Resurs 9 - Biologiya
.pdf
48-súwret. Soya ósimliginiń tamır túynekleri.
ushqı bóliminde apikal meristeması saqlanıp túyneksheniń uzınına ósiwine járdem beredi. Tamırdıń kletkaları menen bakteriyalar arasında bioximiyalıq baylanıslar bar bolıp, molekulyar azottan paydalanǵan halda organikalıq zatlardı sintez qıladı. Túyneksheler sintez qılǵan zatlardıń bir bólimin ósimlikler ózlestiredi, bakteriyalar
bolsa tamırlardaǵı
zatlardan paydalanıp jasaydı. Solay etip, ósimlikler menen bakteriyalar simbioz halda tirishilik etedi. Ósimlikler menen bakteriyalardıń bunday simbioz halda jasawı júdá úlken ámeliy áhmiyetke iye bolıp, ósimlik belokqa bay hám qosımsha azotqa iye boladı. Olar qımbatlı azıq-awqat, ot-jem ónimlerin beredi, topıraqtı azotlı zatlar menen bayıtadı. Bul túrdegi birgelikte jasaw tiykarınan sobıqlı ósimlikler (lobiya, jońıshqa, jantaq hám basqalar) da keń tarqalǵan.
Túynek bakteriyalarınıń sobıqlı ósimlikler menen birgelikte tirishilik etiwi olardıń tamırında arnawlı ósimteler isikler, yaǵnıy túynekler payda boladı.
Bunday túyneklerdiń payda bolıwı túynek bakteriyalarınıń iskerligi menen baylanıslı. Túynek bakteriyalar topıraqtan tamır túkleri arqalı onıń ishine kirip aladı. Bakteriyanıń tásiri nátiyjesinde tamırdıń shetki bólimlerinde parenxima kletkalarınıń kúshli bóliniwi hám kóleminiń artıwı baqlanadı. Nátiyjede tamır kletkaları ósip ketedi hám de ósimteler túynekler payda boladı.
Túynek bakteriyalardıń fiziologiyalıq roli sonnan ibarat, olar atmosferadaǵı erkin azottı ózlestiriw qásiyetine iye, sonıń menen birge joqarı dárejeli ósimliklerdiń azotqa bolǵan talabın qandıradı. Usı
birgelikte tirishilik etiw ámelde belgili áhmiyetke iye. Sobıqlı ósimlikler qosımsha azot deregine iye bolǵanlıǵı ushın beloklarǵa bay. Olar bahalı azıq hám ot-jem
ónimlerin beredi.
Ayırım bir ósimlikler, ásirese aǵashlarda (emen, ápiwayı qaraǵay, taw terek hám basqalar) mikorizanıń bolıwı zárúr esaplanadı. Sebebi olarda arnawlı túrdegi mikotrof azıklanıw kelip shıqqan. Mikorizasız bul ósimlikler júdá jaman ósedi.
Mikoriza tek terek ósimliklerde bolmay, bálkim shóp deneli ósimlikler, dánli– sobıqlı hám ǵálle ósimlikler ushın da xarakterli (49-súwret).
Mikoriza dúzilisine qarap eki tiykarǵı túrge ajıratıladı: sırtqı (ektotrof) hám ishki (endotrof). Ektotrof mikorizada
ósimlik tamırınıń ushqı bólimin tıǵız qın kóriniste zamarrıq miсeliyi orap aladı hám onnan tıǵız tor tárizli zamarrıq jipleri tarqalıp ketedi. Bul túrdegi mikoriza tiykarınan daraq ósimlikler tamırında tarqalǵan
49-súwret. Ósimlik tamırındaǵı mikoriza
(aq qayıń, emen, tawterek hám basqalar). Sırtqı mikorizada ósimliktiń tamır túkleri joǵalıp ketedi. Onıń ornına zamarrıq gifaları xızmet qıladı. Endotrof mikorizada zamarrıq tamır betinde jasamay, bálkim onıń ishki bólimine kirip baradı. Zamarrıq kirip alǵan tamır kletkaları tiri halda bolıp, zamarrıq gifaları kletkada ásten–áste tarqaladı hám ol ósimlik kletkası tárepinen ózlestirilip jiberiledi. Ishki mikoriza kóbinese shóp deneli ósimliklerde ushıraydı. Ásirese, orxidiyagulliler sıyaqlı tuqımlası wákilleri ushın xarakterli.
