Qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuciyası

31

V.Kojinov tómendegishe pikir bildirgen edi: «Álbette, sóz barlıq úsh ádebiy tekte de eń tiykarǵı orındı iyeleydi, biraq lirikada sóz hám lirikalıq tolǵanıslar ortasında tikkeley hám tuwrıdan-tuwrı baylanıs dúzilgen. Eger de prozanı «basqanıń sózi» menen aytıp beriwge háreket etiw múmkin bolsa, lirikada bul múmkin emes. Bul jerde sóz shıǵarmanıń seslik, ırǵaq hám semantikalıq tárepi menen birlikte júzege keledi. Obraz-tolǵanıslar tek ǵana usı sózlik formada payda boladı.»1

Shıǵarmanıń jáne bir utımlı tamanı shayırdıń usınday obrazlı sózlerdi, uǵımlardı sulıw formaǵa - jıynaqlı bántke jámley bili-winde hám oǵan tartımlı uyqas tabıwında. Tórt qatarlı qosıq qaraqalpaq poeziyasında bánttiń tiykarǵı túrinen esaplanadı. Ádette, tórt qatarlı qosıqta uyqas a,a,a,b,//a,b,a,b,//a,a,b,a túrinde keledi. I.Yusupov bul qosı-ǵında uyqastıń a,a,a,b, yaǵnıy bántlik uyqas (ayırım miynetlerinde «birge-likli uyqas» depte júritiledi) túrinen payda-lanǵan. Biraq itibar berseńiz birishi bánti a,b,a,b uyqas túrinde. Al bul túr Maqtımqulı poeziyasında, Berdaq shayır, Abbaz shayır poeziyasında kóbirek gezlesedi. Demek I.Yusupov óz shıǵarmasına klassikalıq ádebiyattıń qosıq formasın qollanıwdı maqul kórgen hám bul oǵada sátli shıqqan. Qosıqta sonday-aq uyqas ushın alınǵan sózler de pikirdi jetkeriwge tikkeley qatnasadı. Olar tek «uyqasıw» xızmetin atqarmaydı.

Qosıqtıń derlik hár bir qatarında gáp qurawdıń enversiya usılınan paydalanǵanın kóremiz. Al qosıqtıń hár bir bántin óz aldına alıp qarasaq, bunda parallelizm usılı kózge taslanadı. Poeziyanıń, sonıń ishinde lirikanıń múmkinshiligi sonshelli dárejede keń, onda lirik qaharmannıń pikirlewleri, sezimleri aldında hesh qanday waqıt hám keńis-lik bóget bola almaydı. Shayır bir bánttiń ishinde búgingi hám bunnan 1000 jıl burınǵı qubılıs, hádiyse, waqıyalarǵa óz qatnasın bildiriwi yaki bolmasa bir bánttiń

32

ózinde-aq planetanıń arǵı sheti menen bergi shetin-degi qubılıslarǵa baha beriwi múmkin.

Biz mısal keltirgen úsh bánttiń birinshi bántiniń dáslepki eki qatarında ál hawada ushıp baratırǵan tırnalar gáp bolsa, keyingi eki qatarında jerge túsip lirik qaharmannıń emoсionallıq halatı sáwle-lenedi. Ekinshi bánttiń dáslepki eki qatarında tábiyatqa, ondaǵı jasawshı-larǵa lirik qaharmannıń kóz qarası berilse, úshinshi, tórtinshi qatarlarda jáne aspanǵa kóterilip tırnalardıń tábiyat teńsizligine sebepshi bolǵan ońbaǵanlarǵa ǵarǵısı jawdırıladı. Úshinshi bántte de keńisliktiń qas qaǵımda ózgeriw jaǵdayın bayqaymız. Álbette, prozada waqıyanı yamasa hádiyseni bunday usılda beriw qıyın. Sebebi, onda waqıya, hádiyse bayanlanadı, aytıp beriledi yamasa qaharmanlardıń bir-biri menen sóyle-siwi, bir-birine bolǵan múnásibeti arqalı rawajlanadı. Demek, bir keńisliktegi waqıyanı bayanlamay turıp ekinshi keńislikke ótiw yamasa bir waqıttaǵı waqıyadan ekinshi waqıttaǵıǵa ótiw lirikadaǵıday ámelge asırılmaydı. Shayır óz oyın jetkeriw, tujırımlı pikir hám mazmundı támiyinlew ushın qosıq formasın jilwa-landırıp, pikir aǵımın qubıltıp otıradı.

Forma hám mazmun birligi, olardıń bir-birine tásir múnásibetin kórip óttik. Endi óz ózinen soraw tuwıladı. Dóretiwshilik proсeste forma aldın bolama yaki mazmunba? Bul soraw ádebiyattanıw iliminde álle qashan-aq qoyılǵan. Bul sorawǵa hárqıylı juwaplar bar. Máselen, bir topar ilimpazlar dáslep mazmun burın payda boladı dese, ekin-shileri forma payda boladı deydi.

