Resurs 9 - Biologiya

Orta Aziya alımlarınıń ilim tariyxında qaldırǵan dúnyaǵa belgili kóp qırlı ilimiy miyrasın úyreniwge itibar hár tárepleme artıp barmaqta.

Ásirese, aytıp ótiw zárúrli, keyingi on jıllar ishinde Orta Aziya belgili alımlar ilimiy miyrasların úyreniw orayına aylanıp qaldı. Orta Aziya alımlarınıń tábiyiyilimiy miyrasların úyreniw barısında alıp barǵan jumısların analiz etiw sonnan derek beredi, bul alımlar óz miynetleri menen dúnya biologiya pánin rawajlandırıwǵa úlken úles qosqan. Keyingi waqıtları Orta Aziya alımlarınıń miynetleri hár tárepleme analiz etilip atırǵanlıǵı, hám olardı jarıqqa shıǵarıp, dúnya kitapxanalarda paydalanıp atırǵanı pikirimizdiń dálili.

Ásirese, Orta Aziya alımları, atap aytqanda, Al-Xorazmiy, A.N.Farobiy, Z.M.Bobur sıyaqlı allomalardıń ilimiy miyrasların úyreniwge baǵıshlanıp ótkerilgen yubiley sessiyaları múnásibeti menen alıp barılǵan ilimiy izertlewler olardı tábiyiy ilimler tarawında

qaldırılǵan ilimiy miyrasın, biologiya ilimlerin rawajlandırıwǵa qosqan úlesin anıqlaw hám onı tereń úyreniwde joqarı faktor boladı.

Jayhoniydiń ájayıp miynetlerinen biri: ―Kitob ul-masolik hám mamolik‖ (Aralıqlar hám mámleket haqqında kitap) 911-922-jıllarda jazılǵan bolıp, kóbinese onı ―Kitob ul-masolik fi-márifat ul-mamolik‖ (Mámleketlerdi biliwde aralıqlar kitabı) dep aytıladı.

Jayhoniy óz miynetlerinde Orta Aziya, Hindistan, Qıtay, Sarandib (Ceylon),

Irannıń qazılma baylıqları, sonday-aq, usı mámleketlerdiń tábiyiy resursları haqqında anıq maǵlıwmatlar keltirgen. Onıń ásirese Sarandib, Hindistan, Orta Aziya, Qıtay ósimlikleri hám haywanat dúnyası haqqındaǵı toplanǵan materialları biybaha esaplanadı. Jayhoniydiń jazıwınsha Hindistan qurǵaqlarında ózine say ósimlikler ósedi, olar basqa jerlerde ushıraspaydı.

Jayhoniy miynetlerinde Orta Aziya hám Xurasan úlkesinde jasawshı xalıqlar, geografiyalıq shegaraları, olardıń soсiallıq hám jámiyetlik iskerligi,

ónermentshiligi, tábiyiy resursları, jergilikli xalıqlar paydalanatuǵın dárilik ósimlikler hám haywanlardan alınatuǵın dáriler, olardıń mediсinadaǵı roli haqqında kóp maǵlıwmatlar berilgen.

Jayhoniy ayırım daraqlardıń belgili waqıtlarda ózinen suyıqlıq ajıratıp shıǵarıw qásiyetlerin hám bunday qásiyet olardıń forması ózgergennen keyin, hám bul uzaq waqıt saqlanıp qalınıwın, sonday-aq, biyik tawlı úlkelerde hawa (kislorod) siyrek bolıwı sebepli jasaw qıyınlasıwı sıyaqlı hádiyselerdi keń sholıydı.

Farobiy alım, shayır, táwip, sazende hám kompozitor, filosof, ádebiyatshı sıpatında tanıldı. Usı waqıtlarda ilim tarawında erisilgen tabıslar kompleksi esaplanǵan ―Hindistan dárileri hám dárilik ósimlikleri‖, ‖Nabotiya diyqanshılıǵı haqqında‖ sıyaqlı kitapları bir qansha tillerge awdarma etilgen.

