Resurs 9 - Biologiya
.pdfkletkalar, kletka aralıqlarına iye bolǵan parenximadan payda bolǵan xlorenxima palisad parenxima dep ataladı. Ápiwayı qaraǵaydıń iyne japıraqlarında qatlamlı kletkalar qabıqlarına iye bolǵan xlorenxima qatlamlı parenxima deyiledi.
Zapas etiwshi toqımalar. Zapas etiwshi toqıma kletkalarında beloklar, uglevodlar hám maylar toplanadı, olar ósimliktiń ósiw hám rawajlanıw proсessinde tejelip sarplanadı. Bunday toqımalar ósimliktiń hámme organlarında ushıraydı. Birak ósimlik túrine qarap azıq zatlar belgili jerlerde ǵana toplanadı. Terek hám putalarda zapas etiwshi parenxima toqıması wazıypasın qabıq kletkaları, ózek nurları, paqaldıń aǵashlanǵan parenximası yamasa jas shaqalarda ózek kletkaları atqaradı.
Jaz dawamında toplanǵan organikalıq zatlar báhárde búrtiklerdiń ósiwi hám rawajlanıwına sarplanadı. Eki úlesli shóp deneli ósimliklerde organikalıq zatlar tiykarınan paqaldıń ózek hám ózek nurlarında, kóp jıllıq shóp deneli ósimliklerde bolsa arnawlı organları bolǵan tamır miyweler, piyazbas, túynekler, tamırpaqallar hám basqalarda toplanadı. Qant láblebisiniń tamırmiywesi parenximasında saxaroza, kartoshka túyneginde bolsa inulin sıyaqlılar jıynaladı. Túrli qımbatlı azıq zatlar tuqım hám etli miyweler parenximasında toplanadı. Bazı bir ósimliklerde azıq zatlar hátte gúl japıraqlarında toplanadı (alma, biyi sıyaqlılar).
Etli miyweler parenximasında kóbinese qantlı zatlardan saxaroza, fruktoza, glyukoza, sonday-aq vitaminler, tanin hám basqalar toplanadı. Bir úlesli ósimliklerde azıqlıq zatlar paqal hám onıń tukımlarında toplanadı. Kópshilik ósimlik tuqımlarında arnawlı azıq toplawshı toqıma endosperm boladı. Ósimlik túrine qarap tuqımlar endospermasında túrli zatlar toplanadı. Biyday, salı, arpa hám basqalarda kraxmal, lobiyalar, tuqım úleslerinde erimeytuǵın belok hám kraxmal, kúngebaǵar, ǵoza sıyaqlılarda bolsa may toplanadı.
Toplanǵan zatlar kletkalarda erigen yamasa erimegen halda boladı. Kraxmal, belok dánesheleri hám basqa protein dánesheleri, maylar, erimeytuǵın kiritpeler parenxima kletkaları сitoplazmasında jıynaladı. Eriytuǵın azıqlıq zatlar aminokislotalar, amidler, beloklar, uglevodlar, vitaminler, taninler kletka shiresinde hám сitoplazmasında toplanadı. Bazıbir uglevodlar mısalı, gemiсellyuloza kletka qabıǵında jıynaladı. Suw jetispew sharayatındaǵı ósimliklerde arnawlı suw zapas etiwshi toqımalar payda boladı. Bunday toqımalar juqa qabıqqa iye bolǵan parenxima kletkalarınan ibarat bolıp, suwdı uslap turıwǵa járdem beretuǵın shılımshıq zatlarǵa iye. Suw toplawshı parenxima kletkaların sukkulent ósimliklerdiń paqal hám japıraqlarında gúzetiw múmkin.
Aerenxima. Kletka araları jaqsı rawajlanǵan parenximanı aerenxima dep ataw múmkin. Aerenxima batpaqlıqlarda hám suwda jasawshı ósimliklerdiń paqal hám tamırlarında, suw astında jaylasqan japıraqlarında jaqsı rawajlanǵan boladı. Aerenximanıń wazıypası tiykarınan assimilyaсion toqıma kislorod penen támiyinlew bolıp esaplanadı. Bazı waqıtlarda qurǵaqlıqta jasawshı ósimlikler japıraqlarına karbonat angidrid gazın jetkizip beriwden ibarat boladı.
Qadaǵalaw ushın sorawlar
1.Toqıma haqqında ulıwma túsinik?
2.Toqımalar klassifikaсiyası qanday?
3.Payda etiwshi toqımalardıń wazıypası?
4.Assimilyaсion, toplawshı hám aerenximalıq toqıma dúzilisi qanday?
