Resurs 9 - Biologiya
.pdftiplerine, formalarına úlken-kishiligine, azıq zatlardı toplawına qarap túrlishe bólinedi. Geyde shaqalar yaki olardıń bir bólimi fotosintezlik qásiyetin joǵaltıp, basqa tirishilik proсessleri ushın kerek bolǵan wazıypanı orınlawǵa ótip formaların ózgertedi, yaǵnıy metamorfozǵa ushıraydı. Bul tiykarınan jer astında jaylasqan shaqalarǵa tán bolıp, jasaw sharayatına beyimlesiw qásiyetlerine iye boladı. Jer astı shaqalar kóp jıllıq ósimliklerge tán bolıp, azıqlıq zatlardı toplaytuǵın hám ósimliklerdiń qayta tikleniwin támiyinleytuǵın organ bolıp esaplanadı.
Ósimlikler geyde japıraqları, paqalları, búrtikleri hám formaların ózgertiwi múmkin. Jaqsı rawajlanǵan oq tamırı bolǵan, paqaldıń kóp jıllıq bólimi kaudeks deyiledi (kóp jıllıq shóp deneli ósimliklerde, putalarda, lat.: kaudeks-dene). Tamır menen birgelikte kaudekste azıq zatlar toplanadı, onda kóp sanlı búrtikler jaylasqan bolıp, olardıń kópshiligi uyqıdaǵı búrtikler esaplanadı. Kaudeks kemnen-kem jer ústinde ushırasadı, tiykarınan jer astında topıraqqa kómilgen boladı. Jer ústi kaudeks top japıraqlı ósimliklerdiń jer ústi bóliminen keyin qalǵan paqaldıń qısqa tiykarınan payda boladı, bazı jaǵdaylarda gúl payda etetuǵın paqaldıń topıraqqa kómilgen top japıraqlar jaylasqan qısqarǵan tiykarında payda boladı. Kaudekstiń shaqadan kelip shıqqanlıǵı, ondaǵı japıraq ornı hám onıń qoltıǵındaǵı búrtiktiń barlıǵında. Kóp ǵana paqal túrlerin sırtqı hám ishki túrleri menen bir-birinen parqlaw múmkin, máselen, ǵállelerdiń paqalları (biyday, mákke), eki úlesli shóp deneli ósimlikler (nohat, kúngebaǵar, pomidor), terek paqalları (putalar, terekler). Jáne usınday metomorfozǵa ushıraǵan paqallardı kórsetiw múmkin. Bunday paqallar tipine piyaz bas, túynekshe (azıq-zatlardı saqlawshı), suwlı paqallı ósimlikler (kaktus) jatıp, olar suwdı saqlaydı hámde fotosintez proсessin paqallarında alıp baradı. Paqallar geyde murtsha hám tikenlerge modifikaсiyalanǵan hallarda ushırasadı. Paqallarda
japıraqlar anıq sxemada jaylasadı. Paqalda japıraq jaylasqan bólim buwın dep ataladı. Eki buwın arasındaǵı aralıq buwın aralıǵı deyiledi. Búrtikler apikal, qaptal (interkalyar) boladı. Búrtikler anıq bir payıtta tınım dáwirinde boladı, máselen qısta.
Shaqa metamorfozları. Kópshilik ósimliklerdiń shaqaları formasın ózgertiwi múmkin. Metamorfozlanǵan jer astı hám jer ústi shaqaları parq qılınadı.
Túynek kartoshka, shoshqa kartoshkası sıyaqlı ósimliklerde juwanayǵan jer astı shaqa, ciklamen hám rediskalarda bolsa, gipokotildiń juwanayǵan bólimi esaplanadı.
Kartoshka túynegi júdá qısqarǵan buwın aralıqlarına iye, xlorofilsiz, leykin jaqtılıq tásirindejasıl reńge kiriwi múmkin. Túynek
76-súwret. Túynek túr ózgertken jerastı shaqa
formasında juwanayıw reńsiz japıraq qoltıǵınan ósip shıqqan uzın jer astı paqalınıń ushlarında, yaǵnıy stolonlarda payda boladı (76súwret).
