Resurs 9 - Biologiya

Keyingi bóliniw túrli ósimliklerde túrlishe boladı. Atanaq gúllilerde bazal kletka kóldeneń, terminal kletka uzınına bólinedi hám proembrion payda boladı. Hár bir terminal kletka qabıǵı menen dáslepkisine perpendikulyar bólinedi, yaǵnıy kvadratlar stadiyası kelip shıǵadı. Soń hár bir kvadrat kletkalar kóldeneńine bólinedi hám oktantlar kletkasın payda qıladı. Terminal kletka menen bir waqıtta bazal kletkalardan payda bolǵan kletkalar kóldeneń bólinip, asılma saptı qáliplestiredi. Asılma saptıń joqarǵı kletkası kóbik tárizli ósimte hasıl qıladı. Tómengi oktant kletkalardan keyin ala shaqanıń ushqı búrtigi hám tuqım úlesi japıraqlar payda boladı. Joqarǵı kletkalarınan gipokotil payda bolsa, asılma sabınıń eń tómengi kletkalarınan tamır payda boladı.

Endospermnıń qáliplesiwi. Endosperm urıqtıń rawajlanıwında úlken áhmiyetke iye, yaǵnıy urıqtı azıqlandırıp turadı. Endosperm eki tipte rawajlanadı:

1-nuklear, 2-сellyulyar. Nuklear tipinde yadronıń birinshi bóliniwinde kóldeneń tosıq payda bolmaydı. Cellyulyar tipinde yadronıń birinshi hám keyingi bóliniwlerinde tosıqlar payda boladı. Nátiyjede urıq qaltasha bir neshe kameralarǵa bólinedi.

Apomiksis. Jınısıy kletkalar qosılmaǵan halda tuqımlanbaǵan máyek kletkalardan jańa organizmniń júzege keliwi.

Qadaǵalaw ushın sorawlar

1.Gúllerdiń tuqımlanıwınıń áhmiyeti neden ibarat?

2.Urıq qaltashasınıń qáliplesiwi degen ne?

3.Endospermanıń qáliplesiwi degen ne?

4.Apomiksis bul qanday proсess?

Ádebiyatlar:

1.M.I. Ikromov va boshqalar Botanika (Wsimliklar morfologiyasi va anatomiyasi) Toshkent 2002 (45-48)

2.A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.19bob,472bet

3. S.M. Mustafayev Botanika(anatomiya, morfologiya, sistematika) Toshkent

2002 (55-60 bet)

26-Tema. Miyweler haqqında ulıwma túsinik

Jobası:

1.Miywelerdiń payda bolıwı. 2.Miywelerdiń klassifikaсiyası.

3.Apokarp, sinkarp, lizikarp, parakarp miywelerdiń dúzilisi.

4.Miywelerdiń tarqalıwǵa beyimlesiwi.

5.Miywe hám tuqımlardıń insan tirishiliginde áhmiyeti.

Tayanısh sózler: miywelerdiń payda bolıwı, сenokarp miyweler, top miyweler, miywelerdiń klassifikaсiyası.

Miywelerdiń payda bolıwı. Miywe jabıq tuqımlı ósimlikler ushın tán bolǵan generativ organ esaplanıp, gúlde tuqımlanıw proсessinen soń analıq qarınshası hám gúldiń basqa aǵzaları qatnasında rawajlanadı. Egerde gúlde bir neshe analıq bolsa, olar tuqımlanǵannan soń ayırım miywelerden payda bolǵan top miywe rawajlanadı.

Miyweler forması, ishki dúzilisi hám gistologiyalıq xarakterine qarap júdá hár qıylı boladı. Miyweniń qabıǵı perikarp dep atalıp, ol shártli ráwishte úsh qabatqa ajıratıladı: ishki endokarp, ortańǵısı mezokarp hám sırtqı ekzokarp. Usı qabatlar barlıq miywelerde bir qıylı dárejede rawajlanbaǵan.