Farobiydiń tábiyattanıwǵa tán ―Inson azolari haqida risola‖, ―Hayvon azolari twǵrisida swz‖, ―Aristotel menen Galen ortasındaǵı múnásiybet‖ sıyaqlı miynetleri ayrıqsha áhmiyetke iye bolıp, olar insan hám haywan organları, olardıń atqaratuǵın xızmeti, bir-birine uqsaslıǵı sıyaqlı máseleler jaratılǵan. Bul miynetleri tiri organizmler anatomiyası, fiziologiyası hám psixologiyası pánlerine sáykes bolǵan ájayıp miynetlerden esaplanadı.

Tábiyattanıw eki túrli tańlawdı tán aladı – bul insan qolı hám iskerligi menen júzege keltirilgen tańlaw, hám tábiyattıń ózi jaratqan hám jaratatuǵın tańlaw.

Farobiy óz miynetlerinde jasalma (insan járdeminde) túrlerdiń júzege keliwin hám tábiyiy (insan aralasıwsız) ósimlik hám haywan túrleriniń júzege keliwin dúnyada birinshi bolıp táripleydi hám biologiyanıń fundamental tiykarı bolǵan usı máseleni ilimiy tiykarda dálillep beredi. Bul sonı kórsetedi, usı másele menen shuǵıllanǵan inglis alımı Ch.Darvinge shekem mıń jıl aldın usı máseleni Farobiy birinshilerden bolıp úyrengen edi. Solay etip, Farobiydiń tábiyiy-ilimiy miynetleri anatomiya, fiziologiya, mediсina hám biologiyada tábiyiy evolyuсiya nızamların tiykarlawda ilimiy-teoriyalıq qural bolıp xızmet qıladı.

Beruniydiń tariyx, astronomiya, filosofiya, ádebiyat, tiltanıw, etiografiya, matematika, geografiya, geodeziya, kartografiya, meteorologiya, fizika, ximiya, dáritanıw, mediсina, tábiyattanıw tarawlarına baǵıshlanǵan 150 aslam miynetleri bar.

Onıń miynetlerinde Orta Aziya, Iran, Hindistan, Afǵanistanda keń tarqalǵan qazılma baylıqlar, dárilik ósimlikler haqqında anıq materiallar, tábiyatqa tán júdá kóp maǵlıwmatlar keltiriledi. Beruniydiń tábiyiy-ilimiy kóz-qarasları ―Saydana‖, ‖Mineralogiya‖, ‖Hindistan‖, ‖Wtmish avlodlardan qolgan yodgorliklar‖, ‖Geodeziya‖ hám‖Másudiy qonuni‖ sıyaqlı miynetlerinde kórsetilgen.

‖Wtmish avlodlardan qolgan yodgorliklar‖ miynetinde Beruniy Iran arqasında tarqalǵan tropik ósimlik hám haywanat dúnyasın táripleydi. Usı kitapta avtor jıl máwsimleriniń, ósimlik hám haywanlardıń máwsimlik ózgerisleri

(fenologiya) haqqında jazǵan.

Beruniydiń ‖Kitob as-Saydana-fit-tibbi‖ (―Tábiyatta dáritanıw‖) miyneti 1927-jılı Turkiyanıń Bursa qalasındaǵı kitapxanadan tabılǵan. Ol Orta Aziya dáritanıwshılıǵına baǵıshlanǵan bolıp, 250 den artıq táwip, dári, ximiya tanıwshı, tábiyattanıwshı, tariyxshı, filosof, shayır hám basqalardı keltiredi. Onda dárilerdiń atamaları arab, grek, suryoniy, hind, fars, xorazmiy, suǵdiy, turkiy hám basqa tillerde keltirilgen.

Beruniydiń pikirinshe, jer júziniń ózgeriwi ósimlik hám haywanat dunyasınıń ózgeriwine sebep boladı.

