Resurs 9 - Biologiya

ajıratıwǵa boladı: sırtqı (dermatogen), orta (periblema) hám ishki (pleroma).

Paqal qabıǵı epidermis penen nay talshıqlı сilindrdi orap aladı. hám ózine

túrli tipdegi kletkalardı qamtıp alıwı múmkin. Ápiwayı halatta qabıq juqa qabıqlı

parenxima kletkalarınan ibarat. Kóp ǵana paqallarda máselen, pelargonia,

Retotum va Salicorniada parenxima fotosintetikalıq kletka xızmetin atqarıw

múmkin, hámde qosımshasına kraxmal hám basqada metobolitlerdi toplaydı.

Basqa halatlarda qabıqtıń epidermis penen shegaralanǵan sırtqı tárepi kalenxima

yamasa lub talshıqların, sonday-aq ishki tárepi ósimlik puwların saqlaydı.

Kaspari belbewin paqaldıń endodermasında ushıratıw múmkin. Sonıń menen birge, paqalda tipik endoderma jer astı paqallarında jaylasadı, máselen, tamır paqallarda, paqaldıń ushlarında. KrestovnikSenecio hám pustırnikte (leonurus) endoderma ósimlik gúllew paytında qáliplesedi, kraxmal dánesheleri kóp toplanadı. Bul qabat kraxmaldıń qabıǵı dep ataladı hám endodermanıń gomologi bolıp esaplanadı.

Dermatogen qatlamı kletkalardıń antiklinal, yaǵnıy ósiw konusı betine

qaraǵanda perpendikulyar bóliniwi nátiyjesinde, keyin ala tamırdıń birlemshi

qaplawshı toqıması kelip shıǵadı. Periblema qabatı bir neshe qatar kletkalardan

ibarat bolıp, onıń kletkaları periklinal, yaǵnıy ósiw konusı betine qaraǵanda

parallel bólinedi hám olardan tiykarǵı toqıma payda boladı. Pleroma kletkaları

túrli

17 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.11bob,188-189 bet

baǵdarda bóliniw qásiyetine iye bolıp, olardan tamırdıń mexanikalıq hám ótkiziwshi toqımaları qáliplesedi.

Paqaldıń ósiw konusı biri ekinshisin jawıp turıwshı mayda japıraqlar menen oralǵan. Olar paqaldıń ushqı bólimi menen birgelikte búrtik payda qıladı. Paqaldıń ósiw konusında ádette eki túrdegi kletkalar toparı ajıratıladı: sırtqı (tunika) hám ishki (korpus). Tunika kletkaları dermatogen kletkalarına uqsas antiklinal bóliniw qásiyetine iye, hám olardan paqaldıń epiderması payda boladı. Korpus qabatı kletkaları túrli baǵdarda bóliniwi sebepli olardan paqaldıń birlemshi dúzilisine tán bolǵan barlıq toqımalar kelip shıǵadı.

Paqaldıń ishki dúzilisi. Gúlli ósimliklerdiń hár qanday paqalı ushındaǵı búrtikten ósedi. Málim bolǵanınday, búrtiktiń ushında ósiw konusı boladı. Olardı baslanǵısh japıraqshalar yamasa qalıń túkli qabıqlar (qısta) orap turadı. Ósiw konusında birlemshi kletkalar payda etiwshi toqımalar jaylasqan bolıp, birlemshi meristema dep ataladı. Birlemshi meristemanıń iri yadrolı kletkaları vakuolasız, leykin kletka qabıǵı juqa сellyulozadan ibarat. Paqallar usınday dúziliske iye bolǵankletkalar járdeminde uzaq muddetke shekem nabıt bolmaydı.

Ósiw konusındaǵı birlemshi meristema kletkaları eki kompleks kletkalardan dúzilgen. Ósiw konusınıń bet bóliminde jaylasqan bir yamasa bir neshe qabat kletkalar tunika dep ataladı. Tunika kletkaları paqal betine qaraǵanda parallel bólinedi. Onıń astında korpus dep atalatuǵın kletkalar bar hám olar barlıq baǵdarda bólinedi.

