Resurs 9 - Biologiya
.pdfOlardan parqı sonda, bul búrtikler bir neshe jıl dawamında, ayırım ósimliklerde ómiriniń aqırına shekem shaqa payda qılmaydı. Ósimliktiń tiykarǵı shaqası kesilgende, geyde ósimlik qartayǵanda jasırın búrtikler oyanadı hám ósip shaqa payda qıladı. Ayırım tropikalıq ósimliklerde jasırın búrtiklerden ósimlik denesinde generativ shaqa ósip, onnan gúl hám miywe payda boladı. Bul hádiyse kaulifloriya (lat. kaulis-paqal; flores-gul) dep ataladı (52-suwret).
Qadaǵalaw ushın sorawlar
1.Shaqa hám búrtik haqqında túsinik beriń?
2.Shaqanıń ósiw zonası degen ne?
3.Shaqanıń metamorfozı haqqında aytıp beriń?
4.Jasırın búrtik haqqında aytıp beriń?
Ádebiyatlar:
1.M.I. Ikromov hám boshqalar Botanika (Wsimliklar morfologiyasi va anatomiyasi) Toshkent 2002 (40-42)
2.A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.11bob,187bet
3.S.M. Mustafaev Botanika(anatomiya, morfologiya, sistematika) Toshkent
2002 (45-48 bet)
13-Tema: Japıraqtıń morfologiyalıq hám anatomiyalıq
dúzilisi
Joba:
1.Japıraqtıń morfologiyası.
2.Japıraq bólimleri.
3.Ápiwayı hám quramalı japıraqlar.
4.Japıraqtıń formaları, tamırlanıwı, jasaw uzaqlıǵı.
5.Japıraqtıń ekologiyalıq hár qıylılıǵı.
6.Eki hám bir tuqım úlesli ósimliklerdiń japıraǵınıń dúzilisi.
Tayanısh sózler: qaptal búrtik, japıraq sabaǵı, japıraq plastinkası, buwın.
Japıraq joqarı dárejeli ósimlikler ushın tán organ. Ol paqaldan kelip shıqqan hám fotosintez, dem alıw hám suw puwlandırıw sıyaqlı fiziologiyalıq xızmetlerdi atqaradı. Bulardan tısqarı, onıń forması ózgeriwdegi kórinisleri organikalıq zatlardı toplawı (kapusta yamasa piyazdıń etli japıraqları hám basqalar), qorǵaw (tikenler) hám vegetativ kóbeyiwi (begoniya, fikus hám basqalar) sıyaqlı wazıypalardı atqarıwı múmkin.
Teoriyalıq hám ámeliy kóz-qarastan japıraq penen paqaldıń arasındaǵı parqlardı anıqlaw qıyınıraq. Japıraq sabaǵındaǵı ótkiziwshi toqımalardıń strukturası hám japıraqtıń tiykarǵı tamırlanıwı qaǵıydaǵa muwapıq paqalǵa usaydı. Geyde fotosintetikalıq hám fotosintez bolmaytuǵın parenximatoz kletkalar japıraqtada, paqaldıń qabıǵında da ushıraydı.
Japıraqtıń tiykarǵı xarakterli qásiyeti ushınan ósiwiniń tez toqtawı. Ayırım paporotniklerdiń apikal meristeması kóp jıllar dawamında aktiv halatında qaladı.
Ophioglossum hám tuqımlı ósimliklerde apikal aktivlik japıraq rawajlanıw basqıshlarında toqtaydı hám keyin japıraqtıń forması hám kólemi interkalyar meristema menen anıqlanadı. Japıraqtıń morfologiyası hám anatomiyası ósimlikte hár qıylı kórinistegi organ esaplanadı. Barlıq tiptegi japıraqlar ushın jıyındı termin phyllome deyiledi (Arber, 1950).