Piyazsha. Ulıwma kórinisi boyınsha búrtikti esletedi. Ol túr ózgertken japıraq hám shaqadan dúzilgen. Qısqarǵan paqal bólimi piyaz túbi delinedi. Onda tıǵız halda e tli, jasıl e mes japıraqlar biriken.
20 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.1bob,4bet
Piyazsha sırtqı tárepinen qurǵaq qońır reńdegi teńge sıyaqlı japıraqlar menen qaplanǵan.
Piyazsha túbinen kóp sandaǵı qosımsha tamırlar rawajlanadı.Piyazshalı ósimlikler ádette shól hám yarım shól rayonlarda, otlaqlar hám tawlı aymaqlarda kóp tarqalǵan. Orta Aziyanıń shól hám yarım shól zonalarında olar jıldıń qolaysız dáwirin piyazsha tárizde 8-10 ay dawamında
tınıshlıq halatın ótkizedi (77–súwret).
Jer ústi shaqa metamorfozı. Málim bolǵanınday ósimlikler ıǵallılıq ekologiyalıq faktor rejimine beyimlesiw nátiyjesinde kelip shıqqan. Qurǵaqshılıq sharayatında jasawshı ósimlikler japıraqların erte tókse (jantaq), basqaları japıraqların túrli dárejede redukсiyalanıw menen sıpatlanadı. Eki jaǵdayda da shaqa japıraq wazıypasın atqarıp, ashıq-jasıl reńli, juwanayǵan, suw toplawshı rezervuar hám basqa formadaǵı ózgerislerge aylanadı.
Jer ústi shaqa metamorfozlarına sukkulentler kirip, olarǵa fillokladiler, tikenler, murtshalar, pálek tárizliler, jasıl shaqalar hám
78-súwret. Jer ústi túr ózgertken shaqalar: a- murtsha,b-fillokladi, v-ajırıq urqanı.
suwlı paqallı ósimlikler jatadı. Olardıń wákilleri Meksika shóllerindegi kaktuslar hám Afrika sútlemeleri jatadı. Shaqanıń japıraq tárizli kórinisindegi formasın ózgertiwi fillokladi
delinedi. Olar forması ózgertken teńgeshe tárizli japıraqshalar qoltıǵında qáliplesedi (78-súwret).
79–súwret. Dolana tikeni túr ózgertken shaqa
80–súwret. Júzimniń murtshasıtúr ózgertken shaqa
81-súwret. Kladodiyler
Tikenlar. Eki úlesli ósimliklerdiń aǵash tárizli hám shóp deneli wákillerinde ushırasadı. Shaqanıń tikenge aylanıwı onıń málim dárejede suw puwlandırıw betin kemeytiredi. Tikenler bunnan basqa ósimlikti haywanlar jep qoyıwınan
qorǵaydı (79–súwret).
Murtshalar shaqanıń metamorfozı esaplanıp, olar ósimliktiń suwdı puwlandırıwın kemeytiredi. Tiykarǵı wazıypası bir substratqa oralıw bolıp esaplanadı. Murtshalar júzimgúlliler, asqabaqgúlliler hám basqa tuqımlas
wákillerinde ushırasadı (80–súwret).
Pálek tárizli jasıl shaqalar. Olar Ispan droki, ritamalar hám basqa ósimliklerde ushırasıp, japıraqların erte tógedi (báhárdiń ortası yamasa jazdıń bası), nátiyjede shaqalar japıraqwazıypasın atqarıwǵa ótedi. Fotosintez wazıypasın joǵaltqan jer ústi stolonlar
tiykarınan vegetativ kóbeyiw wazıypasın atqarǵanı ushın geyde olardı gajaklar
(qulpınay) dep ataydı (81–súwret).
Fillokladi hám kladodii (fillon– japıraq, klados – shaqa)., bular japıraqlarǵa uqsas paqallar yamasa pútin baslı shaqalar. Ruscus tuwısı túrleriniń shaqasındaǵı teńgeshe tárizli japıraqlarınıń qoltıǵında juqa tegis japıraq tárizli formada fillokladii rawajlanadı. Fillokladii japıraq qoltıǵınan payda bolǵan shaqanı esletedi, leykin
japıraq sıyaqlı ósiwi sheklengen boladı. Fillokladida japıraqlarda hesh qashan ushıramaytuǵın teńgeshe japıraqlar hám topgúller payda boladı.