Korpus kletkaların orap alǵan tunika kletkalarınan birlemshi qaplawshı toqıma epidermis yamasa birlemshi qabıq payda boladı. Korpus kletkalarınıń bóliniwinen bolsa basqa turaqlı toqımalar rawajlanadı. Ósiw konusındaǵı kletkalarınıń bóliniwi, onıń sırtqı tunika hám korpus kletkalarınıń bir bólimin iyelep, alǵan qabatlarında júz beredi. Nátiyjede kletkalardan dúmbeksheler (japıraqtıń baslanǵısh

dúzilisi) payda boladı. Keyin ala olardan haqqıyqıy japıraqlar ósip shıǵadı. Baslanǵısh japıraqshanıń sırtqı bólimindegi kletkalar bir qansha tez bólinedi.

Sonıń ushın japıraq ishkerige iyilip, ósiw konusın orap turadı. Birlemshi meristema kletkalarınıń bir bólimi sozılıp prokambiy kletkalarına aylanadı.

Prokambiy kletkaları sozıq, ótkir ushlı hám juqa сellyulozalı qabıqtan ibarat bolıp, ishinde iri yadrolı сitoplazması boladı. Prokambiy kletkaları uzınınada bólinedi.

Bir úlesli ósimliklerde prokambiydiń orayǵa jaqın kletkalarınan birlemshi ksilema, shettegi ekilemshi kletkasınan bolsa, birlemshi lub kletkaları payda boladı hám prokambiy kletkaları tawsıladı.

Bir tuqım úlesli ósimlikler paqalınıń dúzilisi. Differenсiaсiya nátiyjesinde ósiw konusınıń birlemshi meristemasınan payda bolǵan kletkalar paqaldıń birlemshi ishki dúzilisine ótedi. Prokambiy kletkalarınan ótkiziwshi toplamlar rawajlanıwı menen birlemshi payda etiwshi toqıma nabıt boladı. Endi olar jabıq ótkiziwshi toplamlar payda qıladı. Sonıń ushın bir úlesli ósimlikler paqalınıń ishki dúzilisi eki úlesli ósimliklerden bir qansha parq qıladı.

Jabıq ótkiziwshi talshıqlı nay toplamlar bir úlesli ósimlikler paqalında tártipsiz hám tártipli jaylasadı, paqalı tek birlemshi juwanayıw menen tawsıladı. Ayırım ósimliklerde paqal ishi bos boladı. Mısalı arpa, biyday, salı, qara biyday hám sulı sıyaqlı ósimlikler usılar qatarına jatadı. Bunday paqallar saban paqal dep ataladı, biraq mákke, aq júweri paqallarınıń ishi bos bolmaydı. Ótkiziwshi talshıqlı nay toplamlarınıń ishi bos paqallarda tártip penen, ishi tolıq paqallarda bolsa, tártipsiz jaylasqan.

Hámme bir úlesli ósimlikler paqalı sırtqı tárepinen epidermos penen qaplanǵan. Epidermos astında bolsa bir neshe qabat saqıyna tárizli formada jaylasqan mexanikalıq sistema sklerenxima bar. Eger epidermos

kletkasınıń qabıǵı сellyulozadan ibarat tiri parenxima kletkalarınan ibarat bolsa, sklerenximanıń kletka qabıǵı qalıń, aǵashlanǵan óli prozenximatikalıq kletkalar esaplanadı. Epidermis kletkaları paqaldı sırtqı tárepinen oraydı (61-súwret).

61-súwret. Bir tuqım úlesli ósimlik (mákke) paqalınıń kese kesimi. I-paqaldıń bir bólimi:1-epidermis; 2-mexanikalıq toqıma (sklerenxima); 3- tiykarǵı toqıma;

4-tútikli-talshıqlı toplam (sxema). II-jabıq tútikli-talshıqlıtoplam: 1-tiykarǵı toqıma; 2- mexanikalıq toqıma (sklerenxima); 3-lubtaǵı elek tárizli nay (floema) hám joldas kletka; 4- aǵashlanǵan kletkalar menen qorshalǵan irinay boslıǵı; 5-spiral nay; 6-dóńgelek nay; 7-hawa boslıǵı.