Ádebiyatlar:
1.M.I. Ikromov hám basqalar Botanika (Wsimliklar morfologiyasi va
anatomiyasi) Toshkent 2002 (20-22bet)
2. .Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.3bob,50bet
3. S.M. Mustafaev Botanika(anatomiya, morfologiya, sistematika) Toshkent
2002 (25-28bet)
5-Tema: Qaplawshı toqımalar, olardıń túrleri.
Joba:
1.Qaplawshı toqımalar haqqında ulıwma túsinik,
2.Epiderma, periderma toqımaları dúzilisi,
3.Probka haqqında túsinik.
Tayanısh sózler: qaplawshı toqıma, epiderma, probka, felloderma, fellogen, qabıq, járdemshi kletkalar, periderma, trixoma, ritidom, epiblema.
QAPLAWShÍ TOQÍMALAR SISTEMASÍ
Gaz almasıw, suw puwlanıw, mexanikalıq qorǵaw wazıypasın orınlawshı shegaralawshı toqımalar toparı qaplawshı toqıma dep ataladı. Qaplawshı toqımalar kelip shıǵıwı hám dúzilisine qarap epiderma, periderma hám qabıq (ritidom) sıyaqlı túrlerge bólinedi (19súwret).
A. B. V.
19-súwret. Qaplawshı toqımalar. A-piyaz epiderması; B-qabıq probkası; V- terek qabıǵı.
Qaplawshı toqımalar ósimlik denesiniń sırtqı bólimlerinde
jaylasıp, onı sırtqı tásirlerden qorǵaydı. Máselen, ósimliktiń japıraqları hám jas shaqaları epidermis penen qaplanǵan bolıp, ol birbirine tıǵız taqalıp turıwshı bir qatar parenxima kletkalarınan
turadı. Epidermistiń sırtqı beti reńsiz juqa perde menen qaplanǵan bolıp, ol kutikula delinedi.
Japıraq betinde sonday arnawlı tesiksheler boladı, olar japıraqlarda gaz almasıw, suw puwlandırıw ushın xızmet qıladı, bul awızsha yamasa ustiсa delinedi. Sonıń menen birge ósimlik paqalın hám japıraǵın qızıp ketiwden saqlawshı, suwdı kem puwlandırıwshı túkler boladı.
EPIDERMA. Birlemshi qaplawshı toqıma, bul protodermadan payda bolıp, ol japıraqtı hám mayda paqaldı qaplap turadı. Epiderma bir qatar tiri kletkadan turıp, olar bir-birine tıǵız jaylasqan. Olarda xloroplast az, sonlıqtan fotosintez ásten ótedi. Epidermanıń qorǵawshılıq xızmeti onıń kletkasındaǵı ósimshelerge
(trixoma) -túkshelerge hám taǵı basqalarǵa baylanıslı kúsheyip otıradı.
Epidermos japıraq kletkalardıń sırtqı qabatın, gúl bólimlerin, miywe hám tuqımdı, paqaldıń, tamırdıń ekilemshi dúzilisleri halatların qaplap turadı. Funkсional hám morfologiyalıq jaqtan epidermal kletkalar bir qıylı emes, olar arasında ádettegi kletkalardan tısqarı ontogenezde málim dárejede epidermos kelip shıǵıwı bir qıylı toqımalardı payda etedi.
Tamır hám shaqa epidermosları ontogenetikalıq rawajlanıwdıń eń dáslepki basqıshlarında parq qıladı. Bul fakt sebepli bazıbir botanikler tamırdıń sırtqı qabatı ushın arnawlı termin paydalanıwdı, yaǵnıy epiblemanı usınıs qıladı. Soǵan qaramastan eger epidermostiń rawajlanıwı protodermadan bolsa, nay talshıqlı ósimlikler hár qıylı toparlardıń barlıq organları ushın epidermos termini paydalanadı.
Epidermos ádette ekilemshi juwanayıw qásiyeti bolmaǵan organlardıń ómiri dawamında saqlanadı. Bazıbir ósimliklerde uzaq jasawshı bir úlesli ekilemshi juwanaymaytuǵın ósimliklerde epidermistiń ornın probka toqıması iyeleydi.
Epidermostıń uzaq dawam
etiwi ekilemshi juwanıytuǵın organlardıń ósiwinde ózgeredi, qaǵıydaǵa baylanıslı paqal hám tamırda epidermostiń ornın periderma ósimliktiń birinshi jılında iyeleydi, máselen Acer striatumda periderma tek bir neshe jıldan keyin ekilemshi organlardıń ósiwinde iyeleydi (de Barri, 1877). Bul halatda epidermal kletkalar shetinen bólinip kóbeyedi, hám epiderma arqalı efir mayları, suw tamshıları hám duzlar ajıralıp shıǵıwı múmkin.