Bir qaraǵanda dáslep mazmun payda boladı degen kóz qaras tuwrıday seziledi. Sebebi, shayır belgili waqıyalar, hádiyseler, detallaǵa tásir-lenip qosıq jazadı. Bunda ol dáslep jazatuǵın shıǵarması tuwralı oylap, pisirip aladı. Demek, sonnan keyin barıp qosıqtıń forması qaǵazǵa túsedi. Biraq sonı da umıtpawımız kerek, shayır dáslep jazatuǵın shıǵarması haqqında tek oylap aladı. Shayır

33

oyı ele shıǵarma mazmunı emes. Shıǵarma jazıw payıtında dáslepki oylaǵan oyı ózgerip te ketiwi, jańa detallar, súwretlew quralları, usılların qollanıw nátiyjesinde dáslepki «reje» pútkilley ózgeriske ushırawı da múmkin. Bul nárse dóretiwshilik penen shuǵıllanıp júrgenlerdiń hámmesine de belgili.

Dóretiwshilik proсesste bolatuǵın bunday payıtlardı shayırlar-dıń ózleri de aytadı. Máselen, Nobel sıylıǵınıń laureatı, shayır I.Brodskiy usı sıylıqtı alar waqtındaǵı lekсiyasında poeziya, dóretiw-shilik mashaqat haqqında mınaday pikirdi paytqan edi: «Qosıqtı dóretiwshi onı oǵan tili belgili bir qatarlardı túrtkilep aytıp bergenligi ushın da jazadı. Qosıqtı jazıp baslay otırıp shayır onıń ne menen tamam bolatuǵının bilmeydi. Ayırım jaǵdayda ol qosıqtıń juwmaǵına hayran qalıwı múmkin, sebebi kópshilik jaǵdayda qosıq óziniń oylaǵanınan da jaqsı bolıp shıǵıwı, kópshilik jaǵdayda onıń oyı ózi oylaǵanınan da tereńirek barıwı múmkin.»1

Shayır I.Brodskiydiń bul sózleri biziń joqarıdaǵı pikirimizdiń durıslıǵın dálillegendey seziledi.

Sonday-aq shayırdıń shıǵarma dóretilmesten burınǵı oyı tolıq ámelge asırılǵanda da ol ele mazmun bola almaydı, tek dóretiwshilik niyeti bolıp qala beredi. Sebebi, mazmunnıń qanday bolıp shıǵıwı kóp jaǵınan formaǵa baylanıslı ekenin joqarıda kórip kettik. Jaqsı oy bolǵanı menen jaqsı forma bolmasa jaqsı mazmun júzege kelmeydi. Bul birinshiden. Ekinshiden, mazmundı oqıwshı qabıllaydı. Tayarlıqlı oqıwshı bolmasa, shayırdıń dáslepki oyın ańǵara almaydı, ol tek tayın mazmundı qabıllaydı.

Solay eken, birinshi mazmun payda bolama yaki forma ma, degen sorawǵa,

álbette, birinshi forma tuwıladı, sonnan soń barıp mazmun dep tastıyıqlaw shınlıqqa ádewir jaqın.

Bunnan forma birinshi, mazmun ekinshi degen de juwmaq kelip

34

shıqpawı kerek. Aytayıq, avtor oyında bári bir mazmunnıń dáslepki elementleri shıǵarma payda bolmastan burın-aq tuwıladı. Avtor shıǵar-mada ne haqqında gáp bolatuǵınlıǵın aldın ala jobalastırıp, endi soǵan sáykes forma izleydi. Qosıq muhabbat haqqında bolıwı múmkin. Bolmasa lirik qaharmannıń ómirindegi jeke qayǵısı haqqında, yamasa ómir haqqında meditativlik pikirlerden ibarat bolıwı múmkin. Bunday jaǵdayda olardıń hár biriniń janrlıq ózinsheligine qaray forma tańlanadı.

Qosıqtıń hár bir qatarı 7-8 buwınnan, 11-buwınnan yamasa 15-16 buwınnan ibarat bolıwı kerek pe? Bul kópshilik jaǵdayda qosıqtıń janrlıq ózinsheligine baylanıslı boladı. Qosıqtıń bántlik qurılısı, qosıqqa ırǵaq tańlaw máseleleri de áyne, shıǵarmanıń janrlıq ózinsheliginen kelip shıǵadı. Qosıqtıń janrlıq ózinsheligi onıń mazmunı menen tikkeley baylanıslı. Máselen, folklorlıq shıǵarmalardı alıp qaraǵan da da, terme janrındaǵı shıǵarmalar qatarlardıń qısqalıǵın talap etedi. Sonlıqtan da kópshilik termeler 7-8 buwınnan ibarat boladı. Sonday-aq olar aytılǵanda tezirek temp penen aytıladı, usıǵan baylanıslı sáykes ırǵaqtı talap qıladı. Al tolǵaw janrındaǵı shıǵarmalardıń qatarı uzınlaw- 11-12 buwınnan, ayırım jaǵdayda 14-15 buwınnan ibarat bolıwı múmkin. Bul tolǵawlardıń atqarılıw ózinsheligine baylanıslı. Tolǵaw muńlı atqarılǵanlıqtan oǵan sáykes ırǵaq tańlanadı.