―Saydana‖ miynetinde Beruniy 1116 túr dárilerdi sıpatlaydı. Sonnan, 750 túri ósimlikler, 101 túri haywanlar hám qalǵanları minerallar esaplanǵan.

―Tábiatta dáritanıw‖ miynetiniń tiykarǵı qásiyetlerinen biri, onda Beruniy dáritanıw ózi aldına pán bolıw lazımlıǵın kórsetip, sonıń menen farmakologiya pánin tiykarlaydı.

―Boburnama‖ Orta Aziya, Afǵanistan, Hindistan sıyaqlı mámleketler tariyxın, soсial-ekonomikalıq jaǵdayın, tábiyatın, etnografiyasın, geografiyasın, mediсinası sıyaqlı tarawların qamtıp alǵan genial miynetesaplanadı.

―Boburnama‖nıń tiykarǵı mazmunınıń biri, onda avtor ápiwayı til menen tábiyat, geografiyalıq qásiyetler, ósimlik hám haywanat dúnyası, olardıń xojalıq imkaniyatları anıq sáwlelenedi.

Bobur bul miynetinde keń tarqalǵan, xojalıq áhmiyeti hám emlew qásiyetine iye bolǵan ósimlikler, usı waqıtlarda insaniyatqa qırǵın keltirgen bezgek keselligi, onıń júzege keliw sebepleri haqqında maǵlıwmatlar keltiredi. Onıń pikirinshe bezgek keselligin júzege

keltiriwshi zatlar hawa-rayı, bezgek shıbınlarınıń kópligi hám olardıń keń tarqalǵanlıǵında dep esaplaydı.

Onnan basqa Orta Aziya, Afǵanistan, Hindistan awıl xojalıǵı tariyxı haqqında tolıq, qızıqlı faktlarǵa bay materiallardı sıpatlaydı. ―Boburnama‖ óz kúshi menen úlkemiz tariyxı, geografiyası, tábiyatı, etnografiyası hám mádeniyatı boyınsha tawsılmaytuǵın derek esaplanadı.

Bobur Hindistanda, Orta Aziyada gúl, manzaralı hám miyweli tereklerdi kóbeytiw hám óstiriwge úlken áhmiyet beredi. Ol ósimliktiń ayırım sortların ilgeri

óspeytuǵın jerlerde ósiriwge háreket qıladı.

Ol, Hindistan hám Afǵanistannıń basqa da jerlerinde óspeytuǵın miyweli daraqlar haqqında bir qansha maǵlıwmatlar beredi.

Sulton Muhammad ibn Darvish Muhammad al-mufti al-Balxiy (tuwılǵan jılı, ólgen jılı belgisiz) 1565-jılı ―Ǵaroyib voqealar tuplami‖ (―Majma ul-ǵaroyib‖) atlı kitap jazıp, onda tariyx, astronomiya, geografiya, tábiyattanıwdıń qádimgi waqtınan, XVI ásirge shekem bolǵan tariyxın bayan qılǵan.

Sulton Balxiydiń belgili miyneti 20 baptan ibarat. Kitaptıń hár bir babı tábiyattanıwdıń konkret máselelerine baǵıshlanǵan bolıp, qalalar hám xalıqlar, olardıń etnografiyası, úlkelerde tarqalǵan haywanat hám ósimlik túrleri sıyaqlı máselelerge toqtaladı.

Miynetiniń VI babı tek ǵana ósimlikler álemine baǵıshlanǵan bolıp, avtor shóp, puta hám daraqlardı anıq sıpatlaǵan. Ol pútin ósimlikler dúnyasın ıssını súyiwshi hám suwıqtı súyiwshi ósimliklerge ajıratadı. Usınıń menen birge gúlli, gúllemeytuǵın hám suw otlarına ajıratadı, ósimliklerdiń kóbeyiw usılların hám insan mádeniylestirgen túrlerin kórsetedi. Ol, ásirese túrli reńli hám formalı tropikalıq hám subtropikalıq túrlerge ayrıqsha toqtaladı. Ósimliklerdiń hár qıylı bólimlerin dárilik, azıqlıq hám basqada

maqsetler ushın túrli jerlerde túrli xalıqlar tárepinen paydalanıwına ayrıqsha itibar bergen.