Miywe gineсeyden payda boladı, leykin kópshilik miywelerdiń payda bolıwında basqa organlarqatnasadı, mısalı, keseshe japıraqlar, gúl aldı japıraqlar, gúl nayshaları yamasa ózek. Bunday jaǵdaylarda gúl payda bolıwında basqa organlar qatnassa jalǵan miywe deyiledi. Tuqımlanıwdan soń miywe payda bolıwı júz bere bermeydi. Kóp ósimliklerdiń miyweleri tuqım payda qılmastan rawajlanadı. Bunday hádiyse partenokarpiy deyiledi. Ayırım ósimliklerde, máselen jer

jańǵaqta, qashan bolsada tuqımlanǵan tuqım búrtikli analıq topıraqqa kirgende

miywe payda boladı.

Miyweni klassifikaсiya qılıwdıń túrli usılları bar (Winkler,1939,1940, McLean va Ivimey – Kuk,1956, Roth,1977).

Miywelerdi klassifikaсiya qılıwda tiykarǵı kriteriya miywe diywalınıń qattılıǵı (qurǵaqlıǵı, jumsaqlıǵı, etliligi, suwlılıǵı), ekinshi kriteriya bul miywelerdiń asıǵıwı yaki jetiliw aldınan asıqpawı . (Fahn va Werker,1972).

quramalı hám top miywelerge bólinedi.

111- súwret. Miywe túrleri: A-haqqıyqıy miywe; B- jalǵan miywe

Haqqıyqıy miywe gúldegi analıq qarınshasında payda boladı,mısalı, alsha, erik, shabdal sıyaqlılarda (111-súwret).

29 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.20bob,489bet

Jalǵan miywe payda bolǵanda analıq qarınshasınan tısqarı gúldiń basqa bólimleri, kóbinese gúl qorǵanı hám gúl keseshesi qatnasadı (111súwret). Mısalı, shipovnik, qulpınay, alma, ǵozalar usınday miywelerge jatadı.

Мийўелер

классификациясы

Top miyweler. Ayırım gúllerden payda bolǵan bir neshe miywe japıraqlar óz-ara qosılıp, qalıń bir miywe kórinisinde (tut, qant láblebi, anjir, ananas hám basqalar) top miywe kelip shıǵadı (112súwret). Top miywe ádette bir–biri menen júdá jaqın jaylasqan gúllerden payda bolǵan top gúlden rawajlanadı.

Ápiwayı miywe payda bolıwı ushın gúlde bir analıq (erik, alsha) bolıwı

kerek(112-súwret).

Quramalı miywe payda bolıwı ushın bir gúlde bir neshe analıq (malina) bolıwı kerek(112-súwret).

Morfologiyalıq sisteması miyweler óziniń miywe dógeregi dúzilisine qarap: qurǵaq hám shireli miywelerge bólinedi. Qurǵaq miywelerde miywe qaptalı qurǵaq, aǵashlanǵan hám qabıqlı boladı. Shireli miywelerde miywe dógeregi cuwlı, shireli boladı. Miywe

ishindegi tuqım muǵdarına qarap bir tuqımlı hám kóp tuqımlı, shıtnaytuǵın hám shıtnamaytuǵın bolıp bólinedi.

Miywe dógereginiń dúzilisine hám tuqım muǵdarına qarap tórt toparǵa bólinedi: 1) bir tuqımlı qurǵaq miyweler (bular tuqım dep júritiledi); 2) kóp tuqımlı qurǵaq miyweler (qutısha, shańǵaq tuqımlı dep júritiledi); 3) bir tuqımlı shireli miyweler-dáneli miyweler; 4) kóp tuqımlı shireli miyweler-rezavor miyweler.

Bir tuqımlı qurǵaq miyweler (tuqım). Tuqım eki miywe japıraqtan payda bolǵan bir uyalı miyweden ibarat, onıń miywe dógeregi qurǵaq bolıp tuqımı menen birigip ketpeydi (113-súwret).