Sklerenxima toqımaları ósimlikti tik tutadı. Biyday, arpa, sulı, qara biyday paqallarınıń epidermis kletkalarında sklerenximanıń ishine kirip turıwshı xloroplastqa bay bolǵan xlorenxima jaylasqan. Mákke, aq júweri paqallarında bolsa sklerenxima arasında xlorenxima bolmaydı. Sklerenxima astında juqa perdeli ishinde сitoplazması tiri kletkalardan ibarat, tiykarǵı parenxima jaylasqan.

Tiykarǵı parenximanıń sklerenximaǵa jaqın kletkalarında xloroplast bolıp, ol jas

ósimliklerdiń paqalın jasıl reńge boyap turadı hám tek fotosintez wazıypasın orınlaydı. Sklerenximadan ishkeride jaylasqan kletkalar bir qansha siyrek bolıp, olarda xloroplastlar bolmaydı.

Mákke, júweri paqalındaǵı tiykarǵı parenxima kletkalarınıń aralarında jabıq talshıqlı nay toplamları bolıp, olar tártipsiz jaylasqan (62-súwret).

62- súwret. Mákke paqalındaǵı ótkiziwshi toplamlar qáliplesiwiniń úsh basqıshı

Arpa, sulı qara biyday paqallarında tártipli halda jaylasqan bolıp, onıń sırtqı toplamları sklerenxinmanıń tutas saqıynasına jabısqan halda boladı.

Jabıq talshıqlı naylar ótkiziwshi, mexanikalıq hám tiykarǵı toqımalardıń ózara baylanısqan sistemasınan ibarat. Toplamnıń oraylıq bólimi eki túrli iri naysha hám úshge shekem mayda spiral hámde saqıynalı nayshalardan, sonday-aq, ksilema parenximasınıń tirikletkalarınan dúzilgen.

Mákke-júweri paqalınıń eń kóp bólimin juqa qabıqlı tiykarǵı parenxima dúzedi. Bul kletkalar ózinde qant zatların toplaydı. Sonıń ushın ol mazalı dám beredi. Paqaldıń ishi gewek bolǵan ósimliklerde tiykarǵı parenximanıń orayında jaylasqan kletkaları tez nabıt boladı. Paqal boyına óskende bul nabıt bolǵan kletkalar úzilip boslıq payda boladı. Bunday boslıq arpa, biyday, sulı hám qara biyday sıyaqlı ósimlikler paqalında ushıratıw múmkin.

Eki úlesli ósimlikler paqalınıń ishki dúzilisi. Paqaldıń birlemshi ishki

dúzilisi. Eki úlesli ósimliklerde paqal epidermis, birlemshi qabıq hám oraylıq

сilindrge bólinedi. Birlemshi qabıq tiykarınan xlorofill dánesheleri menen bolǵan

parenxima

toqımalarınan turadı. Onıń quramına mexanikalıq toqıma, kollenxima hám sklerenximalar kiredi.

Kollenxima tiykarınan epidermis astında, sklerenxima bolsa paqaldıń orayǵa jaqınıraq as qabaqta saqıyna tárizli, kúngebaǵarda bólek-bólek bolıp jaylasadı. Paqaldıń ortasında jaylasqan parenxima kletkalarda xloroplast joqlıǵı ushın reńsiz boladı.

Birlemshi qabıqtıń orayǵa jaqın (kraxmal dánesheleri toplanatuǵın) bólimi endoderma dep ataladı. Endodermaǵa jaqın turǵan periciklden baslap oraylıq

сilindr baslanadı. Periciklden kópshilik ósimliklerde qosımsha tamır hám búrtik hámde e kilemshi meristema payda boladı. Periciklden orayǵa qarap floema, sonday-aq, ksilema arasında kambiy bolǵan ótkiziwshi toplamlar jaylasqan.

Eki úlesli ósimlikler paqalınıń birlemshi dúzilisinde bir úlesli ósimlikler paqalınıń anatomiyalıq dúzilisinen tómendegishe parq qıladı: ótkiziwshi toplamlar eki úleslilerde ashıq, yaǵnıy floema menen ksilema arasında kambiy jaylasqan; ótkiziwshi toplam paqal dárejesinenbir qıylı aralıqta aylana bolıp jaylasqan.