Mahmud ibn Validiń ―Sirlar dengizi‖ (―Bahr un-asror fi-manoqib ulahyor‖) miyneti ayrıqsha bahaǵa iye. ―Sirlar dengizi‖nde, ásirese Ferǵana wáliyatı, Tashkent úlkesi hám basqa bir qansha Movarennahr úlkeleri jaqsı sáwlelenedi. Avtordıń jazıwınsha, Ferǵananıń ıqlımı, awılları, qalaları abat, júzim, e rik, alma, anar, shabdal, biyi, almurt hám basqa mazalı qawınlar jetistiriledi. Bul jerde sol zamanlarda tek ǵana qawınnıń 36 túri jetistirilgen. Tashkent úlkesinde bolsa baǵshılıq, júzimgershilik, palızshılıq, sharwashılıq, jipekshilik sıyaqlı awıl-xojalıq tarawları keń rawajlanǵan.

Mahmud ibn Vali Orta Aziya, Afǵanistan, Hindistan, Qıtay sıyaqlı mámleketlerde ósetuǵın dárilik ósimlikler haqqında, olardan xalıq mediсinasında paydalanıw sıyaqlı máselelergede úlken itibar bergen.

Ózbekstanda jobalı ráwishte botanikalıq izertlewler bir qansha keyin baslandı. Máselen, Orta Aziya mámleketlik universiteti shólkemlestiriliw múnásibeti menen Tashkentke basqa alımlar qatarında M.G.Popov, M.V.Kultiasov, E.P.Korovin, N.D.Leonov, P.A.Baranov, I.A.Raykova, A.I.Vvedenskiy sıyaqlı botanikler keldi. Sol waqıttaǵı botanikalıq izertlewler Orta Aziya mámleketlik universitetiniń kafedrasında, topıraqtanıw hám geobotanika, biologiya institutı hám botanika baǵında alıp barıldı.

1940-jılda ósimlikler resursları sektorı Ózbekstan Ilimler Akademiyasınıń

Botanika institutına aylandırıldı. Keyin ol topıraqtanıw sektorı menen biriktirilip,

Ózbekstan Ilimler Akademiyası Botanika hám topıraqtanıw institutı dep atala baslandı. Sol waqıtlarda Botanika institutında paxtashılıq, mikrobiologiya tarawları boyınsha ilimiy jumıslar alıp barılatuǵın edi. Botanika institutı jámáátı Tashkent mámleketlik universiteti qánigeleri menen birgelikte ósimliklerdi hár tárepleme úyrenip, 6 tomnan ibarat

Ózbekstan florası (―Flora Uzbekstana‖) kapital miynetin jarattı. Bunda respublikanıń 4230 dan artıq ósimlik turleri sıpatlanıp berildi. Sonnan keyin botanika institutınıń sistematika tarawında jumıs alıp barǵan alımları ―Opredelitel rasteniy Sredney Azii‖ degen miynetti jaratıwǵa kiristi. Házirgi kúnde onıń 10 tomı baspadan shıqtı.

Keyingi jıllarda respublikanıń qazılma ósimlikler florası úyreniwge kirisildi. Bul islerdiń nátiyjesi sıpatında ―Paleobotanika Uzbekstana‖ degen 3 tomlı miynet jaratıldı. Ózbekstan aymaǵında hám Ústúrtte geobotanikalıq tekseriwler ótkerilip, onıń nátiyjeleri Ózbekstan Respublikası Awıl xojalıq ministrligi qasındaǵı ―Uzgiprozyom‖ institutı menen birgelikte respublikanıń 1:100000 masshtablı ósimlikler kartası dúzildi.

