıńlasıw esabınan shaqalanǵan kanallar kórinisinde boladı. Elementlerdiń kelip shıǵıwı esabınan talshıq hám sklereidlerdiń parqın anıqlaw boyınsha jumıs alıp barılǵan. Sklereidler parenxima kletkalarınan qáliplesip kletka diywalı ekilemshi juwanayǵan boladı.

Bir waqıtta talshıq meristimatikalıq kletkalalardan qáliplesedi.

Bazıbir izleniwler anıqlanıwdıń onsha jeterli emesligin kórsetti.

Sklerenxima kletkalarında qalıńlanıw menen birgelikte jaqsı káliplesken tesik kanalları da payda boladı. Sklerenxima kletkaları qabıǵı qáliplesip bolǵannan soń kletkalardıń tiri bólimi nabıt boladı. Sonıń ushın óli kletka mexanikalıq toqıma esaplanadı. Ol kelip shıǵıwına qaray birlemshi hám ekilemshi boladı. Ósimlik organlarında jaylasıwına qarap lub talshıqları hám aǵash talshıqlarına bólinedi. Lub talshıqları ósimlik organlarınıń qabıq bóliminde ushırap, olar bir qansha uzınlıǵı menen ajıralıp turadı. Mısalı: lub talshıqlarınıń uzınlıǵı zıǵırda 40–120 mm ge shekem baradı. Lub talshıqlarınıń kletka qabıǵı zıǵır, kendir

ósimliginde

9 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.6bob,89bet

7-Tema. Ótkiziwshi toqımalar haqqında ulıwma túsinikJoba:

1.Ótkiziwshi toqımalardıń dúzilisi hám olardıń ósimlik organlarında jaylasıwı, atqaratuǵın xızmeti, túrleri.

2.Floema hám onıń dúzilisi, wazıypası.

3.Ksilema traxeidler, naylar hám olardıń dúzilisi, diywallarınıńekilemshi

juwanayıwı.

4. Ótkiziwshi naylar toplamlarınıń tipleri hám dúzilisi.

Tayanısh sózler: ksilema, perforaсion plastinka, kollaterial–qaptal jaylasqan toplamlar, bikolleterial toplamlar, konсentrikalıq toplamlar, radial toplamlar.

Ósimliklerde zatlar háreketin ámelge asırıwshı bir–birine qarama– qarsı baǵdardaǵı ótkiziwshi toqıma payda boladı. Olar shártli ráwishte pásten–joqarıǵa kóteriliwshi aǵım hám joqarıdan páske túsiwshi aǵım dep qabıl qılınǵan. Pásten joqarıǵa háreketleniwshi aǵım ksilema yaki aǵashlıq dep atalǵan ulıwma toqıma arqalı, páske túsiwshi aǵım bolsa floema yaki lub arqalı ámelge asırıladı.

Joqarı dárejeli ósimlikler sporofitlerdiń nay talshıqlı sisteması ksilemadan ibarat. Onıń tiykarǵı xızmeti suw hám suwda erigen zatlarlardı tasıw hám floemanıń tiykarǵı xızmeti fotosintez ónimlerin tasıw.

Fiziologiyalıq hám filogenetikalıq tiykarında nay talshıqlı sistema tiykarınan ksilema ósimliklerdiń úlken toparların klassifikaсiya qılıwda paydalanıladı. Nay talshıqlı ósimlik terminin birinshi bolıp 1917-jılda Jefri isletken. Keyin ala bul termin Tracheophyta dep kiritilgen, yaǵnıy bul topar ósimliklerdi hár tárepleme qamtıp alıw hám Peridophyta tuqımlı ósimliklerge kiritiw ushın. Termin Tracheophyta ksilemadan alınǵan bolıp, ksilema element

kletkaları diywalı qalıń, qattı hám ajıratıp alıw floema elementlerine qaraǵanda ańsat.

Ksilema quramalı toqıma esaplanadı. Ol bir neshe túrli kletkalardan dúzilgen bolıp, traxey elementleri kóbirek tiykarǵı kletkalar esaplanadı. Bular óli kletkalar esaplanıp, tiykarınan suwdı transportirovka qıladı, málim bir dárejede járdemshi xızmetti atqaradı, olar qay jerde ósimlik denesin bekkemlew ushın xızmet qılsa, ksilemada parenxima kletkaları basqa xızmetti–zapas etiw xızmetin atqaradı. Ayırım ósimliklerdiń ksilemalarında smola kanalları boladı.

Ksilema (aǵashlıq) aǵashlıq quramına ótkiziwshi, mexanikalıq hám tiykarǵı parenxima toqımaları kirip, qánigelesken esaplanadı hám onıń ótkiziwshi elementleri traxeid jáne naylar bolıp e saplanadı. Traxeidler bir neshe mm uzınlıqtaǵı prozenxima kletkalarınan ibarat.

10 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.7bob,104bet

Aǵashlıqta qáliplesken traxeidler qalıń kletka diywalına iye boladı hám óli kletkalar esaplanadı. Traxeidlerdiń kletka qabıǵı qalıńlasıw qásiyetine iye (26súwret). Olar qalqan, shıyratılǵan yaki tor sıyaqlı formada qalıńlasadı. Traxeidler dúzilisi jaǵınan naylarǵa uqsaydı, biraq olarǵa qaraǵanda aldın kelip shıqqan ápiwayı suw ótkiziwshi element desede boladı. Naylar uzın (bir neshe sm yaki metr), ishi bos kletkalardıń tik qatarınan ibarat (27-súwret). Olar parenxima kletkalarınıń tik qatarınan payda bolıp, kóldeneń diywalları erip ketedi hám bir– birleri menen qaptallasıp jaylasqan kletkalar nayǵa aylanadı.