Kladodiy paqalı sukkulent, uzaq waqıt ósiw qábiletin saqlaytuǵın ósimlikler (Avstraliya myulenbekiy). Meksika putası Colletianiń paqalları sukkulent bolıp, japıraqsız, jasıl shaqalarınıń ushqı bóliminde tikenler jaylasadı. Bul ósimlikler suwdı kem puwlatıw ushın bir organı emes, bálkim barlıq shaqası menen beyimlesken.
Qadaǵalaw ushın sorawlar:
1.Túr ózgertken shaqalar degende neni túsinesiz?
2.Jer astı túr ózgertken shaqalar haqqında aytıp beriń?
3.Jer ústi túr ózgertken shaqalar haqqında aytıp beriń?
4.Túr ózgertken shaqalardıń áhmiyeti neden ibarat?
Ádebiyatlar:
1.M.I. Ikromov va boshqalar Botanika (Wsimliklar morfologiyasi va anatomiyasi) Toshkent 2002 (40-42)
2.A.Fahn.PlantAnatomy.New York.University.USA2011.1bob,4-bet
3.S.M. Mustafaev Botanika (anatomiya, morfologiya, sistematika) Toshkent 2002 (48-50 bet)
VI BAP. ÓSIMLIKLERDIŃ QAYTA TIKLENIWI HÁM KÓBEYIWI
18- |
Tema:Ósimliklerdiń qayta tikleniwi hám kóbeyiwi |
Joba:
1.Ósimliklerdiń kóbeyiwi haqqında ulıwma túsinik.
2.Ósimliklerdiń vegetativ kóbeyiwi.
3.Tábiyiy hám jasalma vegetativ kóbeyiw jolları.
Tayanısh sózler: kóbeyiw, spora, gameta, zigota (qosılıw), regeneraсiya, sabıw, okulirovka (búrtikshe), kopulirovka (birlestiriw), zoospora, xologamiya, oogamiya, oogoniy, arxegoniy, anteridiy, izogamiya,geterogamiya.
Ósimliklerdiń kóbeyiwi haqqında ulıwma túsinik
Kóbeyiw hámme tiri organizmlerge tán qásiyet bolıp, bir túrdiń individler sanınıń artıwı esaplanadı. Barlıq ósimlikler 3 túrli formada kóbeyedi: jınıssız, vegetativ hám jınıslı. Jınıssız kóbeyiwde ana kletka bir yaki bir neshe teń bólimlerge bólinedi. Kóbinese jınıssız kóbeyiw sporalar járdeminde ámelge asadı.
Sporalar menen, tiykarınan tómen dárejeli suw otları hám zamarrıqlar kóbeyse, joqarı dárejeli ósimliklerden moxlar hám qırıqqulaq tárizliler kóbeyedi. Sonıń ushın olar joqarı dárejeli sporalı ósimlikler dep ataladı.
Vegetativ kóbeyiwde gúl hám onıń bólimleriniń ornına piyazbasyamasa basqa vegetativ shaqalar iyelep, ósimliktiń ósiwine xızmet qıladı.Kóbeyiw
organların analiz qılıw tek angeospermae menen
baylanıslı bolıp, kóbeyiw organları xaqqında maǵlıwmatqa iye bolıwushın ashıq hám tómen dárejeli ósimliklerdi úyrengen Foster vs Giffordgamiynetlerine qaraw lazım (1974). Gúl bólimleri geyde spiral, geyde top(mutovka) formasında bir gúlde jaylasadı. Gúl bólimleriniń mutovkaformasında jaylasıwı kóp ǵana gúllerge tán bolıp, mutovkalar qońsımutovkalar menen gezeklesedi,
gúl bólimleri erkin bolıwı múmkin, yamasabir-birine qosılǵan |
bolıwı |
||
múmkin. |
Gúl |
bólimleriniń |
qosılıwı |
kogeziy dep ataladı. Analıq miywe japıraqlarınıń qosılıwınan payda boladı, analıqlar jıyındısı gineсey dep ataladı.
