Qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuciyası

171

párshesin ózine jámlestiredi.

Eseyip qız qáwmet dúzedi, Qız bolǵanda qanday qız edi( Xosh sezimler siynesin sótken.

...Tek saǵınıshtan jigit júregi, Sawashtan soń titiregen edi,

Súyiklisin óziniń eslep(1

Betonlar ústinde bir túp torańǵıl, Úpelek tuqımın shashıp átirapqa, Báhár áyyamında kórsetti búrtik.

Shaqalar quyashqa sozadı qolın, Tamırları bekkem ketken tereńge, Lekin qayǵıradı tuqımnıń halın.2

Shayır J. Izbasqanov poeziyasında súwretgerlik basım. Ol sezim-lengish lirik qaharmanlardıń ishki jan sezimin oǵada sulıw, qaytalanbas etip beriwge bárqulla háreket jasaydı. Sonlıqtanda onıń lirikası hár qashan da sezimtal keledi. Sonday-aq shayır sózlerdi únemli qollanıwǵa umtıladı. Bul, ásirese, uyqasatuǵın sózlerde ayqın kórinedi. Úsh qatarlı qosıq forması da shayır shıǵarmalarınıń bul sıpatlı belgilerin tek saqlap ǵana qoymastan, onı jetilistirgen.

K. Karimovtıń úsh qatarlı qosıǵında dáwirimizdiń baslı proble-malarınan esaplanǵan ekologiya probleması arqaw etip alınǵan. Tábiyat penen jámiyet rawajlanıwı arasındaǵı qarama-qarsılıq qosıqta sheber súwretlengen. Qosıqtıń hár bir bánti ádewir dárejede ǵárezsizlikke iye. Birinshi bántte beton ústindegi

1Izbasqanov J. Ómirge qushtarlıq, Nókis, "Q-qstan", 1987,59-b.

2Karimov K. Meniń terezelerim, Nókis, "Q-qstan", 1985, 43-b.

172

torańǵıl (anıǵıraǵı ósip turǵan torańǵıldıń átirapı betonlanıp taslanǵan) erte báhárde dógerek-dashqa tuqımın shashıp búrtik jaradı. Ósip rawajlanıw hár bir tirishilik iyesine tán qubılıs. Ekinshi bántte shaqalardıń kókke umtılıp ósip atırǵanlıǵı (sebebi torańǵıldıń tamırları tereńde, ol shaqalarǵa nár beredi) súwretlenedi. Biraq ana torańǵıl tuqımlardıń halın qayǵırıp nalıydı. Bunnan keyingi bántlerde tuqımlardı samal álle qaylarǵa ushırıp áketip atırǵanı, ana torańǵıldıń nalasın átiraptaǵılardıń hesh qaysısınıń esitpey atırǵanı, olarǵa motor sestiniń kesent keltirip atırǵanı sáwlelenedi. Solay etip, qosıqta úlken problema sóz etiledi. Hár bir bánt prozadaǵı bir neshe abzaс, bettiń xızmetin atqaradı.

Ulıwmalastırıp aytqanda, úsh qatarlı qosıqlar sońǵı dáwirdiń jemisi bolǵanı menen ádebiyatımızǵa bekkem ornıǵıp aldı. Neshshe ásirler dawamında qáliplesken tórt qatarlı ırǵaq, tórt qatarlı uyqasqa ózgeris engizdi. Onıń súwretlew obekti de shegeralanbaǵan. Muxammesler (bes qatarlı qosıq) sıyaqlı bul bántlik formanıń da rawajlanıw keleshegi sózsiz bar.

Tórt qatarlı qosıqlar (murabba) qaraqalpaq poeziyasınıń klas-sikalıq bántlik forması esaplanadı. Bul formada lirikanıń barlıq janrlıq túrlerinen tartıp balladalar, poemalar, dástanlar, qullası, qosıq penen jazılatuǵın hámme shıǵarmalar dóretilgen. Házirgi poeziyada usı bántlik formanıń 8 túri júdá jiyi qollanıladı. Bunnan tısqarı ulıwma tórt qatarlı bolǵanı menen uyqasıwı boyınsha belgili bir sistemaǵa túspegen bir neshe túri bar.