Qadaǵalaw ushın sorawlar
1. Tamırdıń túr ózgertken kórinisleri qanday xızmetti atqaradı?
2.Jalǵan tamırlar degen ne, túsindirip beriń?
3.Mikoriza hám túynekshe bakteriyalardıń birgelikte jasawı, túrler ortasındaǵı qanday múnásibet esaplanadı?
4.Túr ózgertken tamırlardıń áhmiyetin aytıp beriń?
Ádebiyatlar:
1.M.I. Ikromov hám boshqalar Botanika (Wsimliklar morfologiyasi va
anatomiyasi) Toshkent 2002 (35-38bet)
2.A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.13bob,290bet
3.S.M. Mustafaev Botanika (anatomiya, morfologiya, sistematika) Toshkent2002
(40-42 bet)
V BAP. SHAQA HÁM SHAQA SISTEMASÍ
12- Tema: Shaqa (pobeg) hám búrtik haqqında ulıwma túsinik
Joba:
1.Shaqa haqqında ulıwma túsinik.
2.Búrtik hám onıń dúzilisi, tipleri haqqında túsinik.
3.Shaqanıń ushqı meristeması hám onnan toqımalardıń paydabolıwı haqqında túsinik.
Tayanısh sózler: shaqa (pobeg), búrtik, dixotomiyalıq, monopodial, simpodial, ósiw konusı, buwın aralıǵı, generativ hám vegetativ búrtik.
Shaqa tamır sıyaqlı joqarı dárejeli ósimliklerdiń tiykarǵı organı bolıp, ushqı meristemanıń ónimi hám tamırǵa qaraǵanda bir qansha quramalı dúziliske iye. Vegetativ shaqada tómendegi bólimlerdi ajıratıwǵa boladı: paqal, japıraq, búrtik, buwın aralıqları (50súwret).
Tuqımdaǵı embrion gipokotel hám baslanǵısh tamırdan ibarat. Gipokotel ushında bir yaki bir neshe tuqım úlesleri hám embrion shaqa baqlanadı.
50-súwret. Shaqanıń dúzilisi: 1- ushqı búrtik; 2-qaptal búrtik;
3-búrtikten rawajlanǵan jańa shaqa; 4- japıraq qoltıǵı; 5-buwın;
6-buwın aralıǵı.
Baslanǵısh tamırdıń ushında qını payda boladı. Shaqa búrtigi oq, bir neshe buwın aralıqların saqlawshı epikotel hám bir neshe japıraq baslanǵıshınan ibarat.
Tuqımnıń óniwi nátiyjesinde embrion úlkeyedi hám ósiw baslanadı, apikal meristemalar jas shaqadaǵı keyingi japıraq baslanǵıshların payda qıladı. Ósiw konusınan uzaǵıraqta japıraq baslanǵıshlarınıń arasında buwın aralıqları sozılǵan halatta boladı.
Rawajlanıp hám shaqalanıw payda bolıp atırǵan shaqanıń japıraq qoltıǵında ǵoza qáliplesedi. Boy jetken ósimlik shaqasınıń ushında japıraq baslanǵıshları rawajlanadı hám onıń astında buwın aralıqları qáliplesedi. Japıraqtıń payda bolıwı hám paqalda jaylasıwı hár túrde túrlishe boladı.