63-súwret. Marjan daraqtınıń birlemshi dúzilisi kóldeneń kesimi

Eki úlesli ósimlikler paqalında mexanikalıq toqımanıń kollenxima hám sklerenxima túrleri bar (63-súwret).

Paqaldıń ekilemshi ishki dúzilisi. Eki úlesli ósimlikler paqalı birlemshi ishki dúziliske iye bolaman degenshe ekilemshi ishki dúziliske óte baslaydı. Bunıń ushın dáslep ekilemshi payda etiwshi toqıma kambiy

payda boladı. Bul bolsa eki úlesli ósimlikler paqalınıń dúzilisin túpten ózgertip jiberedi. Paqaldıń ekilemshi ishki ózgerisi bir ǵana eki úlesli ósimliklerde emes, bálkim ashıq tuqımlı ósimliklerdede júz beredi.

Paqallarda ekilemshi ishki ózgeristiń júz beriwi menen olar juwanlasıp baslaydı. Paqaldıń juwanlasıwı japıraqta payda bolǵan organikalıq zat muǵdarına baylanıslı. Payda etiwshi toqıma organikalıq zat penen qansha kóp támiyinlense, paqaldıń juwanayıwı sonsha tez boladı. Eki úlesli hám ashıq tuqımlı ósimliklerdiń rawajlanıwı menen shaqa muǵdarı, ulıwma japıraq dárejesi asadı. Bul bolsa organikalıq zattıń jánede kóbeyiwine sebep boldı. Bir úlesli ósimliklerde bolsa shaqalanıw bolmaǵanlıǵı ushın japıraq muǵdarı, onıń dárejesi málim bir waqıtqa shekem artıp, keyin eski japıraqlar tógiledi hám jańaları payda boladı.

Solay etip, bir úleslilerde japıraq dárejesi eki úleslilerge uqsap artıp barmaydı. Bunday hádiyseni palma ósimligi mısalında kóriw múmkin.

Eki úlesli ósimlikler paqalında ekilemshi meristema tez qáliplesip, ekilemshi dúzilisti payda etedi hám bul paqalda tez rawajlanadı. Bul hádiyse terek hám shóp deneli ósimliklerde baqlanadı. Terek ósimlikler búrtiginiń oyanıwı menen birlemshi paqal elementlerin anıqlaw qıyın. Shóp deneli ósimliklerde tipik paqaldıń birlemshi dúzilisin búrtiktiń oyanıw aldınan kóriw múmkin. Sonday-aq, búrtiktiń oyanıwı menen kambiy payda boladı hám aktiv háreketlenip ekilemshi elementlerdi payda etedi. Kambiy toplamlar arasındaǵı parenxima kletkalarınan, hám floema menen ksilema ortasında bolǵan prokambiy kletkalarınan payda boladı. Toplamlar arasındaǵı prokambiy qabatınan toplamlar kambiyi, toplamlarara parenximadan toplamlar-ara kambiy hám toplamlar arasıdaǵı kambiy menen toplamlar-ara kambiy tutasıp kambiy saqıynası payda boladı.

payda bolǵan kambiy saqıynası ishkerige, yaǵnıy orayǵa qarap ekilemshi ksilemanı, sırtqa qarap bolsa ekilemshi floemanı payda etedi.

Gúz hám qısta kóp jıllıq terek ósimliklerde kambiy saqıynasınıń tásiri sezilmeydi. Báhárde ósimlik denesinde suw háreketleniwi menen kambiy óz jumısın baslaydı. Erte báhárde kambiy kletkaları ishkerige qarap bólinip, aǵashlıqtıń iri nayların payda etedi. Jazda bolsa olar bir qansha maydalanadı, kletka diywalları qalıńlasadı. Gúzdiń keliwi menen payda bolatuǵın kletkalar jánede kishireyip, keyin ala bóliniwden toqtaydı. Solay etip, báhárde hám gúzde payda bolǵan naylar úlkenkishiligi menen parq qıladı.