21 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.19bob,411-480bet
Kóbeyiw tipleri. Ósimlikler tiykarınan jınıssız (vegetativ), hám jınıslı jollar menen kóbeyedi. Vegetativ kóbeyiwde násillik belgiler áwladlarda ózgermeydi. Joqarı dárejeli ósimliklerde spora payda bolǵanda xromosomalardıń sanı kemeyedi, sonıń ushın sporadan payda bolǵan jas ósimlik ana organizmge uqsamaydı. Jınıslı kóbeygende ataanalarına tán belgiler turli rekombinaсiyaǵa ushırap, áwladtıń genotipi ózgeriwi múmkin (82-súwret).
|
|
|
|
|
көбейиў |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
вегетатив |
|
|
|
генератив |
|
|
||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||
|
|
|
|
|
||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||
тәбийий |
|
|
|
|
|
|
|
жыныслы |
||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||
|
|
жасалма |
|
|
|
жыныссыз |
|
|||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
82-súwret. Ósimliklerdiń kóbeyiw sxeması
Kóbeyiw degende sol túrge jatatuǵın ósimlikler sanınıń artıwı túsiniledi. Eger payda bolǵan áwlad ata-ana sanına teń bolsa, yamasa olardan kem bolsa, ol waqıtta kóbeyiw júz bermeydi, áwladlar ata-ana ornın basadı. Qırıqqulaqlarda ósimteden sporofit bolǵanda, olardıń sanı kóbeymeydi. Ósimte tezde óledi, onıń ornın sporofit iyeleydi.
Solay etip, ósimliklerde kóbeyiw hám qayta tikleniw túrli jollar menen
ámelge asırıladı: 1) qayta tikleniw kóbeyiw menen baylanıslı, payda bolǵan áwlad anasına uqsaydı, 2). qayta tikleniw kóbeyiw menen ámelge aspaydı, ana organizm násil qaldırǵanan keyin nabıt boladı. 3). ósimlikler kóbeyedi, leykin qayta tiklenbeydi, ana organizm ózine uqsamaǵan áwlad payda qıladı. 4). payda bolǵan áwlad anasına usamaydı hám qayta tikleniw payda bolmaydı.
Jınıssız kóbeyiw. Jınıssız kóbeyiw ushın jańa áwladtıń qayta tikleniwinde arnawlı kletkalar, yaǵnıy sporalar xızmet qıladı. Qolaylı sharayatqa túsken spora
ósip jańa individ payda qıladı (83-súwret).
|
Suwda jasaytuǵın suw otları hám |
|||
|
zamarrıqlardıń |
sporaları |
||
|
qamshıǵa iye bolıp, olar zoosporalar |
|||
|
dep |
ataladı. |
Spora |
hám |
|
|
zoosporalar |
analıq |
|
|
ósimliktiń arnawlı |
kletkaları |
yamasa |
|
|
organlarında, sporangiyalar |
yamasa |
||
|
zoosporangiyalarda paydaqılıwshı |
|||
|
|
|
gifleri- |
|
|
konidiyabandler, |
olardıń |
ushında |
|
83-súwret. Jınıssız kóbeyiw |
jetilgen sporaları bolsa |
|
||
|
konidiyasporalar deyiledi. |
|
||
Sporalar hám zoosporalar kletkanıń meyoz bóliniwi nátiyjesinde payda bolıp, olar gaploid jaǵdayda boladı.
Vegetativ kóbeyiw (vegetativ deneden tiri bólimniń ajıralıwı) túr sanınıń artıwı esaplanadı. Hár bir ajıralǵan bólim bir qansha waqıt ayırım jasap, bir qansha organlar payda qıladı (tamır, paqal hám basqalar). Yaǵnıy vegetativ kóbeyiwde ósimliklerdiń bir bóliminen pútinbaslı organizm ósip shıǵadı.
Vegetativ kóbeyiw tábiyiy hám jasalma bolıp bólinedi. Vegetativ kóbeygende payda bolǵan jańa ósimlik klon dep ataladı. Vegetativ kóbeyiwde birinshiden álbette ushqı japıraq qoltıǵındaǵı qaptal yaki qosımsha búrtikler qatnasadı. Ekinshiden vegetativ kóbeyiw shaqalardıń tamır payda etiw qásiyeti bolǵanda júz beredi.
