Qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuciyası

191

Jańashsha oylaw házirgi waqta kórkem ádebiyatqa, onı bahalawǵa tereń tásir etip atırıptı. Qosıqtıń siyasiy mánilik ótkirligi qılqayıwda. Onda turmıslıq shınlıq kúsheyip, qosıq ashshı sózli bolıp baratır.

Qosıq - xalıqqa, zamanǵa xızmet qılıwdıń, zamanlaslarıńnıń kewil-kúyin, qayǵı-dártin, arzıw-ármanların jırlaw arqalı, adamgershilik sezimlerdi ulıǵlaw, adamnıń ishki ruwxıy halatın, tábiyat gózzallıǵın súwretlew arqalı óz maqsetine erisedi.1

Sonday-aq tımsalshı-shayır D.Aytmuratov óziniń 1988-jılı

«Qaraqalpaqstan» baspasında jarıq kórgen «Men shınlıqtı súydim olsız hesh nársede qádir joq» dep atalatuǵın qosıqlar toplamına alǵı sóz jazadı hám kórkemlik, poeziyada mazmun hám forma túsiniklerine talqı jasaydı.

... Solay etip, ádebiy shıǵarmanıń ideyalıq mazmunınıń jaqsı bolıwı - onıń kórkemliginiń joqarı bolıwınıń tiykarǵı shártleriniń biri boladı.

Al endi kórkem shıǵarmanıń formasınıń gózzal, sulıw bolıwınıń, yaǵnıy, ádebiy shıǵarmalarınıń sheberlik penen, gózzal, qunarlı, sulıw etip jazılǵan bolıwınıń kerekligi-sirá turǵan nárse». (3-4-bet).

Demek, lirikalıq toplamǵa avtordıń alǵı sóziniń áhmiyeti nede? Álbette, joqarıda atap ótkenimizdey bunday alǵı sózlerdi tek ullı ádebiy talǵamǵa iye, dúnyalıq ádebiy qubılıstan xabarı bar, ádebiyatta óz jolı, usılına erisken shayırlar ǵana jaza aladı. Solay eken, olardıń baqlaw-ları, tastıyıqlawları hám usınısları ádebiyatımız ushın sózsiz úlken áhmiyetke iye. Orıs ádebiyatında hám dúnya ádebiyatında biz atap ótken shayırlardıń alǵı sózlerinde, arnawlı maqalalarında aytılǵan pikirler menen eń abroylı ilimiy-izertlew miynetlerinde sanasadı, olardan silte-meler keltiriledi.

192

Al, lirikalıq toplamǵa basqanıń alǵı sóziniń xarakteri de, atqara-tuǵın xızmeti de pútkilley basqasha. Bunday alǵı sózler birinshiden, avtor ele jurtshılıqqa belgisiz bolǵan jaǵdayda onı oqıwshılar qáwimine tanıstırıw, shıǵarmalarınıń bazı bir tamanlarına dıqqattı awdarıw, onıń jetiskenlik hám kemshiliklerin oqshawlap kórsetiw maqsetinde jazıladı. Ekinshiden, ózi dúnyadan ótse de shıǵarmaları xalıq júreginde saqlanǵan shayırlardıń qosıqlar toplamına shayırdı eslew, onıń ádebiy miyraslarına jáne bir mártebe dıqqattı qaratıw, bazda sol klassiktiń ele úyrenilmegen tamanların úyreniw maqsetinde jazıladı. Úshinshiden, ádebiyatta ayırıqsha ornı bar talant iyeleriniń toplamlarına, olardıń yubileylik saylandı shıǵarmalarınıń jıynaǵına alǵı sóz jazılıwı múmkin.