Respublika boyınsha ósimliklerdi úyreniw boyınsha alıp barılǵan ilimiy jumıslardıń juwmaǵı sıpatında Botanika institutı qánigeleri tárepinen 4 tomlı monografiya ―Rastitelnıy pokrov Uzbekstana‖ kitabıbaspadan shıqtı.

Botanika institutınıń házirgi kúndegi hám keleshek ushın mólsherlengen jumısları floristik tarawındaǵı ilimiy-izertlewlerdi keńeytiriw, ásirese siyrek hám joǵalıp baratırǵan ósimlik túrleri hám assoсiaсiyaların qorǵap qalıwdıń ilimiy tiykarların islep shıǵıw hám sonday-aq, respublikanıń túrli tábiyiy aymaqlarında antropogen faktorlardıń ósimlikler qatlamına tásirin úyreniwge qaratılǵan.

ÓSIMLIKLERDIŃ MORFOLOGIYALÍQ EVOLYUCIYASÍ

HÁM ONTOGENETIKALÍQ RAWAJLANÍWÍ

Ósimlik organlarınan tamır barlıq biologiyalıq proсessler ushın kerekli azıq zatlardı payda etiw ushın topıraqtaǵı suw hám mineral duzlardı sorıydı. Japıraq birlemshi belok zatların fotosintez jolı arqalı hám transpiraсiya ushın suw puwların payda etedi. Paqal, japıraq hám basqa organlarǵa suw hám mineral zatlardı jetkerip beredi.

Japıraqta sintezlengen organikalıq zatlardı tamırdıń ósiw konusına shekem jetkerip beredi.

Ósimliklerdiń bir kletkalılardan baslap júdá úlken kólemdegi wákillerin ushıratıw múmkin. Máselen, kók-jasıl suw otları bólimi wákilleriniń ayırım bir kletkalı shar tárizli, jip tárizli, diatom suw otları bóliminiń kóp ǵana wákilleri mikroskopiyalıq dúziliske iye.

Sonıń menen birge tábiyatta joqarı dárejeli ósimlikler - házirde sporalı joqarı dárejeli ósimlikler, ashıq tuqımlı hám gúlli ósimlikler tárizinde óziniń tirishilik iskerligin dawam etpekte.

Sporalı joqarı dárejeli ósimlikler moxlar, plaunlar, qırıqbuwınlar, qırıqqulaq ósimlikler bolıp, olardıń sırtqı kórinisitúrli formada boladı.

Mox bólimi ósimliklerdiń ayırım wákilleri denesi ápiwayı bolıp, olar jer betiniń kóp jerlerinde ushıraydı. Plawnlar qáliplesken japıraq, paqalǵa iye.

Qırıqqulaqlardıń sırtqı kórinisi shıraylı bolıp, hár waqıtta ushtan ósiwshi «vayya» dep atalıwshı japıraq hám buwın aralıqları qısqarǵan pobegler qáliplesken. Sporalı joqarı dárejeli ósimliklerdiń tek ǵana moxlar bóliminde gametofiti dominat bolıp, hár túrli kóriniske iye.

Ashıq tuqımlı ósimlikler iri, denesi kúshli bolıp, tuqımları ǵozalarda ashıq halda boladı.

Gúlli ósimlikler házirde joqarı dárejedegi ósimlikler bolıp, joqarıda aytıp ótilgen ósimliklerge qaraǵanda bir qansha quramalı

1 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.1bob,1bet.

tirishilik formalarına iye. Olarda tuqım jabıq halda payda boladı. Shańlanıw hám tuqımlanıw sıyaqlı biologiyalıq proсessler ótedi.