Erte báhárden baslap, sol proсess qaytalanadı. Nátiyjede jıllıq saqıyna payda boladı. Jıllıq saqıynanıń sanına qarap tereklerdiń jasın anıqlaw

múmkin (65-súwret).

Jıllıq saqıynalardıń eni ósimlik ósip turǵan sharayatqa baylanıslı. Ósimliktiń ósiwi ushın jıl júdá qolaylı kelse jıllıq saqıyna bir qansha qalıń, qolaysız kelgen bolsa, bir qansha jińishke boladı. Kambiy saqıynası naylardan turıp parenxima kletkaların, ózek nurların, aǵashlıq parenximaların payda etedi. Ózek nurları tiri parenximalıq kletkalardan ibarat hám ózinde zapas azıq zatlar toplaydı. Kambiy kletkaları bólinip ózinen sırtta floema payda etedi. Floema ksilemaǵa qaraǵanda on ese kem kletkalar payda etedi, sonıń ushın daqabıq qalıń bolıp ketpeydi.

Jas tereklerde qabıq kutikula qabatlı epidermis penen qaplanǵan boladı. Birlemshi qaplawshı toqıma-epidermis ekilemshi dúziliske ótken paqallarda uzaq jasamastan ekilemshi qaplawshı toqıma-peridermanı payda etedi. Bul ásirese, júzim shaqasında anıq kórinedi. Júzim shaqası erte báhárden jazdıń e kinshi yarımına shekem reńde boladı,.demek shaqa

epidermis penen qaplanǵanınan derek beredi. Jazdıń ekinshi yarımınan baslap shaqa qızǵısh reńge boyala baslaydı, yaǵnıy shaqanıń ústi periderma menen qaplanǵan boladı. Peridermanıń ústińgi kletkaları tıǵız jaylasqan bolıp, ishi hawa menen tolǵan boladı.

Kletka qabıǵı - suberin zatı menen toyınǵan bir neshe qabat kletkalar toplamı probka esaplanadı. Probka ıssı, suwıq, suw hám hawanı júdá ásten ótkizedi, keskin ózgerip turatuǵın temperaturadan, suwdıń artıqsha puwlanıp ketiwinen, tiri kletkalardıń bakteriya, zamarrıqlar, hátteki haywanlardıń kemiriwinende saqlaydı. Probkada mayda tesiksheler-yasmıqshalar bolıp, olar ustiсalar sıyaqlı xızmetti atqaradı. Probkanıń astıńǵı bólimindegi probka kambiyi

— fellogen epidermis kletkaları (tal, almurtta) yamasa onıń astında jaylasqan qabıq parenxima kletkaları (alshada), bolmasa eń tereńde jaylasqan parenxima kletkalarınıń endodermaǵa taqalıp turatuǵın qabatınan payda boladı. Fellogen malina (Rubus idacus) hám shipovnik (Rosa canina) pericikldan payda boladı.

Fellogen kletkalarınıń tangental bóliniwinen sırtqa qarap probka kletkaları, ishkerige qarap felloderma kletkaların payda etedi. Felloderma kletkaları tiri bolıp, pericikldıń qońsı kletkaları yamasa birlemshi qabıq kletkalarına uqsaydı. Onıń kletkaları ishinde jasıl xlorofill dánesheleri boladı. Felloderma bir yamasa eki qabattan artıǵıraq qatlam payda etedi hám onıń tiykarǵı ónimi probka esaplanadı. Solay etip, periderma probka, fellogen hám fellodermadan dúzilgen boladı.

Terek tárizli ósimlikler paqalınıń orayında zapas azıq zatlarǵa bay bolǵan ózek bolıp, qartayǵan tereklerdiń ózegi hám aǵashlı bóliminiń kletka qabıqları hár túrli pigment, basqa zatlardı sorıp, olardıń reńin qaraltım, kúlreń, qońır, geyde sarı reńge boyaydı. Paqaldıń bunday bólimi aǵashlıq yadrosı dep ataladı. Aǵashlıq yadrosı jaylasqan ótkiziwshi naylar arqalı shireler háreket ete almaydı. Aǵashlıq yadroátirapındaǵı aǵashlıqtıń aqshıl reńli bólimi zabalon (ózek dógeregi)