Qaraqalpaq ádebiyatında bunday alǵı sózlerdiń ekinshi forması ayırıqsha rawajlanǵan. Máselen, Jiyen, Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq, Ótesh shıǵarmaları jıynaǵına jazılǵan alǵı sózler belgili. Ásirese, solardıń ishinde Ájiniyazdıń 1975-jılı jarıq kórgen qosıqlar toplamına shayır I.Yusupov tárepinen jazılǵan «Dala orfeyi» dep atalatuǵın alǵı sózi ayırıqsha áhmiyetke iye. Ol mázi alǵı sóz emes, házirge shekem Ájiniyaz shayır dóretiwshiligi jóninde jazılǵan miynetlerdiń ishindegi eń qunlı-larınıń biri bolıp qalmaqta.

Klassiklerdiń toplamlarına, kitaplarına, tomlarına alǵı sóz jazıw tájiriybesi dúnya júzlik ádebiyatta burınnan bar. Máselen, orıs ádebiyatında Pushkinniń, ózbek ádebiyatında Nauayınıń, qazaq ádebiyatında Abaydıń, túrkmen ádebiyatında Maqtımqulınıń hár qıylı dáwirde baspadan shıqqan shıǵarmalar toplamlarına kóp ǵana kórnekli ádebiyat-shılar tárepinen alǵı sózler jazılǵan. Olardan bir úlgi sıpatında ullı Nawayınıń 1992-jılı baspadan shıqqan kishkene toplamına kórnekli nawayıshunas alım N. Mallaevtıń jazǵan alǵı sózin1 keltiriwge boladı.

193

Sonday-aq marhum shayır T.Matmuratovtıń 1986-jılı járiyalanǵan «Jaqsılıq sarayı» atlı qosıqlar toplamına shayır hám jazıwshı Sh.Sey-tov tárepinen jazılǵan alǵı sóz de dıqqatqa ılayıq. Bul alǵı sózden Sh.Seytov shayır T.Matmuratovtıń tek dóretiwshiligi menen ǵana emes, al jeke ómiri menen de tanıs ekenligin sezemiz. Onda shayır ómirine, onıń jeke adamgershilik qásiyetlerine baylanıslı bir qatar baqlawları ise-nimli jetkeriledi. Alǵı sózde emoсionalıq pikirler, adamlar arasındaǵı qarım-qatnastıń sırlı qubılısları orın alǵan. Onda shayır jóninde jazılǵan ilimiy, ómirbayanlıq miynetlerde tanısıw múmkin bolmaǵan payıtlar bar.2 Bunday alǵı sózlerdiń ádebiyatqa tiygizetuǵın paydası, álbette, kóp.

Al, alǵı sózdiń biz atap ótken eki formasınan tısqarı úshinshi formasına shayır I.Yusupovtıń 1989-jılı járiyalanǵan «Kewildegi keń dúnya» atlı qosıqlar toplamına ádebiyatshılar S.Axmetov, G.Esemuratov hám basqalardıń shayır dóretiwshiligi jónindegi qısqa

- qısqa pikirle-rin keltirip óte alamız. Tilekke qarsı, basqanıń alǵı sóziniń birinshi hám úshinshi formalarınıń qaraqalpaq ádebiyatında júdá az ekenligi ókinishli. Bul shayırlar menen ádebiyatshı-sınshılardıń arasında jaqın dóretiwshilik qatnas ornatılmaǵanınan da dárek beredi.

Bizge eń jaqın bolǵan ózbek ádebiyatında lirik toplamǵa basqanıń alǵı sóziniń úsh forması da ádewir rawajlanǵanın gúzetiwge boladı. Máselen, Usmon Nosirdıń «Unutmas meni boǵim» dep atalatuǵın qosıqlar toplamına Erkin Vohidovtıń,1 Zulfiyanıń

«Shalola» qosıqlar toplamına Salohiddin Mamajanovtıń2, Twlan Nizomnıń «Muqaddas ruh» qosıqlar toplamına Naaim Karimovtıń,3 Yusuf Shomansurdıń «Qwsh yurak» dep atala-tuǵın qosıqlar toplamına