Japıraqtıń morfologiyası. Japıraq tamır hám paqaldan ayırmashılıǵı qaptalı sheklengen ósiwge iye bolǵan plagiotrop organ, ol ushında emes tiykarda interkalyar ósedi. Aǵashlanatuǵın ósimliklerde japıraqtıń jasaw uzaqlılıǵı paxaldıń jasaw uzaqlıǵınan az. Shóp deneli bir jıllıq ósimliklerde japıraq hám paxaldıń jasaw uzaqlılıǵı bir-birine jaqın keledi. Máńgi jasıl ósimliklerde hár bir japıraq 1 jıldan 5 jılǵa shekem jasaydı, ayırım iyne japıraqlarda, mısalı, tissa, pixtada 10 jıl jasaydı. Kalaxara shólistanında velvichiya degen ósimlik ayrıqsha qubılısqa iye. Bul ósimlik eki qaramaqarsı japıraqqa iye bolıp, ol ósimliktiń ómiriniń aqırına shekem yaǵnıy 90-100 jıl jasaydı.
Japıraqtıń tiykarǵı xızmetin onıń plastinkası atqaradı. Bul fotosintez yaǵnıy, jaqtılıq energiyasınan organikalıq zatlardıń sintezleniwi transpiraсiya-cuw puwlanıwı hám gaz almasıw, ayırım waqıtlarda japıraqta zapas zatlar toplanadı.
Japıraqtıń basqa bólimleriniń atqaratuǵın xızmeti az anıqlanǵan. Mısalı, qaptal japıraqsha ayırım waqıtta óziniń xızmetin joǵaltadı. Alma tuwısında qaptal japıraqsha erte túsip qaladı, al roza tuwısında qaptal japıraqsha vegetaсiya dáwirinde tolıq saqlanadı. Qaptal japıraqsha sobıqlı ósimliklerde geyde kúshli ósedi, bul fotosintezde hám transpiraсiyada belgili rol oynaydı. Japıraq sabaǵı japıraq plastinkasın ósimliktiń jasıl assimilyaсiyalawshı ekranın jaqtılıqqa baǵdarlaydı.
16 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.12bob,222bet
Japıraqtıń bólimleri. Japıraq bólimleri altıǵa bólinedi: japıraq plastinkası, sabaǵı, qaptal japıraqsha, qını (vlagalishe), tilshe, qulaqsha (53-súwret).
Ósimlik japıraǵı eki-úsh bólimge iye, geyde bir bólimge japıraq plastinkasına iye boladı (otırmalı japıraq). Ayırım ósimliklerde japıraq plastinkası hám sabaǵı ayırım waqıtta qaptal japıraqsha sobıqlı hám roza gúlli ósimliklerde ushıraydı.
Qaptal japıraqsha eki toparǵa bólinedi.
Birinshi topar erkin qaptal japıraqsha, mısalı júzimde, lala aǵashı h.t.basqalarda. Ekinshi topar ósiwshi qaptal japıraqsha, mısalı shipovnikte, burshaqta hám taǵı basqalarda (54–súwret).
Japıraq formaları. Qádimgi jaǵdayda bir shaqada reńi, eni, kólemi, forması bir qıylı bolǵan japıraqlar boladı. Japıraqtıń úsh formaсiyası boladı: tómengi, ortańǵı, joqarǵı. Tómengi formaсiya japıraqları tolıq rawajlanǵan yamasa belgili xızmetti
atqarıwına baylanıslı túr ózgertken boladı (qorǵawshı, zapas etiwshi) tuqım úlesi japıraǵı, búrtik qabıǵı, urqan tamırdıń qısqarǵan japıraǵı, al ayırım waqıtta jer ústi shaqaları hám taǵı basqalar. Ortańǵı formaсiya japıraqları ósimliktiń tiykarǵı massasın quraydı. Bul japıraq ushın tán nárse, basqa japıraqlardan ayırmashılıǵı xlorofilldi payda e tedi. Joqarǵı formaсiya japıraqları gúl payda
etiwshi shaqalarda top gúlde jaylasqan boladı hám bular tolıq rawajlanbaǵan.