Tórt qatarlı qosıqtıń eń klassikalıq túri - bul bántlik uyqas formasında (a,a,a,b) jazılǵan qosıqlar. Mine, usı túrdiń de bir neshe variantları bar. Máselen, hár úsh qatar óz-ara uyqasıp tórtinshi qatar bántin basıp keledi (bul házirgi poeziyada eń keń tarqalǵan), ekinshiden, barlıq tórtinshi qatar tolıǵı menen yamasa bir-eki sózden qaytalanıp keliwi múmkin, úshinshiden, bántlik rediftiń aldındaǵı

173

sózler óz-ara uyqasıp keliwi, tórtinshiden, bánttiń eń aqırǵı sózleri óz-ara uyqasıp keliwi múmkin h.t.b.

Xalıq shaqırsa jatpas namıs-arlılar,

Qıymıldasar jetkeninshe halları, Jigitke bergisiz ǵoshshaq ǵarrılar - Aq altınlı eldiń aqsaqalları(

Talay at boldırdı shabısıńızdan, Talay beller sındı tebisińizden, Qazan zorǵa qaynap tabısıńızdan, Kóp bolǵan kewildiń qıylıqalları.1

Bul bántlik formanıń eń tiykarǵı ózinshelikleriniń birionda uyqasqa ayrıqsha dıqqat awdarıladı. Hár bir bánttiń dáslepki úsh qatarı óz-ara uyqasıwı menen birge tórtinshi qatardıń sońǵı sózleri de óz-ara uyqasadı. Keltirilgen mısalda «halları-aq saqalları-jılları-qıylı-qalları h.t.b.» uyqasqan. Bul nárse qosıqtıń kórkemlik dárejesin joqarılatıw menen birge bántlerdiń óz-ara organikalıq baylanısın da kúsheytedi. Sonetler gúlsheńberinde hár bir sonetti bir qosıq qatarınıń qaytalanıwı óz-ara baylap tursa, bunda bántlik uyqaslar bántlerdi baylanıstıradı.

Maqtımqulı óz dáwirinde túrkmen poeziyasına murabba formasın keńnen engizdi. «Faktlerdiń kórsetkenindey, Maqtımqulı shıǵarmala-rınıń 80 proсenti murabba formasında, 10 proсentke jaqını muxammes hám 10 proсentten azıraǵı basqa formalarda dóretilgen.»2 Ilimpaz Dawran Abdullaev klassik shayırdıń áyne usı bántlik formanı tańlawın onıń óz shıǵarmaların tek oqıwshılar ushın emes, al tıńlawshılar ushın da dóret-kenligin, sebebi, bul formadaǵı qosıqlar xalıq saz áspablarında baqsılar tárepinen

1 Yusupov I. Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı, 2-tom, Nókis, "Q-qstan", 1978, 63-b.

174

atqarılıwǵa da qolaylı ekenligi menen baylanıstıradı.3

Shayır X. Dáwletnazarovta da usı xalıqlıq poeziyaǵa bolǵan meyillik bar. Shayırdıń sóz saplawları, uyqas, ırǵaq tańlawları Maqtımqulı jolın esletedi. Ol óziniń poeziyasında sózdiń naǵısın keltirip, onıń gedir-budırın alıp tarashlap, jıltıraq etip jetkeriwge umtıladı. Sonlıqtanda onıń oqıwshıları kóp.

Árman kóp, san oyǵa dóne beremiz, Gá jalınlap gáde sóne beremiz,

Kónlikkish xalıqpız dep kóne beremiz, Kimler qanday, názer salmaymız nege(

Aq-qus óler birge, óliw bolmaǵay, Qosıw, kóbeyiw bolsın, bóliw bolmaǵay, Táǵdir quwǵınında jeliw bolmaǵay, Kewiller pútin be, shaǵlaymız nege(1

Mine, shayır dárti, lirik qaharman dárti. Onıń dártin tek usı jerde jasawshılar, keshegi suwsızlıq, ekonomikalıq, ekologiyalıq qıyınshılıq-lar zardabın basınan keshirgenler ǵana túsinedi. Sonlıqtanda olar shayırdı oqıydı. Qosıqtıń bántlik qurılısına keletuǵın bolsaq, hár bir bánttiń sońı «nege» redifi menen juwmaqlanadı

hám onıń aldındaǵı «salmaymız-qollaymız-shaǵlaymız h.t.b.» sıyaqlı sózler óz-ara uyqasadı. Sonday-aq shayır bul qosıǵında qatarlıq rediflerdi de (berermiz, bolmaǵay) qollanǵan. Solay eken, bir qosıqtıń ózinde bir neshe kórkem wazıypa ústinde is alıp barıwı shayırdıń qosıq dóretiwge bolǵan juwapkershiligin belgilep beredi.