7 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.3bob,50bet
Epiderma sırtqı ortalıq penen arnawlı awızshalar járdemi menen baylanısadı. Awızshalar arqalı gaz almasıw hám suw puwlanıw sıyaqlı belgili tirishilik proсessleri ámelge asırıladı (20-súwret). Awızshalar eki lobiya sıyaqlı kletkalardan hám olar ortasında jaylasqan kletka
aralıǵı awızshadan ibarat.
20-súwret. Awızsha kórinisi
Awızshalar átirapında jaylasqan epiderma kletkaları kóbinese basqa kletkalardan parq qıladı hám olardı awızshanıń járdemshi kletkaları deyiledi. Lobiya sıyaqlı kletka menen birge járdemshi kletkalar quramalı awızsha apparatın payda qıladı hám awızsha astında hawa boslıǵı jaylasadı. Awızshalardıń ashılıp hám jabılıp turıwı ishki hám sırtqı faktorlarǵa baylanıslı. Sırtqı faktorlardan biri
ósimliktiń suw menen támiyinleniwine qarap awızshalardıń ashılıp hám jabılıwı baqlanadı, sonıń menen ósimlik puwlandıratuǵın suw muǵdarı basqarılıp turıladı.
Lobiya sıyaqlı kletkalardıń háreketi turgor hám plazmoliz hádiyselerine tiykarlanadı.
Trixomalar. Epiderma kletkaların payda etken ósimteler trixomalar dep ataladı (21-suwret). Olar júdá hár qıylı bolıp, ayırım sistematikalıq toparlar ushın xarakterli belgi esaplanadı. Trixomalardan tısqarı ósimlikte ushırasatuǵın emergenslerdi parqlaw kerek. Emergenslerdiń hasıl bolıwında epiderma toqımasınan tısqarı onıń astında jaylasqan toqımalar qatnasadı.
21-suwret. Trixomalar
Periderma. Kóp jıllıq ósimliklerdiń birinshi jılǵı vegetaсiyası aqırında tamır hám paqallardaǵı epiderma ekilemshi kóp qabatlı shegaralawshı toqıma menen almasadı. Periderma dúzilisi hám atqaratuǵın wazıypasına qarap bir neshe túrdegi kletkalardan dúzilgen. Olar tómendegilerden ibarat:
a)qorǵaw wazıypasın atqarıwshı fellema (probka), b)peridermanıń enine
ósiwin támiyinlewshi fellogen, v)zatlar menen támiyinlep turıwshı felloderma. Fellogen ekilemshi meristemalıq toqıma esaplanıp, ol (alsha, qáreli, almurt) epiderma toqımasınan yamasa tiykarǵı toqımadan (qaraqat, shumrut hám basqalar) qáliplesedi. Probka kambiyi tangental baǵdarda bóliniwi nátiyjesinde eki túr toqıma ajıralıp shıǵadı. Olardıń biri prokambiydiń sırtqı tárepinen kletkalardı bólip probka qabatın payda etse, ishki orayǵa taman ajıralıp shıqqan kletkalardan tiykarǵı toqıma felloderma payda boladı. Probka toqıma kletkaları bir neshe qabattan ibarat. Kletka qabıǵınıń suberin zatın sorıwı sebepli suw hám gazlardı ótkermey qoyadı hám kletkalardıń protoplastı nabıt boladı. Keyin ala kletka boslıǵı hawa, smola sıyaqlı zatlar menen tolıp qaladı.
Probkalı kambiy (fellogen) kletkaları paqal ústine parallel bólinedi hám oraydan qashıwshı baǵdarda probkanı payda etedi (fellema), orayǵa umtılıwshı tiri parenximalıq kletka (felloderma) úsh toqımadan
turǵan kompleks fellogen, fellema hám fellodermalar peridermanı payda etedi (22-súwret).
Probka toqımasında kletkalardıń sırtqı ortalıq penen baylanısın iske asırıw ushın yasmıqsha xızmet qıladı (23-súwret). Olardıń ólshemi hám forması túrlitúrli bolıp keledi. Ádette olar mayda hám forması sozılǵan yaki domalaq boladı.
23-súwret. Yasmıqshanıń
22-súwret. Pridermanıń dúzilisi. (chechevichka)qáliplesiw basqıshı
Qabıq (ritidom) aǵash hám puta deneli ósimliklerde probkadan keyin payda boladı, onı geyde úshinshi qaplawshı toqıma depte ataydı. Qabıqtıń tereńde jatqan toqımalarınan probkanıń baslamasın beretuǵın probkalı kambiy uchastkası payda boladı. Sonlıqtan sırtqı toqıma paqaldıń oraylıq bóliminen izolyaсiyalanǵan óli kletkalardan turadı. Paqaldıń ústińgi beti qabıqtıń óli bóliminen hám bir neshe probka qatlamınan turatuǵın óli toqımalar kompleksinen dúzilgen. Qabıqtıń sırtqı beti ástelik penen buzılıp otıradı.