Мийўелер

классификациясы

113- súwret . Bir hám kóp tuqımlı qurǵaq miyweler

Bir tuqımlı qurǵaq miywe bir neshe túrli boladı; dán, ǵoza, emen ǵozashası (jelud) hám qanatshalı tuqımlar kiredi.

Dán bir uyalı miywe bolıp, miywe qaptalı tuqım menen birigip ketken boladı, mısalı, biyday arpa kiredi.

Ǵozanıń miywe qaptalı aǵashlanǵan bolıp, ol japıraq tárizli gúl qaptalınan

(prilistnik) payda bolǵan qabıqqa oralǵan. Tuqımı ǵoza ishine jaylasqan. Bularǵa grek ǵozası kiredi.

Jelud (Xakala) ǵozaǵa uqsas bolıp, úsh qurǵaq miywe japıraǵınan dúzilgen, ol tap ǵozaday bolıp qabıqqa oralǵan, qabıq bolsa bir neshe gúl qaptalınıń qosılıwınan payda boladı, bunday tuqımǵa dub hakala jatadı.

Qanatshalı tuqımlar bunda miywe dógeregi qanatshaǵa aylanadı, bunday tuqımlar, qayraǵashta boladı. Geyde eki tuqımnıń qosılıp ketiwinen qos qanatlı tuqımǵa aylanadı, bunday tuqımlar zarang (klyon) tereginde kóriwge boladı.

Kóp tuqımlı qurǵaq miyweler (qutısha). Qarınsha qaptalındaǵı bir neshe miywe japıraqshasınıń óz -ara qosılıp ósiwinen qutısha payda boladı, sonıń ushın da qutıshadaǵı uya (shańǵaq) muǵdarı hár qıylı boladı. Qutısha hár túrli jol menen ashıladı. Mısalı, paxtada, báńgiduwana qutısha shańǵaqları jiyeginen jarılıp ashıladı, kóknarda, qutısha tóbesinen tesiledi, máńgiduwanada qaqpaq formasında tóbesi kóterilip ashıladı (113-súwret).

Qutısha (shańaq) japıraq tárizli miywe (listovka) uzınsha sobıq formasında boladı. Japıraq tárizli miywe (bargak) formasındaǵı qutısha shetleri menen jaqınlasıp birikken bir miywe japıraqshadan ibarat. Bunday japıraq tárizli qutısha piskende miywe japıraqshalar qosılǵan jerden (jiyinen) jarıladı, bunday qutıshalar jimolost (gulli ósimlik) magnoliya ósimliklerinde boladı.

Sobıq kóp tuqımlı, bir uyalı qurǵaq miyweden ibarat, piskeńde joqarıdan páske qarap jarıladı. Sobıqta tuqımlar qutısha úlesine birikken boladı. Bunday sobıqlar másh, lobiya, burshaqta ushırasadı (114súwret).

Uzın sobıq kóp tuqımlı, eki uyalı, uzın miyweden ibarat bolıp, bul miywe pásten joqarıǵa qarap ashılatuǵin eki miywe japıraqshadan dúzilgen. Qutısha úlesleri ortasında jalǵan perde bolıp, buǵan tuqım birikken boladı. Bunday tuqımlar sarı shópte (surepka), kapustada boladı.

114- súwret. Sobıq túrleri: A-sobıq; B-uzın sobıq

Uzın sobıqsha (struchochek) boyınıń qısqalıǵı menen uzın sobıqtan parq qıladı, yaǵnıy uzın sobıqshanıń boyı enine qaraǵanda eki-úsh mártebeden úlken bolmaydı. Bunday tuqımlar shopan qalta ósimliginde boladı.

Jemis miyweler. Jemis miyweler eki toparǵa shańǵalaqlı hám jemis miywelerge bólinedi. Shańǵalaqlı miywe shańǵalaǵında, bir geyde eki tuqım (dánesi) boladı. Shańǵalaqlı miywelerdiń miywe ishi aǵashlanǵan

shańǵalaqtan, miywe etinen (jemis bólimi) hám sırtqı bólimi-juqa qabıqtan ibarat. Bunday miywelerge alsha, erik, shabdal kiredi (115súwret).