Házirgi qaraqalpaq poeziyasında eń kóp ushırasatuǵın bántlik

3 Sonda, 62,63-b.

1 Dáwletnazarov X. Sen jaqsı qızsań, Nókis, "Q-qstan" 1989, 13-b.

175

forma - shalıs uyqaslı bánt. Bul tórt qatarlı qosıq ushın eń qolaylı forma bolsa kerek. Biz tómende I. Yusupovtıń 1992-jılı baspadan shıqqan tańlawlı shıǵarmalarınıń 2 tomlıǵınıń 1-tomına engen 4 qatarlı lirikalıq qosıqlarınıń bántlik formalarınıń kestesin keltirmekshimiz (kestege shayırdıń balladaları, poemaları, sonday-aq tórt qatarlı emes qosıqları engizilmedi).

Solay etip, kesteden kórinip turǵanınday shalıs uyqas tórt qatarlı bántlik formada júdá kóplep ushırasadı. Biziń oyımızsha, bul bántlik formanıń kóp ushırasıwınıń eń tiykarǵı sebepleriniń biri uyqastıń basqa eki formaǵa salıstırǵanda erkinirek bolıwında. Sebebi, bántlik uyqasta da (a,a,a,b), rubayı uyqasta da (a,a,b,a) hár bir bántte úsh qatardı uyqastırıwǵa tuwra keledi. Demek, bul eki forma shalıs uyqaslı formaǵa salıstırǵanda shayırdı kóbirek shekleydi.

Adamlar ishinde jalǵız jasamaqÁzeliy peshemiz seniń hám meniń. Júregim tórinde ósken bir daraq, Tán almas dúnyanıń sheksiz keńligin.

Keshe basıp ótken jańılıs izler, Jegidey kemire baslar janımdı.

Ruxım misli bir dalaǵa megzer Qulazıp atırǵan. Appaq tańımdı.

Sensiz atırıwdan shegemen hazar, Jalǵan baxıtlılıq jubatpas meni.

176

Kewlimniń jalańash bir daraǵı bar,

Gúllendirer senlik jekkelik demi.

Adamlar ishinde jalǵızban sensiz...1

Shayıra Pátima Mırzabaevaǵa tiyisli bul qosıqta bántlik forma erkinligi mazmun erkinligine jol ashqan. Qosıqtıń mazmunı - lirik qahar-mannıń dárti, onıń kimgedur giznegen qupıya sırı. Bul dárt kimlergedur qozǵaw salıp, dártleslik sezimlerin payda eteri sózsiz. Lirikanıń kúshi dep mine, usıǵan aytıladı.

Joqarıdaǵı qosıqtıń hár bir bántiniń birinshi,ekinshi qatarı óz aldına, úshinshi,tórtinshi qatarı óz aldına sintaksislik birlik. Demek gáp qurawda shayır erkinlikke iye. Sebebi, bul taq hám jup qatar-lar óz-ara uyqaspaydı. Usı qáde ekinshi bánttiń tórtinshi qatarında buzıladı. Tórtinshi qatardıń ekinshi bólegi úshinshi bánttiń birinshi-ekinshi qatarına qosılıp bir gápti payda etedi. Bántti bunday etip eki gápke bóliw jıynaqlılıqtı keltirip shıǵaradı. Gápti payda etiwshi qatarlar óz-ara uyqaspaytuǵın bolǵanlıqtan da ekinshi qatar birinshisi-niń bántin basıp, oydıń juwmaqlanǵanın ańlatadı. Mine, tórt qatarlı qosıqtıń ishinde shalıs uyqaslı bánttiń kóbirek qollanılıwınıń jáne bir sebebi usınnan da bolsa kerek.

Rubayı uyqaslı bánttiń de ózine tán ózinshelikleri bar. Bul birinshi gezekte qosıq ırǵaǵında kórinedi. Birinshi, ekinshi qatarda háwijge minip baratırǵan ırǵaqtıń epkini úshinshisinde páseyip, tórtinshisinde qayta-dan háwijge shıǵadı. Bunday bántlik formalar kóbinese bir gáplik konstrukсiyaǵa iye boladı.

Kóp adam túsinbes ózimdi, Sonlıqtan sóylemes sózimdi. Sonda da hesh kimge ókpem joq, Sonda da adamman tózimli.