194

Twlqinnıń4 h.t.b. jazǵan alǵı sózlerin keltirip ótiw múmkin. Bulardıń hámmesinde de sol toplam, onıń avtorı haqqında bahalı maǵlıwmatlar bar. Ásirese, S. Mamajanovtıń kiris maqalasında kórnekli shayır Zulfiyanıń ádebiy portreti jaratıp berilgen. Al Xurshid Davronnıń 1997-jılı baspadan shıqqan «Bahordan bir kun oldin» atlı qosıqlar toplamına birden úsh údebiyatshı alǵı sóz ornına ózleriniń qısqa-qısqa pikirlerin bergen.5 Bunday alǵı sózlerdiń áhmiyeti úlken. Lirikalıq tomlamǵa annotaсiya yamasa ol jóninde qısqa túsinik beriw tájiriybesi burınnan bar. Bunı baspada redaktordıń wazıypası dep qaraydı. Biraq usı annotaсiyanı qısqa hám tujırımlı etip beriw usılın jetilistiriw biziń shárayatımızda talap etiledi. Sebebi, oqıwshı toplam haqqındaǵı birinshi maǵlıwmattı, áyne usı annotaсiyadan aladı.

Epigraflar hám arnawlar qosıqlar toplamında da, jeke shıǵarmalarda da gezlesedi. Bunda avtor ózi sıyınatuǵın ullı dóretiwshilik iyesiniń shıǵarmalarınan úzindini, xalıq naqıl-maqalların, qanatlı sózlerdi epigraf sıpatında tańlaydı yamasa kitaptıń basında ata-anasına, tuwǵan-tuwısqanlarına yaki bolmasa ózi sıylaytuǵın adamǵa usı kitabın baǵısh-laytuǵının jazıp qoyadı. Bunı arnaw deydi. Máselen, I.Yusupov «Duzlı samallar» kitabındaǵı «Peri mingen at» qosıǵına A.Buninnen,

«Úmit jaǵası» kitabındaǵı «Anna Axmatovanı oqıǵanda» qosıǵına Anna Axmatovadan, shayır J.Izbasqanov «Lirika dápterinen» qosıqlar topla-mında óz shıǵarmasınan, usı toplamdaǵı «Seksewil» qosıǵına I.Yusupov-tan epigraf keltiredi.

Shayır B.Qayıpnazarov 1993-jılı baspadan shıqqan shıǵarmalarınıń I tomlıǵın Urıs veteranına - biziń usı paraxat ómirimiz ushın janın tigip, ot keshken qurallas doslarına arnaytuǵının, shayır X.Dáwletnazarov 1991-jılı járiyalaǵan «Ashıq bolmaǵan kim bar» qosıqlar toplamın shayır

195

júrekli, jipek minezli aǵası Ubaydullanıń jarqın esteligine, M.Jumanazarova 1992jılı jarıq kórgen «Elim dep eńiremeseń» qosıqlar toplamın ákesi Aymurat Jumanazar ulınıń jarqın esteligine arnaytuǵının bildiredi.

Toplamdı arnawdıń ayqın úlgisi belgili ózbek shayırı Turob Twlanıń 1978-jılı baspadan shıqqan «Suyuk Momo» qosıqlar toplamınan kóriwge boladı. Shayır kitaptıń kirispesi sıpatında bir neshe gápten ibarat sóz jazıp, onda usı kitaptaǵı shıǵarmaların awıllası, marhum Chuchuk momo Bazarbay qızına arnaytuǵının bildiredi. Sonday-aq Chuchuk momonıń kim bolǵanlıǵın táriplew menen usınday insanlarǵa úlken-úlken shıǵarmalar, toplam, kitaplardı arnawǵa arzıytuǵınlıǵın uqtıradı.1

Bunday etip kitapqa epigraf baylaw, onı kimlergedur baǵıshlaw avtordıń shayırlıq mádeniyattı qanshelli iyelegenligin, onıń sawatlılıq dárejesin, ayırım jaǵdayda shıǵarmalarınıń ideyalıq-estetikalıq, kórkemlik baǵıtın belgileydi. Sonlıqtan da onı lirikalıq shıǵarmalar dóretiwdegi, lirikalıq toplam dúziwdegi unamlı qublıslardıń biri sıpatında bahalaw múmkin.