26- súwret. Qaraǵay aǵashınıń dúzilisi: A- kóldeneń kesiminde poralardıń qos qalıńlasıwı; B- radial kesimde traxeid diywalındaǵı poranıń qos qalıńlasıwınsıpatlawshı frontal kesim; V-tangental kesimde poranıń qos qalıńlasıwı.

Hár bir kletka naydıń ayırım aǵzası bolıp qaladı. Kletkalardıń kóldeneń diywallarınıń erip ketiwden qalǵan bólimi perforaсion plastinka dep ataladı. Perforaсion plastinkada bir neshe tesikler bolsa, záńgi sıyaqlı perforaсiyalar payda boladı. Egerde onda bir iri tesik bolsa, ápiwayı perforaсiya dep ataladı.

Kletka diywallarınıń qalıńlasıw xarakterine qarap qalqan, spiral, záńgi, tor hám tochka sıyaqlı naylar parq qılınadı.

27- súwret. Ósimliklerdiń nay hám traxeidler dúzilisi.

Aǵashlıq quramındaǵı mexanikalıq toqıma libriform yaki aǵashlıq dep ataladı. Kópshilik gúlli ósimlikler aǵashlıǵı quramına tiykarǵı parenxima kiredi.

Onıń kletkaları putin aǵashlıq boylap tarqaladı yamasa onı átirapınan orap aladı, naylardıń bir tárepinen tik qatardan ibarat parenxima kletkaların payda qıladı.

Birlemshi hám ekilemshi aǵashlıq parq qılınadı. Birlemshi aǵashlıq ósimliktiń birlemshi dúzilisi jaǵınan, birlemshi qaptal meristemalar prokambiyden kelip shıǵadı. Onıń elementleri mayda, kúshsiz, aǵashlanǵan naylardan, yaǵnıy qalqan sıyaqlı hám spiral naylardan ibarat protoksilemanı payda qıladı. Keyin payda bolǵan aǵashlıq elementleri bir qansha iri bolıp, metaksilema dep ataladı.

Ekilemshi toqımalar ósimlik organlarınıńenine ósiwin támiyinleydi.

Floema (lub) lub quramına ótkiziwshi element elek sıyaqlı naylar, mexanikalıq toqıma, tiykarǵı toqıma hámde geyde basqa elementler (sút nayları, smola kanalları) kiredi (28-súwret). Elek sıyaqlı naylar lubtıń funksionallıq hám belgili morfologiyalıq elementi e saplanadı. Olardıń atqaratuǵın xızmeti plastikalıq zatlardı ótkeriwden ibarat. Elek sıyaqlı naylar mayda tesiklerge iye, olardı ádette elek sıyaqlı tesikler deyiledi. Elek sıyaqlı naylar eki tárepten tesiklerge iye bolǵanlıǵı ushın elek sıyaqlı kanallar dep júritiledi. Elek sıyaqlı

elementlerdiń eki túri parq qılınadı. Bir qansha ápiwayı dúzilisli lubpaporotnik hám ashıq tuqımlı ósimliklerde ushıraydı.

28- súwret. Floema elementleriniń dúzilisi

Olardıń ushı ótkir bolıp, uzın (iyne japıraqlılarda 1,5–4,8mm) elek sıyaqlı kletkalardan ibarat bolıp, elek sıyaqlı maydanı kletkanıń qaptal diywallarında tarqalǵan. Bundan tısqarı, joldas kletkalarǵa iye jetilgen kletkalarda yadro ushırasadı. Ekinshi túrdegi elek sıyaqlı elementler lub toplamları boylap cozılıp jatıwshı uzın elek sıyaqlı plastinkalarǵa iye bolǵan elek sıyaqlı naylardan dúzilgen. Elek sıyaqlı naylar qaptalında joldas kletkalar qatnasadı.

Lubtıń ekilemshi bir elementi parenxima bolıp, parenxima kletkalarında almasıw reakсiyaları aktiv baradı. Ádette zapas zatlardan kraxmal dánesheleri, maylar, hár qıylı organikalıq birikpeler, sondayaq, tannin hám smola sıyaqlılar toplanadı. Lub quramına mexanikalıq toqıma sklerenxima, yaǵnıy lub talshıqları kiredi. Olar morfologiyalıq jaqtan aǵashlıq talshıqlarına uqsas, biraq kópshilik ósimliklerde uzınıraq bolıwı ekilemshi lublar parq qılınadı. Birlemshi lub ósiw konusındaǵı ushqı meristema – prokambiy toplamlarınan kelip shıǵadı. Ekilemshi lub bolsa kambiy iskerligi nátiyjesinde júzege keledi.

Ótkiziwshi nay talshıqlı toplamlar ósimlikte keń tarqalǵan ulıwma toqımalardan biri bolıp, onıń barlıq organlarında ushıraydı. Ol ótkiziwshi, mexanikalıq hám tiykarǵı toqımalardan ibarat. Ótkiziwshi