1 Mırzabaeva P. "Ámiwdárya" jurn. 1991, 4-san, 26-b.

177

Shayır dep ilhamı sarqılǵan, Ǵawasat tarqatar sırtımnan, Sonda da hesh kimge dıǵım joq, Sonda da ketpeymen jurtımnan.1

Bunday bántlik formanı qollanıw shayırǵa bir shıǵarmada bir neshshe kórkem wazıypa ústinde islew múmkinshiligin jaratqan. Qaytalawlar, antiteza, gradaсiya sıyaqlı kórkemlew usılları, alliteraсiya, anafora sıyaqlı seslik uyqaslar, ishki uyqaslar (túsinbes-sóylemes, adamman-qoymayman-ketpeymen)- mine shayırdıń óz oy-pikirin kórkemlep jetkeriw ushın bolǵan umtılısları. Hár bir bánttiń bir gáptiqarsılas dizbekli qospa gápti payda etiwi pikirlewdiń shayır tańlaǵan usılına mas túsken. Mine, bunı mazmundı ashıp beriwdegi bántlik formanıń xızmeti dese boladı.

Bes qatarlı qosıq (muxammes) qaraqalpaq ádebiyatında burınnan bar forma. Onı qaraqalpaq ádebiyatına birinshilerden bolıp engizgen Ájiniyaz shayır (X1X

ásir). Bul forma búgingi kúnde de kóp ǵana shayırlardıń dóretiwshiliginde kórinbekte.

Házirgi qaraqalpaq poeziyasında muxammes óziniń dóreliw dáwirin-degi klassikalıq formasınan da, mazmunınan da ózgeriske ushıraǵan. Ol hár qıylı tematikanı sóz etiwi, hár qıylı uyqas, ólshem formalarına iye bolıwı múmkin.

Kózime gáwhar kórindi oynap ósken jerlerim, Baǵıbostanlı dala, eginli atız, shóllerim, Yadımnan shıqqan emes seniń balalıq kúnleriń, Qulaǵımnan ketpeydi shúldirlegen tilleriń, Jastan erkelep ósirgen, Rayxanım, barmısań(

Yamasa

Júzińdi kórmedim saǵındım, Dushpanıń bas iyip baǵındı,

1 Raxmanov K. "Ámiwdárya" jurn. 1991, 5-san, 52-b.

178

Barmısań dúnyanıń júzinde, Joǵalǵan perzentiń tabıldı, Jan ana-jan ana-jan ana(1

Birinshi muxammes usı formanıń klassikalıq úlgisinde jazıl-ǵan. Sebebi, muxammes klassikalıq úlgisinde birinshi bánt tolıǵı menen óz-ara uyqasıp, ekinshi bántten baslap dáslepki tórt qatar óz-ara uyqasadı da, besinshi qatar birinshi bánt penen uyqasadı.

2 T.Jumamuratovtıń muxam-mesiniń uyqas hám ólshem (hár qatarı 15

buwınnan) formaları usınday. Qosıqta forma mazmunǵa sáykes keledi. Uzaq waqıtlar dawamında elinen jıraqta bolǵan, ayralıq azabın shekken lirik qaharmannıń júrek debdiwlerin shıǵarıw ushın, áyne, usı forma zárúrdey tuyıladı.

Ekinshi muxammes ariya formasında jazılǵan. Qosıq avtordıń

«Tiklengen tuw» dramasında bas qaharman Bayxan tárepinen atqarıladı. Ázelden namaǵa qolaylastırılıp jazılǵanlıqtan ba, qatarlarda seslik únleslik kúshli, sózlerdiń emoсionallıq tásirsheńligi basım. Tórt qatar óz-ara uyqasıp, besinshi qatar naqırat sıpatında qollanıladı. Hár bir qatarda 9 buwın. Sonlıqtanda onıń oqılıw intonaсiyası da birinshi muxammesten ózgeshe.

Al K. Raxmanovqa tiyisli «Ulıńman, Watan(» muxammesi uyqas qurılısı boyınsha pútkilley ózgeshe. Bunda tórtliklerdegidey shalıs uyqas qatnasadı.

qosıqlar hár qıylı formada dóretilmekte. Shayırlar ózleriniń

1Jumamuratov T. Túrli otkeller, Nókis, "Q-qstan", 1983, 52, 54-b.

2Xamraev M. Osnovı tyurkskogo stixoslojeniya, Alma Ata, "Mektep", 1963, str. 203.

1Raxmanov K. Watan muhabbatı menen, Nókis, "Q-qstan", 1984, 18-b.