Ósimlik japıraǵı haqqında sóz bolǵanda biz ortańǵı japıraqtı túsinemiz. Ayırım waqıtta ortańǵı japıraq, forması boyınsha birbirinen ajıraladı. Mısalı, cuw ósimliklerinde cuw astı hám cuw ústi japıraqların kóriwge boladı. Bul qubılıs
geterofiliya dep ataladı.
Tamırlanıw tómendegi tiplerge bólinedi: Ápiwayı - japıraqta tiykarınan ushına shekem bir tamır boladı (ótkeriwshi toplam), ol joqarı sporalı ósimliklerde
(mox hám plaun tárezlilerde), kópshilik ashıq tuqımlılarda (iyne japıraqlılar),
ayırım jabıq tuqımlı ósimliklerde (elodeya) ushırasadı (55–súwret).
|
|
|
Dixotomiyalıq |
tamırlanıw asha tárizli |
|
|
|
|
boladı, |
gúlli |
ósimliklerden ginkgoda |
|
|
|
(Ginkgo biloba) ushıraydı. Tor sıyaqlı |
||
|
|
|
bir yamasa bir neshe iri tamır bolıp, ol |
||
|
|
|
qaptalǵa shaqalanadı, qalıń tor payda |
||
|
|
|
etedi, |
kóp tarqalǵan tamırlanıw bolıp |
|
1. |
2. |
3. |
esaplanadı, bul pár sıyaqlı hám |
||
|
|
|
|||
sawsaq sıyaqlı bolıp
Parallel hám duga tárizli tiykardan baslap joqarıǵa shekem ekige bólinedi.shaqalanbaǵan bir tamır boladı, ayırım jaǵdayda parallel jaylasadı (ǵálleler, ráńler). Japıraqtıń hár qıylılıǵı japıraq ápiwayı hám quramalı bolıp bólinedi (56–súwret).
Ápiwayı japıraq bir japıraq plastinkasına iye bolıp, tolıq yamasa tilkimlengen boladı. Aǵash deneli ósimliklerde olar gúzde túsedi, al shóp deneli ósimliklerde paxalı menen birge túsip quwraydı.
56-súwret. A-ápiwayı japıraq,
V-quramalı japıraq.
Ápiwayı japıraq barlıq shóp deneli, puta, aǵash deneli ósimliklerge tán (57– súwret). Quramalı japıraq bir neshe japıraqshadan turıp, ol mayda sabaqshaları arqalı ulıwma sabaqshaǵa bekinedi (58–súwret).
Japıraqtıń atqaratuǵın tiykarǵı xızmeti - fotosintez, transpiraсiya, gaz almasıw. Plastinka epidermadan, mezofilden, ótkeriwshi toplamnan turadı (tamırlanıw). Bambuk japıraǵında joqarǵı epiderma kletkaları tómengi epiderma kletkalarına qaraǵanda qalıń kutikulaǵaiye boladı.
57-súwret. Ápiwayı japıraqlardıń hár qıylı formaları
A B V G
58-súwret. Quramalı japıraqlar.
A-pár tárizli , B-sawsaq pár tárizli, V-japıraq qoltıǵında jaylasqan búrtik ,G-buwın
Bunnan tısqarı, japıraqlar shaqada (pobegte) qarama-qarsı hám qalqa sıyaqlı jaylasıwı múmkin. Qarama-qarsı jaylasıwda shaqanıń (pobegtiń) hár bir buwınında eki japıraq bir-birine qarama-qarsı ornalasqan boladı. Mısalı, yalpız (Mentha asiatika), rayxon (Ocimum basilicum) ósimliklerinde japıraqlar qarama-qarsı jaylasadı (59–súwret).
Joqarı epidermada awızsha apparatı bolmaydı. Joqarǵı hám tómengi epiderma aralıǵında mezofil bolıp, ol assimilyaсiyalıq paranximadan turadı. Onıń kletkaları joqarı epidermada jaylasqanbolıp, tartılǵan
formaǵa iye Bul baǵanalı parenximada tiykarınan
fotosintez proсessi ótedi. Tómengi epidermada iri kletka aralıq zatlarına iye bolǵan dóńgelek kletkalar gubka tárizli parenxima jaylasadı. Onıń tiykarǵı xızmeti
gaz almasıw hám transpiraсiyada.