Shaqa haqqında ulıwma túsinik. Ósimlikler morfologiyasında japıraqlı paqal shaqa dep júritiledi. Shaqa joqarı dárejeli ósimliklerde belgili organ esaplanadı. Tiykarında vegetativ shaqa ósimliktiń hawadan azıqlanıw ushın xızmet qıladı, leykin onıń basqa wazıypaları hám túr ózgerisleri bar. Sporalı shaqa bolsa reproduktiv organ sıpatında qánigelesken hám kóbeyiw ushın xızmet qıladı. Vegetativ shaqa сilindr túrindegi oq (paqal) hám jasıl túrdegi japıraqtan ibarat. Shaqanıń paqalı japıraqsız, japıraq bolsa paqalsız bola almaydı, sebebi olar bir-birine hám morfologiyalıq, hám funkсional baylanısqan. Sonday-aq, shaqada álbette búrtik boladı. Búrtik bolsa jańa shaqanıń urıq halatı bolıp, onnan japıraq tárizli, málim tártip tiykarında oqtan shıǵıp tarmaqlanıp uzaq múddet ósedi hám shaqalar sisteması túrlenedi.
Shaqanıń tiykarǵı wazıypası – ósimlik japıraqların, búrtik, gúl hám miywelerin tutıp turıw, japıraqlarda payda bolǵan organikalıq zatlardı ótkiziw, sonday-aq mexanikalıq hám geyde zapas etiwshi wazıypasın atqaradı.
Japıraqlardıń shaqaǵa birikken jerinde ádette, kishi bórtpeler payda boladı,
olar shaqa buwınları dep ataladı. Bir buwın menen ekinshi buwın arasındaǵı aralıq buwın aralıǵı dep ataladı. Shaqa oǵı menen japıraq arasında payda bolǵan múyesh japıraq qoltıǵı deyiledi. Japıraq tógilip ketkennen keyin shaqada qalǵan orın japıraq ornı deyiledi. Hár bir shaqa ushqı búrtikten rawajlanadı. Olardıń baslanǵısh japıraqları birlemshi meristemadan ibarat bolıp, paqaldıń ósiw konusı dep atalatuǵın ushqı bólimin qorǵaydı. Paqaldıń ósiw konusı tiykarında baslanǵısh japıraqtıń mayda dúmpeksheleri
15 A.Fahn.PlantAnatomy.NewYork.University.USA2011.13bob,290bet
boladı. Keyin ala bul dúmpekshelerden primordial japıraq shıǵadı. Birlemshi dúmpeksheler qoltıǵında ekilemshi shaqanıń qaptal shaqaları ósip shıǵıwına tiykar bolatuǵın qoltıq búrtikleri júzege keledi. Turaqlı ıqlım sharayatında ushqı hám qaptal búrtikler qısta tınım halatına ótedi hám olar qıslawshı búrtiklerdep júritiledi, báhárde qayta oyanadı. Ayırım qoltıq búrtikler uzaq waqıt tınım halatında bolıwı hám tek shaqanıń ushı kesilgende yaki ushqı búrtikler alıp taslanǵanda óse baslaydı. Bul búrtikler jasırın búrtikler deyiledi. Shaqanıń sırtqı toqımaları, geyde ishki toqımaları, atap aytqanda, kambiyden qosımsha búrtikler hasıl boladı. Olar kóbinshe shaqalar kesilgende yaki tóńkeniń shetlerinde hasıl boladı. Jantaq, qayıńlarda ósimsheler usı búrtiklerden payda boladı. Bul
ósimshelerden bolsa túrli suvenirler hám ıdıslar tayarlaw múmkin. Ushqı búrtiklerden ósip shıǵatuǵın shaqalar, ádette, joqarıǵa qarap ósedi. Olar geyde qaptalǵa qarap ósip bawırlawshı shaqa payda etedi. Ayırım ósimlikler, atap aytqanda majnuntal, qayıńda shaqalar tómen qarap ósip, iyilgen forma payda qıladı. Ósimlik shaqası bir neshe, geyde kóplep buwın hám buwın aralıqların payda etip, shaqa metamer dúziliske iye boladı.