179

oy-pikir, ideyala-rın beriwdiń bir usılı sıpatında muxammes jolın tańlamaqta. Biraq házirgi qaraqalpaq muxammesleri forması boyınsha erkin. Ol lirika-nıń janrlıq túrine, mazmunına baylanıslı iykemlespekte.

Altı qatarlı qosıqlardıń da (musaddas) dóretiwshileri kóp. I.Yusupov, T. Jumamuratov, K. Raxmanov, N. Tóreshova hám basqa da bir qatar shayırlardıń altı qatarlı qosıqları bar. Onıń da qurılısı, ólshemi besliklerge uqsas. Shayırlar mazmundı kórkemlep jetkeriw ushın altı qatarlı qosıqlarda da hár qıylı uyqas, ólshem formaların sınap kórmekte. Qullası, házirgi qaraqalpaq lirikasındaǵı altı qatar-lı qosıqlardı da shayırlardıń óz shıǵarmalarına bánt quraw salasın-daǵı kórkem izlenisleriniń jemisi sıpatında bahalaw múmkin.

Bántlik formalar ishinde teoriyalıq talqıyn etiw, oqıw ushın da jeti qatarlı qosıqlar (musabba) ádewir qızıǵıwshılıq tuwdıratuǵını sózsiz. Sebebi, úsh, bes qatarlı qosıqlardı esaplamaǵanda qaraqalpaq poeziyasında bántte jup qatarlardıń jaylasıw dástúri qáliplesken. Son-lıqtan bolsa kerek, musabba qaraqalpaq poeziyasında júdá siyrek. Ol tek shayır K. Raxmanovtıń dóretiwshiliginde ushırastı. Shayırdıń 1981-jılı jazǵan jeti qatarlı qosıǵın talqıǵa tartayıq.

Kóp isheseń, aytshı, dostım, sebebin, a Araqsız-

«Meniń yoshım tek solarda» degeniń a Jámiyetke,

Qosıqtıń bántlik qurılısı óz aldına úyreniwdi talap etedi. Hár bir bánttiń 1, 3, 4, 6-qatarları óz-ara, 2, 5, 7-qatarları óz-ara uyqasadı. Bul sekirmeli ırǵaqtı payda etken. Qosıq bir tegis oqılmaydı. Biraq ol belgili zárúrlik - pikir aǵımınıń baǵıtın beriw ushın usılay islengen. Qosıqta pikir ekshep-ekshep aytıladı. Bir waqıtları izzet-itibarǵa iye bolıp, keyin ala ishiwshiliktiń keynine túsip alǵan adamǵa qarata aytıla-tuǵın sóz bir tegis, bir bapta aytılıwı múmkin emes. Sonlıqtanda qosıq-tıń sırtqı forması onıń ishki mazmunın jetkeriwge oǵada mas túsip tur.

Qosıqtıń ekinshi bir itibarǵa ılayıq tamanı hár bir bánt ózine tolıq túrdegi pikirdi jámley alǵan. Máselen, birinshi bánttiń ózin bir pútin shıǵarma sıpatında tanıwǵa boladı. Múmkin, qatarlardıń sanınıń kóp bolıwı shayırǵa bir bánttiń ózinde óz oyın jetkeriwge jaǵday jaratatuǵın shıǵar. Kerisinshe, ekinshi bánt birinshi bántti qaytalap turǵanday. Egerde basqa aytılajaq pikir bolmasa bir bánttiń ózi-aq qosıqqa tabıs alıp keleri sózsiz edi.

Solay etip, jeti qatarlı qosıq shıǵarmanıń mazmun, forma kórkem-ligin támiyinlew boyınsha itibarǵa ılayıq bántlik forma. Onıń jáne bir ózinsheligi - ol dástúriy emes. Qaraqalpaq ádebiyatında sońǵı dáwirdiń jemisi. Sonlıqtanda ol rawajlanıw keleshegine iye bolatuǵını sózsiz.

Segiz qatarlı qosıq (musamman) qaraqalpaq poeziyasında bir qatar shayırlardıń dóretiwshiliginde gezlesedi. Biraq toǵız qatarlı qosıqtı (mutassa), on qatarlı qosıqtı (muashshar) ushıratpadıq. Segiz qatarlı qosıqlar kóbinese kólemi úlken, dúrkin qosıqlarda

1 Raxmanov K. Watan muhabbatı menen, Nókis, "Q-qstan", 1984, 61-b.