Japıraqtıń anatomiyalıq dúzilisi. Japıraqtıń ishki dúzilisi hám plastinkasınıń morfologiyası usı ósimliktiń qaysı sistematikalıq toparǵa jatatuǵınlıǵına baylanıslı. Japıraq - beti reńsiz, juqa qabıq penen qaplanǵan bolıp, qabıqtıń astında japıraq eti jaylasadı. Ol juqa сellyuloza qabıqlı, xlorofill dánesheli tiri kletkalardan ibarat. Japıraq etin kópshilik jaǵdaylarda mezofill delinip, onıń kletkaları ólshemi hám formasına qarap hár túrli boladı. Kópshilik ósimliklerde olar óz-ara tıǵız jaylasqan kletkalardıń bir neshe qabatınan ibarat. Olar japıraq betine perpendikulyar jaylasıp, polisad yamasa baǵana tárizli parenxima dep ataladı. Olardıń kletkalarında júdá kóplegen xloroplastlar boladı
(60–súwret).
60–súwret. Oleandra japıraǵınıń kóldeneń kesimi
Baǵana tárizli parenxima astında quramında xloroplastları kem bolǵan tuwrı emes formadaǵı kletkalardan ibarat gewek toqıma jaylasadı. Onıń kletkalar aralıq boslıǵı keń boladı, ásirese olar suw ósimliklerinde kóp ushırasadı hám bul
ósimlikler japıraqtıń suw betinde júzip júriwine járdem beredi. Japıraq etin payda e tiwshi bul e ki toqıma
assimilyaсiya xızmetin atqaradı hám
sol sebepli assimilyalıq toqıma dep ataladı.
Quyashlı sharayatta ósimliklerde mezofill kletkalarınıń basım kópshiligi sozılǵan formada bolıp, olar baǵana tárizli parenximanı payda etedi. Salqın jerlerde ósetuǵın ósimliklerde bolsa, bul toqıma ulıwma bolmaydı yamasa az ushırasadı. Bunday jaǵdaydı bir terektiń túrli shaqalarındaǵı japıraqlarında kem baqlaw múmkin. Baǵana tárizli parenxima qubla tárepindegi japıraqlarda jaqsı rawajlanıp, arqa tárepindegilerde bolsa áste rawajlanadı. Bunıń sebebi sonda, baǵana tárizli toqımanıń kletkaları jaqtılıq tásirin tártipke salıp turadı. Yaǵnıy, jaqtılıq tásiri kúshli bolǵanda xloroplastlar baǵana tárizli parenxima kletkalarınıń tómengi ushında, ortasha bolǵanda kletkalardıń qaptal diywallarına jaqın jerde, kem bolǵanda kletkalar epidermis astındaǵı joqarı ushında jaylasadı.
Kópshilik ósimliklerde baǵana tárizli parenximası astında sharshar tárizli formadaǵı iyiliwshi kletkalar boladı. Olar keń bólimi menen baǵana tárizli toqıma kletkalarına qaptallasıp jaylasadı. Olardıń xızmeti fotosintezde baǵana tárizli toqıma kletkalarında payda bolǵan organikalıq zatlardı qabıl etiw hám onı japıraqtıń ótkiziwshi toplamlarına ótkiziwden ibarat. Japıraqtı kóldeneńine kesip
mikroskopta kórilse, onıń tamırları ústińgi hám tómengi tárepinen epidermis penen qaplanǵanlıǵın, onıń astında bolsa, kollenxima kletkaları jaylasqanlıǵın kóriw múmkin. Talshıqlardıń málim bólimi tiykarǵı parenxima kletkaları iyelegen bolıp, olar arasında ayırım talshıqlı nayshalar toplamı boladı. Onıń joqarı bólimi aǵashlıq kletkalarınan, tómengi bólimi bolsa lub elementlerinen ibarat boladı.