Al lirikalıq toplamlardıń pútinligin, oǵan engizilgen shıǵarmalar-dıń bir-biri menen baylansıw prinсiplerin úyreniw ádebiyattanıw ilimindegi eń áhmiyetli máselelerdiń biri. Bul baǵdarda biz joqarıda atap ótken L. V. Sumatoxina, O.L.Lekmanov hám M.N.Darvin, L.S.Yaniсkiy, E.G.Etkind, B.O.Korman, S.N.Broytmanlardıń2 miynetleri metodologiyalıq tiyqar sıpatında xizmet ete aladı.

Lirikalıq shıǵarmalar tábiyatına, xarakterine baylanıslı hár qıylı ishki qaramaqarsılıqlarǵa iye. Olar óziniń teklik kásiyetlerine, kórkemlew quralları hám usıllarınıń

196

múmkinshiliklerine baylanıslı qaharman xarakteriniń pútinligin sáwlelendiriw dárejesi epikalıq shıǵarmalarǵa salıstırǵanda tómen. Sonlıqtan da lirikalıq shıǵarmalardı dúrkinlerge, toplamlarǵa biriktiriw zárúrligi kelip shıǵadı.

Lirikalıq toplamlardı dúziw zárúrligi hám prinсipleri boyınsha belgili shayırlar hám ádebiyat izertlewshileri óz pikirlerin bildirgen.

«Qosıqlar toplamı,- dep jazadı shayır V.Ya. Bryusov,- tosattan jıynalǵan, hár qıylı qosıqlar jıynaǵı bolmawı kerek, al pútin, bir pikirge birikken toplam bolıwı zárúr. Romandaǵıday qosıqlar toplamı da óziniń mazmunın dáslepki betinen sońǵısına shekem ashıp baradı».

1911-jılı óziniń qosıqlar toplamına jazǵan alǵı sózinde A.Blok bılay degen edi: «Hár bir lirikalıq shıǵarmam óz aldına turǵanda da bahalı, biraq olardıń hár biri bir baptı quraw ushın kerek, bir neshe baptan kitap quraladı: hár bir kitap trilogiyanıń bir bólegi: barlıq trilogiyanı men «qosıq penen jazılǵan roman» dep ataǵım keledi» 1

Sonday - aq kóp ǵana ádebiyatshılar jańa kórkem formalardı izlew menen lirikalıq toplamlardı dúziwdiń jańa prinсiplerin izlewdi baylanıstıradı. Sebebi, házirge shekem lirikalıq toplamlardı dúziwdiń tematikalıq, janrlıq, xronologiyalıq prinсipleri belgili bolsa, endi lirikalıq qaharman obrazın pútinliginshe jaratıw, lirikalıq toplamdı usı tiykarda dúziw prinсipleri alǵa súrilmekte. Bul demek, lirik qaharman zaman, ómir, turmıs haqqında óziniń tolǵanısların tolıq jetkere alıwı, muhabbat degen názik sezimniń bendesi bolıwı, tábiyat shaydası sıpatında onıń qaytalanbas gózzallıqlarınan lázzetleniwi, filosofiyalıq, didakti-kalıq pikirlewge iye bolıwı h.t.b.

Álbette, bir - eki lirikalıq shıǵarmaǵa bul belgilerdi jámlew

197

qıyın, onı lirikanıń xarakteri kótermeydi. Sonlıqtan da lirikalıq toplamǵa engizilgen shıǵarmalar tutas halında ǵana bul kórkem wazıypanı orınlawı múmkin.