Ayırım miyweler qalıń qabıqlı bolıp, ishinde

shańǵalaǵı boladı, buǵan badam, ǵoza mısal boladı. Jemis miyweniń miywe dógeregi shireli boladı, al sırtqı miywe dógeregi

qalıń boladı.

Jemis miywelerde tuqım kóp. Bunday miywelerge júzim, pomidor, baklajan, smorodina, qulpınay kiredi (116-súwret).

B.

116-súwret. Kóp tuqımlı jemis miywelerAsmorodina; B-pomidor; V-júzim.

Bularǵa asqabaq, alma sıyaqlı shireli miywege uqsamaǵan miyweler kiritiledi. Asqabaq, qawın, qıyar miywesiniń etli bólimi miywe dógereginiń ósip ketiwinen, sırtqı qabıq bólimi bolsa gúl keseshesi hám gúl jataǵınan payda boladı.

Alma bes uyalı shireli miywe bolıp, gúl keseshesi, gúl japıraǵı hám atalıqlarınıń ósip ketiwi nátiyjesinde etli bólimi júzege keledi. Miyweniń ishki perde sıyaqlı bólimi qarınshanıń ózine tán miywe japıraqlarınan payda bolǵan, almanıń sırtı pisken qabıq penen qaplanǵan. Bul túrdegi miyweler jalǵan miyweler esaplanıp, bularǵa alma, almurt, biyi, dolana kiredi.

Evolyuсion hám genetikalıq sistemalar analıq túrine tiykarlanǵan. Bir yamasa bir neshe ayırım miywe japıraqlardan payda bolǵan apokarp hám bir– birleri menen óz-ara qosılǵan miywe japıraqlardan ibarat сenokarp miywelerge ajıraladı. Qarınshanıń halatına qarap, tek analıq miywe japıraqlardan, yaǵnıy ústińgi qarınshadan payda bolǵan haqıyqıy miyweler hám astıńǵı qarınshadan payda bolǵan jalǵan miyweler parqqılınadı.

Apokarp miyweler miywe japıraqları óz-ara qosılmay, ayırım miyweler payda etiwi menen xarakterlenedi. Hár bir miywe ayırım miywe japıraqtan payda boladı. Eń ápiwayı dúzilistegi miywe túri japıraq tárizli miywe delinedi. Miywe bir neshe japıraq tárizli miywe (bargak)

jıyındısınan payda bolıwı múmkin. Bunda quramalı japıraq tárizlimiywe

ósimliklerdiń dáslepki kelip shıqqan tuwıs hám tuqımlasları ushın tán.Japıraq tárizli miywe (bargak) túrindegi miywelerdiń evolyuсiyası nátiyjesinde, yaǵnıy tuqımlar sanınıń kemeyiwi esabınan olardanǵozasha túrdegi miyweler kelip shıqqan. Olardiń miywe dógeregi etliyamasa biraz aǵashlanǵan

boladı. Japıraq tárizli miywe (bargak)nińekinshi bir evolyuсion baǵdarı sobıq miyweni keltirip shıǵarǵan. Bunday

miywe sobıqlılar tuqımlası ushın xarakterli.

Miywe qabıǵınıń ortańǵı qabatı mezokarptıń shireliligi hám ishki endokarp qabatınıń aǵashlanıwı hám de tuqım sanıniń kemeyiwi nátiyjesinde japıraq tárizli miyweden shańǵalaqlı miywe kelip shıqqan.