Toplamlar paqalda qanday jaylassa, japıraq tamırlarındada tap sonday jaylasadı. Toplamlardıń eń kóbi japıraqtıń tiykarında bolıp, japıraq ushına jaqın bolsa,
maydalanıp baradı, ásirese japıraq plastinkasınıń eń shetine aǵashlıqtıń bir ǵana nayshası jetip baradı. Sol sebepli suw naysha boylap japıraq plastinkasınıń eń shetine jetip baradı, ettiń naysha átirapındaǵı sozılǵan kletkaları bolsa, fotosintez
ónimlerinjapıraqtıń eń ushınan basqa bólimlerine barıwın támiyinleydi.
Bir úlesli ósimlikler japıraǵınıń mexanikalıq toqımaları sklerenximadan, eki
úlesli ósimlikler japıraǵı bolsa, kollenxima hám tas kletkalardan ibarat.
Mexanikalıq toqımalar nayshalar toplamı menen birgelikte jaylasıp, olardı bekkem qılsa, tas kletkalar japıraq sabaǵı hám tamırların qattı qıladı.
Qadaǵalaw ushın sorawlar
1.Japıraq haqqında ulıwma túsinik beriń?
2.Japıraq bólimleri haqqında ulıwma túsinik?
3.Japıraq formasın ajıratıp aytıp beriń?
4.Japıraqtıń tamırlanıwı degen ne?
5.Japıraqtıń anatomiyalıq dúzilisin izbe-iz túsindiriń?
Ádebiyatlar:
1.M.I. Ikromov hám boshqalar Botanika (Wsimliklar morfologiyasi va anatomiyasi) Toshkent 2002 (40-42)
2. A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.12bob,222bet
3. S.M. Mustafaev Botanika (anatomiya, morfologiya, sistematika) Toshkent
2002 (48-50 bet)
14-Tema: Paqaldıń dúzilisi hám atqaratuǵın xızmetiReje:
1.Paqaldıń morfologiyalıq dúzilisi hám atqaratuǵın xızmeti.
2.Paqaldıń ishki dúzilisi.
3.Bir tuqım úlesli ósimlikler paqalınıń dúzilisi.
4.Eki tuqım úlesli ósimlikler paqalınıń dúzilisi. 4.1.Paqaldıń birlemshi ishki dúzilisi, 4.2.Paqaldıń ekilemshi ishki dúzilisi.
5.Terek tárizli ósimlikler paqalınıń ishki dúzilisi.
6.Paqaldıń birlemshi qalıńlasıwı.
7.Paqaldıń ekilemshi qalıńlasıwı hám onda kambiydiń iskerligi.
8.Aǵashlıq hám lub qabatınıń dúzilisi.
Tayanısh sózler: ósiw zonası, pobeg, búrtik, monopodial, simpodial, pleroma, kolenxeima, prokambiy, kambiy, ksilema, floema, dermatogen, qatlam, epiderma.
Paqaldıń dúzilisi ósiwi sheklenbegen, polisimmetrik dúzilistegi ósimliktiń vegetativ oq organı bolıp, onda japıraq hám búrtikler boladı. Paqaldıń tiykarǵı wazıypası tayanısh, mineral hám organikalıq zatlardı ótkiziw, ol japıraq penen tamırlardı óz-ara baylanıstıradı. Bulardan tısqarı kóp jıllıq paqallarda az muǵdarda bolsa da azıq zatlar toplanadı. Epiderma astında xlorenxima toqıması bolǵan jas paqallar fotosintez proсessine aktiv qatnasadı.
Jabıq tuqımlı ósimliklerdiń paqal hám tamır ushlarında bolsa bir neshe sandaǵı iniсial kletkalar ushırasadı. Olarda сitoplazmanıń qoyıwlıǵı, paqal hám tamırda ósiw konuslarınıń dúzilisleri birbirinen parq qıladı. Tamırdıń názik ushqı meristeması tamır qını menen oralǵan bolıp, onıń ósiw konusında úsh túrdegi kletkalar toparın