2- bólim. I. Yusupovtıń «duzlı samallar» toplamına ádebiy-teoriyalıq talqı

Endi qaraqalpaq ádebiyatında payda bolǵan bir lirikalıq toplamdı analizlew arqalı onıń pútinligi, onı dúziw prinсipleri máseleleri jóninde pikir júriteyik.

I.Yusupovtıń 1988-jılı baspadan shıqqan «Duzlı samallar» topla-mınıń ataması joqarıda atap ótkenimizdey oǵan engizilgen shıǵarmalar-dıń hesh birinde gezlespeydi. Bunı shayırdıń usı lirikalıq toplamdı dúziwdegi dáslepki tabısı hám tiykarǵı prinсipi dep qaraw kerek. Sebebi, shayır bul lirikalıq toplamdı dúziw haqqında ondaǵı shıǵarmalar jazılmastan burın-aq oylaǵan hám shıǵarmaların usıǵan maslastırǵan bolıwı múmkin. Bulay tastıyıqlawımızǵa tiykar bolatuǵın bir jaǵday toplamǵa engizilgekn 33 shıǵarmadan tek ekewinen basqası 1987, 1988jılları dóretilgen.

Álbette, shayır óz shıǵarmasın anıq tariyxıy sharayattan kelip shıqqan halda dóretedi. Lirik qaharman waqıt birligi hám keńislikti qatań esapqa alǵan halda háreket etedi. Solay eken, toplamǵa engizilgen shıǵar-malarda baslı problematika óz dáwiriniń sharayatınan kelip shıqtı. 80-jıllardıń ekinshi yarımında burınǵı awhamda jaǵday barınsha keskin-lesip, onıń kelesheginiń qarańǵı ekenligi barǵan sayın aydınlasıp baratırǵan edi. Onnan qala berse, ásirese, biziń aymaǵımızda ekologiya mashqalası adamzat ómirine qáwip sala basladı. Bul nárse adamlardıń keypiyatına tásir etpey qoymadı. Demek, usı dáwirde dóretilgen qosıqlar-daǵı lirik

198

qaharman da usı jaǵdaylardan kelip shıqqan halda jaratıldı.

Toplamdaǵı «Bul jer ele zor boladı», «Úmit aǵashı», «Plaxa izlep», «Aral elegiyaları», «Qıyın hal», «Qayta qurıwdıń ballarına», «Hújdan monologi», «Desedi», «Sensiz meniń kúnim joq»,

«Shımbay jollarında» atlı lirikalıq shıǵarmalarda lirik qaharman birew. Bul shıǵarmalar pútin bir shıǵarmanıń bólshekleri sıyaqlı lirik qaharmannıń obrazın tolıq-tırıp baradı. Lirik qaharmandı ózi jasap atırǵan dáwirdiń mashqalaları tolǵanısqa túsiredi, ol ekologiyalıq mashqalaradıń aqıbetinen táshwishke túsedi, bul ekologiyalıq qıyınshılıqlardıń payda bolıw sebeplerin jaqın ótmishten izleydi.

«Bul jer ele zor boladı» shıǵarması lirikalıq dúrkin. Onda ekolo-giyalıq mashqala eń tiykarǵı problema sıpatında alınadı. Qosıqta lirik qaharman

biledi. Qosıqtıń finalın keleshekke isenim, bul baǵdarda jaǵdaydıń jaqsılanatuǵınına isenim menen juwmaqlaydı.

«Úmit aǵashı» qosıǵında lirik qaharman dáslepki qosıqtaǵı tolǵanısların dawam etip, usı mashqalanıń xalqımızdıń basına túskenine janı ashıp sarsıladı. Biraq ózin úmit aǵashına salıstırıp, ómirden gúderin úzbeydi. Onda ele jasaǵısı keletuǵın

199

bildiredi. «Plaxa izlep» qosıǵında lirik qaharmannıń tolǵanısları ele de tereńlesedi. Endi lirik qaharmandı tek aymaqlıq emes, al dúnyalıq mashqalalar táshwishke saladı.