Ósimliktiń birinshi paqalı onıń tiykarǵı paqalı esaplanadı. Ol urıq halındaǵı paqal bolıp, aldıńǵı bapta kórgenimizdey gipokotil, tuqım úlesi hám búrtikten ibarat. Jaylasıwına qarap bul ushqı búrtik bolıp, onıń iskerligi toqtamaǵansha ósiwde hám jańa metamerlar payda qılıwda dawam ete beredi. Ushqı búrtikten tısqarı shaqada qaptal búrtikler payda boladı. Ósimlikte ol buwın ústinde, japıraq qoltıǵında jaylasadı, sebebi bul jerde ol ıssı hám suwıqtan saqlanǵan boladı. Bul búrtik bolsa qoltıq búrtigi dep ataladı. Qaptal qoltıq búrtiginen qaptal shaqalar túrlenedi hám ósimlik shaqalanadı. Solay etip, ushqı shaqadan ekinshi, onnan
úshinshi, tórtinshi hám basqa tártiptegi shaqalar ósip, shaqalar sistemasın dúzedi. Bul proсess ósiw konusınıń iskerligi toqtaǵansha dawam e tedi. Bunıń e sabınan payda
bolǵan shaqalar ósimlikti sırtqı ortalıq penen keń qamtıwshı baylanısta bolıw imkaniyatın jaratadı.
Búrtik urıq (embrion) halatındaǵı, ele ashılmaǵan shaqa esaplanadı. Ol meristematikalıq urıq oǵınan ibarat bolıp, vegetativ búrtik ósiw konusı menen tamamlanadı (51-súwret).
Бүртик
Вегетатив |
Генератив |
(жапырақ) |
(гүл) |
A. |
B. |
51-súwret. Búrtiktiń dúzilisi: A-vegetativ; B-generativ búrtik.
Búrtiktegi buwınlar bir-birine júdá jaqın jaylasqan. Vegetativ búrtik penen bir qatarda vegetativ-generativ búrtikler bar bolıp, onda qatar vegetativ metamyorlar jaylasıp, ósiw konusı bolsa, urıq jaǵdayındaǵı gúl hám top gúlge aylanǵan. Bul tipdegi búrtikler tiykarǵı shóp deneli ósimliklerge tán bolsada, ol ayırım terek hám putalarda (siren-Syringa persica) ushırasadı. Generativ yamasa gúl búrtikleri bolsa, tek gúldiń urıǵınan payda bolıp, onda jasıl reńli assimilyaсiya etiwshi japıraqlar bolmaydı. Keyin ala olar ǵumshalar deyiledi. Bul hádiyseni bir qatar miyweli terekler alma, gilos (chereshnya), erik hám basqalarda anıq baqlaw múmkin. Búrtik sırttan bir neshe qabat teńgesheler menen qaplanǵan bolıp, olar búrtikti ıssı-
suwıqtan saqlaw wazıypasın atqaradı. Bul búrtikler sol sebepli jabıq búrtikler dep júritiledi. Qaplawshı teńgesheni qıslawshı búrtiklerde atap aytqanda, emen, qayıń, tal sıyaqlı tereklerde anıq baqlaw múmkin. Teńgeshelerdiń sanı túrli ósimliklerde túrlishe boladı, mısalı emende 20dan artıq, talda 2, bir úleslilerde tek ǵana 1 dana boladı.
Ashıq búrtikler dep atalıwshı búrtikler bolsa bir hám kóp jıllıq shóp deneli
ósimliklerde ushırasadı. Terek hám putalarda ashıq búrtikler bolıwı múmkin, olardı bul ósimliklerde báhár hám jaz aylarında baqlaw múmkin. Leykin ayrım kóp jıllıq shóp deneli ósimliklerde ashıq búrtikleri menen qıslaydı (jivuchka (Ajuda reptans), zelenchuk (Lamiastrum daleobdolon) hám basqalar).