Solay eken, mazmun menen forma bir-biriniń júzege shıǵıwında sheshiwshi

áhmiyetke iye bolatuǵını sózsiz. Degen menen, mazmun bul shıǵarma tolıq pitip oqıwshınıń dıqqatına usınılǵan waqıtta qálip-lesetuǵın kategoriya ekenligin esapqa alsaq, dáslep lirikalıq shıǵarmanıń forması payda bolatuǵını óz-ózinen túsinikli. Solayda mazmunsız forma, formasız mazmun ómir súre almaydı.

Lirikalıq shıǵarmanıń forması menen mazmunın analizlewge

35

bay-lanıslı qıyınshılıq penen lirikanı izertlewshilerdiń hámmesi de duwshakerlesip kelmekte. Sóz óneriniń basqa teklerinen baslı ózinsheligi lirikanıń analizge tartılıwı qıyın. Ilimde mazmunǵa qaysı elementler, kiretuǵınlıǵı belgili. Mazmun lirikalıq shıǵarmanıń ishki tárepi, forma sırtqı tárepi dep te aytılıp júr. Biraq shańǵalaqtı shaǵıp ishinen dánesin ayırıp alǵanday etip, formanı qırshıp taslap ishinde tek mazmunın qaldırıw hám onı talqılaw múmkin emes. Sonlıqtan da lirikalıq shıǵarmalardıń mazmunı haqqında gáp barǵanda formanı, forması haqqında gáp barǵanda mazmundı bir shetke ısırıp qoyıw qıyın.

Ásirese, poeziyalıq shıǵarmalarda forma menen mazmundı bólip alıp izertlew de, hár qaysısın óz aldına túsindiriw de qıyın.

«Mazmun hám forma birligi - biz bul formulanı tez-tez qollanamız, biraq onıń anıq mánisi haqqında oylanbastan-aq qollana beremiz( Biraq poeziya ushın bul birlik ayrıqsha áymiyetke iye. Poeziyada onıń barlıq elementi mazmun bolıp esaplanadı - hár bir, hátteki formanıń arzımaǵan elementi de mazmundı quraydı, onı ańlatadı: ólshem, uyqastıń jaylasıwı hám xarakteri, uǵımlardıń hám qatarlardıń óz-ara sáykesligi, dawıslı hám dawıssız seslerdiń sáykesligi, sózlerdiń hám gáplerdiń uzın yamasa qısqalıǵı hám basqalar. Poeziyanı haqıyqıy túrde túsiniw demek, onıń mazmunın túsiniw degen sózbul sózdiń tar, kúndelikli turmıslıq emes, tolıq mánisinde. Mazmundı túsiniw onı jetkeretuǵın sáykes formada ǵana ámelge asırıladı. Sonday-aq formanı azǵana ózgertiwdiń ózi poetikalıq mazmunǵa ózgeris kirgizetuǵının da túsiniw kerek»1

Forma salasında ataqlı ilimpazlar V.M. Jirmunskiy hám G.A. Gukovskiydiń shákirti, kórkem ádebiyatqa bolǵan progressiv kóz-qaras-larınıń nátiyjesinde totalitar dáwirde soсialistlik dúzimge sıyıs-pay Franсiyaǵa barıp baspana tapqan hám júdá abroylı

36

«Materiya stixa» degen kitabın sol jerde 1978, 1985-jılları eki mártebe basıp shıǵarǵan ádebiyat teoretigi Efim Grigorevich Etkindke tiyisli bul pikirler menen kelispew qıyın. Ásirese, kórkem sózdiń ayrıqsha forması bolǵan poeziyada forma menen mazmun birbirine bekkem baylanǵan. Olardıń organikalıq birligin buzıw, formaǵa azǵantay da bolsa ózgeris kirgiziw kórkem shıǵarmaǵa úlken zálel tiygiziw bolıp esaplanadı.