Jawrap Missisipi, Ámiw dáryalar,

Jaǵısların taslap qashadı Aral,

Gazge uwlanǵan Hindler qańǵırıp barar, Chernobılde taller dir-dir qaltırar. Paxtadan «aq altın» alıw qastında, Záhár shashqan samolettıń astında, Bawırı shapshıp ıńırsıydı balalar, Jolda ólip atqan torǵaylar qalar. (13-14-betler)

Al «Aral ellegiyaları» qosıǵında lirik qaharman dúnyalıq mashqala-lardan qaytadan aymaqlıq mashqalaǵa ótedi. Qosıq bes bólimnen ibarat. Hár bir bólimde hár segiz qatar óz aldına bólsheklengen. Qosıqtıń bunday kompoziсiyalıq qurılısı ondaǵı pikirlewdiń izbe-izligin hám pútinligin támiyinleydi. Sonday-aq bul kórkem formanıń shayır tárepinen tınbay izleniwshiliktiń saldarınan kelip shıqqanı da sır emes.

Toplamdaǵı biz talqılap ótken qosıqlar ellegiyalıq formada jazıl-ǵanı menen bunda ellegiyalıq elementler ele de ótkirlesedi. Qosıqtıń atamasınıń ózin «Aral ellegiyaları» dep qoyılıwı tosınnan emes. Aral dárti, ásirese, sońǵı 20 jıllıqta biziń aymaǵımız xalıqları ushın eń úlken dárt boldı. Hár bir jeke adamnıń ómirinde qayǵı bolıwı múmkin. Biraq, ol ulıwma xalıqlıq qayǵınıń aldında hesh nárse emes. Mine, shayır usı xalıqlıq qayǵını jetkeriwdiń emoсionallıq tásirsheńligi basım, ótkir formasın tapqan.

Sonday-aq lirikalıq shıǵarmalarda kóbinese birinshi betten bayanlaw gezlesedi. Al bul shıǵarmada 1 hám 3 bet aralasıp keledi. Waqıyanıń úshinshi betten bayanlanıwı - bul oǵan bayanlawshınıń qatnasıwı degendi ańlatadı. Bayanlawshı waqıyaǵa epikalıq

200

shıǵarmalarda qatnasadı. Demek, bir shıǵarmanıń ózinde lirikalıq hám epikalıq súwretlew usılları aralasıp keledi. Haslında ellegiyanı tek lirikalıq usıl - seziminiń qatnasıwı, emoсiyanı barınsha ótkirlestirip-aq jaratıwǵa bolar edi. Shayır bunda basqasha jol tutqan. Kóz aldımızda júz bergen tragediyanıń kelip shıǵıw sebeplerin

úyrengen, onı analizlegen, oǵan baha bergen, boljaǵan. Demek, epikalıq hám lirikalıq súwretlew usılların qollanıw arqalı usınday tásirsheńligi basım shıǵarma

halatı súwretlenedi. Qosıqta pikirdiń eń keskinlesken, ótkirlesken payıtı da áyne, usı birinshi bólimde. Ekinshi bólimde keshegi teńizdiń tolıp-tasıp turǵandaǵı

beriledi hám teńizdi óltirgen úsh «jinayatshı» nıń kim ekenligi bayanlanadı. Al eń sońǵı-besinshi bólimde bunnan burınǵı qosıqlar-daǵıday optimizm ruwxı seziledi. Mine, usı bólim qosıqtı toplamdaǵı basqa shıǵarmalar menen baylanıstıradı. Lirik qaharmannıń oqıwshıda isenim ushqınların oyatıwǵa umtılıwı - shayırdıń