Búrtik ishinde shaqanıń meristematikalıq ushı onıń apeksi jaylasadı. Apeks tınımsız isleytuǵın ósiw orayı bolıp, ol organlar hám shaqalardıń dáslepki toqımaları esaplanadı, onıń organogenezi gistogeneziniń túrleniwi ushın xızmet qıladı. Turaqlı pátte jańalanıwdıń deregi apekstegi apikal meristemanıń iniсial kletkaları bolıp, olar apekstiń ushında jámlengen.
Shaqanıń vegetativ apeksi, tamır apeksinen parqlanadı, tısqarıǵa turaqlı pátte bórtpeler shıǵarıp turadı. Bul bórtpeler urıq jaǵdayındaǵı japıraqlar bolıp, olar akropetal tártipte pásten joqarıǵa qarap payda boladı. Tek shaqanıń ústińgi bólimi tegis bolıp, ol shaqanıń ósiw konusı deyiledi.
Apeksdegi ózgeriwler birinshi náwbette japıraq bórtpeleriniń hám buwınlarınıń, yaǵnıy shaqanıń náwbettegi metamerleriniń payda bolıwı menen baylanıslı. Bul proсess ritmikalıq xarakterge iye bolıp, gezektegi metamerdiń payda bolıwı menen tegis ushı kishireyedi. Náwbettegi metamer payda bolıwı ushın shaqanıń bul bólimi aldıńǵı qáddine keliwi kerek. Bunıń ushın málim waqıt talap qılınadı hám bul waqıt plastoxron (yunon. plasto-túrleniw; xronoswaqıt) deyiledi. Solay e tip, plastoxron bul shaqanıń e ki metameri
payda bolıw aralıǵındaǵı waqıt. Plastoxronnıń dawam etiwi túrli ósimliklerde yaǵnıy, túrli sharayatlarda ósiwshi bir túrge jatatuǵın ósimliklerde túrlishe boladı. Máselen, ósimlik aktiv ósetuǵın báhár hám jaz aylarında emen hám qayıńda plastoxron 2-3 sutkaǵa, zarangde (klen-Acer semenovii) 12 sutkaǵa teń bolsa, qaraqaraǵayda 4,5 saat, yaǵnıy hár 4,5 saatta onda jańa iyne japıraq payda boladı. Payda bolatuǵın metamerdiń ólshemi plastoxronǵa tuwrı proporсional, yaǵnıy metamer qansha úlken bolsa, keyingi metamerdiń payda bolıwında sonsha kóp waqıt ótedi. Apekste kletkalardıń bóliniwi hám jańa organlar payda bolıwınıń toqtawı ósimliktiń máwsimlik ósiwi menen baylanıslı.
Ádette qaptal búrtiklerden tısqarı qosımsha yamasa adventiv búrtiklerde bolıwı múmkin. Olar paqallarda endogen, japıraqlarda bolsa ekzogen jol menen payda bolıp, tártipsiz jaylasadı. Bul búrtikler paqal, japıraq hám tamırda olardıń pericikli kambiy, ózek nurlarınan, japıraq mezofilli yaki epidermostan payda bolıwı múmkin. Buǵan qaramastan olar ápiwayı ushqı, qaptal búrtiklerden parq qılmaydı.
Qosımsha búrtikler kópshilik ósimliklerde vegetativ kóbeyiw ushın xızmet qıladı (malina, qulpınay). Tamır búrtikleri qosımsha búrtikler esabınan payda boladı (terek, alsha, erik, jantaq).
Qıslawshı búrtikler bolsa málim múddet tınım halatında bolıp, soń oyanıwshı hám shaqa shıǵarıwshı búrtiklerge kiredi. Olar terek hám ayırım shóp denelilerge tán bolıp, ekzogen yaki endogen bolıwı múmkin.
Jasırın búrtikler bolsa qartayıp barlıq tiptegi
ósimliklerge tán bolıp, qıslawshı búrtiklerge uqsas keledi.
52-suwret. Daraq ósimliklerdegi kaulifloriya hádiysesi.