Cenokarp miyweler miywe japıraqlarınıń saqıyna tárizli jaylasıwı nátiyjesinde kelip shıqqan. Apokarp miywelerdiń сenokarp miywelerge aylanıwı áste-aqırın miywe japıraqlarınıń qaptal tárepleri menen birigip ósiwi nátiyjesinde júzege kelgen. Cenokarp miyweler evolyuсiyasınıń dáslepki basqıshlarında japıraq tárizli miyweni esletiwshi aralıq túrdegi kóp japıraq tárizli miywelisinkarp miyweler kelip shıqqan.

Japıraqtan haqıyqıy сenokarp kórinisindegi qutısha miyweler payda bolǵan.

Sinkarp kóp japıraq tárizli miywelerden qutısha miyweler payda bolǵan. Cenokarp analıqtıń túrine qarap qutısha miywe, sinkarp, parakarp hám lizikarp túrlerge bóliniwi múmkin. Biraq, olardı birbirinen ajıratıw qıyın boladı. Qutısha kóbinese

3-5 uyalı, geyde eki yamasa kóp uyalı boladı.

Qutısha miywelerdiń evolyuсiyası proсessinde basqa túrdegi qurǵap ashılatuǵın hám ashılmaytuǵın miyweler kelip shıqqan. Olardan biri uzın sobıq.

Bular atanaq gúlliler tuqımlası wákillerine tán. Uzınsha

miywe parakarp miywe bolıp, ortasında ekilemshi yamasa jalǵan perde bolǵan eki miywe japıraqtıń shetleriniń qosılıwınan payda bolǵan eki uyalı miywe. Pásten joqarı qaray ashıladı. Kópshilik atanaq gúlliler tuqımlasınıń wákillerinde uzınsha sobıqlardıń boyı qısqarǵan. Egerde uzınsha sobıq miyweniń boyı eninen 1,5-2 eseden aspasa, ol uzınsha sobıqsha dep ataladı.

Ásirese qońırbas gúllilerdegi dán miywe ózine tán jol menen kelip shıqqan. Ol bir tuqımlı, ashılmaytuǵın miywe esaplanıp, juqa miywe qaptalı tuqımnıń qabıǵı menen júdá bekkem birigip ketken boladı.

Cenokarp shireli miyweler kóp bolıp, olar apokarp miywelerge usap ketedi. Cenokarp miywelerdiń ekinshi bir keń tarqalǵan túri jemis miywe (rezavor) hám jemis miywe tárizli (rezavor) miyweler. Shańǵalaqlı miywelerden parqlanıp, olar shańǵalaq payda qılmaydı. Cenokarp rezavor miyweler tiykarınan jetilgen waqıtta etli jemis miywe qaptalınan ibarat bolıp, kóp tuqımlılıǵı menen xarakterlenedi.

Olar ruta gúllilerdiń сitruslilar kenje tuqımlası ushın xarakterli. Astıńǵı qarınshadan payda bolǵan rezavor miyweniń ayrıqsha túri asqabaq miywesi. Ol asqabaqlar tuqımlası wákilleri ushın xarakterli. Ol ádetdegi parakarp miywe, yaǵnıy shireli endokarp, etli mezokarp hám biraz qattıraq ekzokarptan ibarat.

Sinkarp shireli miywelerden alma miywe túri haqqında hám toqtap ótiwge tuwrı keledi. Bul túrdegi miywe almadan tısqarı almurt, biyi, dolana hám soǵan uqsas tuwıslar ushın tán. Alma miywesi sinkarp kóp japıraq tárizli (bargak) miywe túrinen kelip shıqqan.

Miywelerdiń tarqalıwı. Ósimliklerdiń hár qanday bóliminiń tarqalıwı ushın qolaylı túsinik, yaǵnıy diaspora sózi isletiledi. Gúlli ósimlikler basqalarǵa salıstırǵanda júdá az kólemde diasporaların qandayda sırtqı faktorlar tásirsiz tarqatadı. Bunday ósimlikler avtoxorlar dep atalıp, bul hádiyse ózi avtoxoriya esaplanadı. Kerisinshe kópshilik gúlli ósimlikler diasporaların samal, cuw, haywan hám insan