Ol túrli ósimliklerde hár qıylı dáwirlerde payda boladı. Alma, ápiwayı qaraǵay hám almurtlarda ómiriniń 5–8 jılları, emende 25 jıldan soń qaplaydı.
Ol bir neshe mártebe jańa periderma qabatlarınıń tákirarlanıwı nátiyjesinde qabıq astında payda boladı. Bul waqıtta usı qabatlar arasındaǵı tiri kletkalar nabıt boladı.
Fellogen iskerliginiń xarakterine qarap túrli kórinistegi qabıq payda bolıwı múmkin. Fellogenniń sheńber formasında orın alıwınan
qalqa sıyaqlı qabıq payda boladı. Egerde fellogen ayrım bólekler formasında payda bolsa, teńgeshe sıyaqlı qabıq kelip shıǵadı. Bul túrdegi qabıq kóp ushıraydı. Qalıń qatlamlı qabıq terek denesin mexanikalıq zıyanlanıwdan, ottan hám temperaturanıń keskin shegarasınan saqlaydı. Bazıbir ósimliklerde qabıq ulıwma payda bolmaydı (shınar).
Qadaǵalaw ushın sorawlar
1.Qaplawshı toqımalar neshege bólinedi?
2.Epidermos degende neni túsinesiz?
3.Periderma nelerden turadı?
4.Probka qanday xızmetti atqaradı?
5.Qabıqtıń ósimlik tirishiligi ushın áhmiyeti qanday?
Ádebiyatlar
1.M.I. Ikromov hám boshqalar Botanika (Wsimliklar morfologiyasi va anatomiyasi) Toshkent 2002 (20-22bet)
2. .A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.10bob,152bet
3. S.M. Mustafaev Botanika (anatomiya, morfologiya, sistematika) Toshkent2002
(25-28 bet)
6-Tema. Mexanikalıq toqıma haqqında ulıwma túsinikJoba:
1.Mexanikalıq toqıma haqqında ulıwma túsinik
2.Mexanikalıq toqıma hám onıń atqaratuǵın xızmeti
3.Mexanikalıq toqıma túrleri
Tayanısh sózler: kollenxima, sklerenxima, sklereid, lub talshıǵı, aǵash talshıǵı.
Barlıq tiri hám óli haldaǵı kletkalar ósimliktiń bekkemligin támiyinleydi. Janlı kletkalardıń mexanikalıq roli turgor basımı menen baylanıslı, cuw menen jaqsı toyınǵan kletkalar tıǵız bolıp, ósiwdin forması hám kólemin bir pútin halda saqlap turadı. Artıqsha ıǵallılıq sharayatında ósiwshi ósimlikler ádette arnawlı mexanikalıq
toqımaǵa iye bolmaydı yamasa kúshsiz rawajlanǵan boladı. Mexanikalıq toqımalardıń wazıypası ósimliklerge bekkemlilik beriwden ibarat bolıp, onı hár qıylı mexanikalıq zıyanlanıwlardan saqlaydı. Mexanikalıq toqıma sebepli ósimlik paqal tik halatın saqlaydı.
Terekler awır, qalıń shaqalardı uslap turadı hám de sırtqı ortalıqtıń kúshli boranlı samallarına, jawın hám qarlarına shıdam beredi. Mexanikalıq toqıma kletkalarınıń xarakterli qásiyeti qabıǵınıń kóbinese lignin zatınıń sińiwi nátiyjesinde aǵashlanıwında. Bul óz náwbetinde bekkemlilikti asıradı. Mexanikalıq toqımalar kelip shıǵıwı, ósimlik organlarında jaylasıwı hám ulıwma anatomiyalıq belgilerine qarap úsh túrge bólinedi: 1) kollenxima; 2) sklerenxima; 3) sklereidler (24-súwret).
24-súwret. Mexanikalıq toqımalar: A-aǵash talshıǵı; B-qabıq talshıǵı
Kollenxima jas ósiwshi organlarda, shóp deneli ósimliklerde hám boy jetken organlarda tayanısh toqıma sıpatında qaǵıydaǵa ılayıq tegis emes qalıńlasqan azlı kóp sozılǵan kletkalardan ibarat.
Kollenxima plastikalıq bolıp, ósiwshi organ menen birge sozıladı, kollenximanıń plastikalılıǵı aǵashlanǵanǵa shekem saqlanadı. Kollenxima kletkalardıń arasında fiziologiyalıq hám morfologiyalıq ózara baylanıs bar. Kollenxima parenximaǵa uqsap ózinde xloroplastlardı