Ósiw, vegetativ kóbeyiw, yaǵnıy individlerdiń rawajlanıwı onıń vegetativ organlardan (tamır, paqal, japıraqları, piyazsha, tamırpaqal, túynekshe hám basqalar) yamasa olardıń bóleklerinen baslanadı. Vegetativ
kóbeyiwde tiykarınan ósimliktiń bir organı yamasa onıń bólimi, ulıwma ósimliktiń belgili bir bóliminen pútin organizmniń qayta tikleniw (regeneraсiya) qásiyeti jatadı.
Vegetativ kóbeyiwge mısal qılıp, ayırım bir kletkalı suw otlarınıń ápiwayı bóliniw jolı menen eki jas kletkaǵa aylanıwın kórsetiw múmkin. Xlorella, xlorokokk hám kópshilik suw otları usınday jol menen kóbeyedi. Kóp kletkalı suw otlarında vegetativ kóbeyiw denesiniń bóleklerge ajıralıwı menen baradı. Zamarrıqlarda bolsa miсeliydiń ayırım bóleklerge ajıralıp ketiwi yamasa ashıtqı sıyaqlı zamarrıqlarda búrtikleniw jolı menen baradı. Lishaynikler qánigelesken sorediyler (búrtik sıyaqlı mayda ósimshe) hám samal, yamasa jawın tásirinde ańsat tarqalatuǵın ósimteler –izidiyler (kóbeyiw ushın xızmet etetuǵın tallomnan ósip shıqqan ósimshe) járdeminde vegetativ kóbeyedi. Gúlli ósimliklerde vegetativ kóbeyiw júdá túrli usıllarda ótedi (84-súwret).
Gúlli ósimliklerdiń vegetativ kóbeyiwi
Ósimliktiń jer ústi bólimleriarqalı |
Ósimliktiń jer astı bólimleriarqalı |
kóbeyiwi |
kóbeyiwi |
Japıraq qálemsheleri |
Tamır |
menen |
qálemsheleri |
(begoniya, senpoliya, |
menen |
sansevera) |
(shipovnik, |
|
malina, atqulaq) |
Paqal qálemsheleri |
Tamır paqal |
menen (smorodina, tal, |
menen |
terek) |
(taw teregi |
|
(Populus tremula), |
|
ryabina (Sorbus |
|
persica), terek |
|
(Salix alba)) |
Órmelewshi shaqa menen |
Tamır arqalı |
(chay) |
(qurtqashash, |
|
landısh, |
|
torańǵıl) |
Nart shaqa arqalı |
Túynek arqalı |
(smorodina, alma) |
(kartofel, |
|
topinambur) |
Sabıw arqalı (alma, |
Piyaz arqalı |
almurt, qáreli, |
(piyaz, chesnok, |
shiye) |
lala) |
84-súwret. Gúlli ósimliklerdiń vegetativ kóbeyiwi
Tábiyiy hám jasalma vegetativ kóbeyiwler. Joqarıda keltirilgen mısallarda ósimlikler tábiyiy sharayatta kóbeyiwi túsiniledi. Bul waqıtta ósimlikler úlken maydanlardı iyeleydi, ayırım ósimlikler tuqım menen kóbeyiwden vegetativ kóbeyiwge ótken boladı (landısh hám basqalar). Bunıń tiykarǵı sebebi jaqtılıqtıń jetispewligi hám shańlatıwshılardıń kemligi esaplanadı. Bul ósimliklerde dáslep jer astı nartları payda boladı, keyin tábiyiy partikulyaсiya nátiyjesinde bóleklerge bólinedi.
Jasalma vegetativ kóbeyiw tiykarınan terek hám putalarǵa, kóp jıllıq shóp denelilerge tán bolıp, olardıń túplerin bóliw jolı menen kóbeytiriledi. Kópshilik ójire ósimlikleri de usı usılda kóbeytiriledi. Lala tárizliler wákillerin piyazlardaǵı jas ósimtesin ajıratıw (piyaz, chesnok, gladiolus) jolı menen kóbeytiriw vegetativ kóbeytiriwdiń bir usılı esaplanadı.