Morfologiyalıq evolyuсiya tolıq túsinikli bolar edi, e ger ósimlikler tek jetilisken halda emes, bálkim ósiw dawamında–ontogenezi dáwirlerinde dúzilisindegi júzege kelgen ózgerisler úyrenilse, hám ósimliklerdegi bul ózgerisler túrli formalarda gúzetiledi. Birinshiden, ósimliklerde haywanlardaǵı sıyaqlı jasına baylanıslı ózgerisler pútin organizmde keshedi: urıq maysaǵa, soń jetik ósimlikke aylanadı. Ekinshiden, ósimlik ashıq ósiw sistemasına iye hám onda pútin ontogenez dawamında jańa organlar payda boladı. Shaqa kóp sanlı qatar japıraq hám búrtike iye bolǵan buwınlardan ibarat bolıp, bul qatardaǵı jas organlar áwelgi payda bolǵan organlardan parq qıladı. Paqal hám tamır ósken sayın olardıń ishki dúzilisi birinen keyin biri ózgerip baradı, aǵashlıqtıń hám qabıqtıń jas bólimi kóp jıllıq ǵarrı bóliminen parq qıladı.

Ósimliklerde biogenetikalıq nızamlıqtıń payda bolıwı ózine tán qásiyetleri bar. Ontogenezdiń baslanǵısh basqıshlarında áwladlardıń belgileri payda bolıwı múmkin, keyin olar izsiz joǵalıp ketedi yamasa er jetken ósimliklerde saqlanıp qalınadı. Mısalı, jip tárizli suw otlarınan ulotriksti alıw múmkin. Olardıń gametaları hám zoosporaları bir kletkalı háreketsheń suw otlarına uqsas qamshıǵa iye. Usınday uqsaslıqlarǵa tiykarlanıp shamalaw múmkin, jip tárizli suw otları bir kletkalı qamshılı suw otlarınan kelip shıqqan dep; ekinshi mısal, jas

ósimliklerdegi birinshi payda bolǵan japıraqlar áwladlardıń japıraqlarına uqsas boladı.

ÓSIMLIK DENESINIŃ DIFFERENCIACIYASÍ HÁM KÓP

KLETKALÍQTÍŃ KELIP SHÍǴÍWÍ

Ózinde arnawlı qánigelesken ótkiziwshi sistemaları bar bolǵan nay talshıqlı ósimlikler tórt ósimlik álemine bólinedi: 1-psilopsida, 2- likopsida, 3-sfenopsida, 4-pteropsida. Jabıq tuqımlılar házirde jer

betinde tábiyiy hám mádeniy ósimliklerdiń tiykarǵı bólimin quraytuǵın, eń sońǵı qánigelesken ósimlikler toparı esaplanadı.

Gúldiń ulıwma dúzilisi tuqımlı ósimliklerge tán hám tuqımnıń dúzilisinen baslanadı, tuqım ózinde azıq saqlawshı tuqım qabıǵı menen oralıp qorǵalǵan ósimliktiń embrionın ózinde saqlaydı.

Bizge tanıs bolǵan barlıq ósimlikler denesi kletka hám toqımalardan turadı. Ósimlik kletkası ilimge XVII ácirdiń 60jıllarında belgili boldı. Ósimlik kletkasın úyreniwde Robert Guktiń xızmeti ullı. Guk buzinadan juqa kesindi tayarlap, mikroskop arqalı qaraǵanda mayda tesikshelerdi kórip, onı «kletka» dep atadı.

Kletka haqqındaǵı maǵlıwmatlardı keńeytiwde Malpigi hám Gryulardıń (1671j.) roli úlken. Ósimlikler dúnyası óziniń kóp túrli morfologiyalıq dúzilisine iye bolǵan wákillerge júdá bay. Ósimliklerdiń bir kletkalılardan baslap júdá úlken kólemdegi wákillerin ushıratıw múmkin. Máselen, kók-jasıl suw otları bólimi wákilleriniń ayırım bir kletkalı shar tárizli, jip tárizli, diatom suw otları bóliminiń kóp ǵana wákilleri mikroskopiyalıq dúziliske iye.

Sonıń menen birge tábiyatta joqarı dárejeli ósimlikler házirde sporalı joqarı dárejeli ósimlikler, ashıq tuqımlı hám gúlli ósimlikler tárizinde óziniń tirishilik iskerligin dawam ettirmekte.

2 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.1bob,1bet