* * *

Solay etip, házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem forma dóretiw - lirikanı hár tárepleme bayıtıwdıń, kórkemlik dárejesin arttırıwdıń zárúr bólegi ekenligin kórip óttik. Lirikada sırtqı forma (ırǵaq, uyqas, ólshem, bánt) menen birge ishki forma (kórkem obraz jaratıw, qosıq mazmunın jetkeriwdegi usıllar) ayrıqsha áhmiyetke iye. Sonlıqtanda biz usı baptıń birinshi bóliminde usı máseleni izertledik.

Forma hám mazmun birligi kórkem ádebiyattıń barlıq túr hám janrları ushın da áhmiyetke iye. Kóplegen ádebiyatshılar forma birinshi me, mazmun ba degen soraw qoyıp, oǵan ózlerinshe juwap beredi. Biz bul máselege óz mánúsibetimizdi bildiriw menen birge dóretiwshi-lik proсesste olardıń qaysısı aldın payda boladı degen máseleni úyrenip shıǵıwǵa háreket ettik. Forma hám mazmunnıń birligin, olardıń ekewi jámlenip ǵana bir pútin kórkem wazıypanı orınlay alatuǵının I.Yusupovtıń «Tırnalar» qosıǵın talqıǵa tartıw arqalı dálillewge umtıldıq.

37

BAP. DÚNYA POEZIYASÍ KÓRKEM FORMALARÍNÍŃ QARAQALPAQ

LIRIKASÍNDAǴÍ KÓRINISI

1-bólim. Házirgi qaraqalpaq lirikasında ádebiy tásir máselesi Dúnya ádebiyatınıń

rawajlanıw tariyxında sırtqı tásirsiz

yamasa ózlestiriwsiz óz aldına avtonomiyalı túrde rawajlanǵan bir de ádebiyat joq. Sebebi, kórkem ádebiyat ta jeke adamlarday, xalıqlarday tiri organizm. Al tiri organizm, belgili bolǵanınday, basqalar menen qatnas-sız óz aldına ómir súre almaydı.

Ádebiyatqa sırtqı tásir degende biz sóz etilip atırǵan ádebiyattıń basqa ádebiyatlardan úyreniwin, ózlestiriwin túsinemiz. Al tásir etiw - ádebiy dóretiwshilikke basqa dúnya kóz - qaraslardıń, ideyalardıń, kórkem prinсiplerdiń tásiri. Ózlestiriw bolsa dóretiwshi tárepinen ayırım syujetlerdi, motivlerdi, tekst fragmentlerin hám t.b. avtor tárepinen paydalanıwı (bir jaǵdaylarda - passiv, ekinshi jaǵdaylarda - dóretiwshilik penen).

«Sırttan» jemisli tásir hám ózlestiriw hár qıylı, kóbinese bir birine usamaǵan ádebiyatlar ortasında bekkem dóretiwshilik baylanıs ornatadı.1 Xalıq arasında ádebiy baylanıslar (óziniń tásirli kórinislerinde) ádebiyatlardıń rawajlanıwın támiyinley otırıp, olardıń milliy ózinsheligin rawajlandıradı.2

Sırttan ádebiy tásir hám ádebiyatlardıń óz-ara baylanısınıń unamlı nátiyjeleri haqqında qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde de bir qatar miynetler payda boldı.

Máselen, K. Qurambaevtıń «Hamza hám qaraqalpaq ádebiy ortalıǵı» (Nókis, 1989), Q.Maqsetovtıń

«Qaraqalpaq ádebiyatınıń tuwısqan xalıqlar ádebiyatı menen baylanısı» (Nókis, 1987), K. Mámbetovtıń «Nauayı hám qaraqalpaq ádebiyatı» (Nókis, 1991), «Ózbek hám qaraqalpaq ádebiy baylanısları»

38

(Nókis, 1993), X.Hamidovtıń «Shıǵıs tillerindegi jazba derekler hám X1X ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı. Ádebiy tásirler probleması» (Nókis, 1991) sıyaqlı miynetlerde ádebiy tásir probleması hár qıylı aspektte izerntlendi. Sonday-aq sońǵı dáwirde bir qatar jas ilimpazlar usı másele dógereginde kandidatlıq dissertaсiyalar jaqladı.

Degen menen, sırtqı ádebiy tásir barlıq waqıtta unamlı keshe bermeydi. Ásirese, úlken xalıqlar ádebiyatınıń kishi xalıq ádebiyatına tásiri sol xalıqtıń tariyxıy-siyasiy rawajlanıwınıń belgili bir bóleginde júdá kúshli bolsa, kishi ádebiyatqa óziniń kóp ǵana milliy dástúrlerinen ayrılıp qalıw qáwpi tuwadı. Bunı jaqın ótmishtegi SSSR dáwirindegi milliy ádebiyatlarǵa orıs ádebiyatınıń tásirinen kórdik. Bul tásir milliy ádebiyatlardıń ázzi rawajlanǵan dáwirinde kúshlirek seziledi. XX ácsirdiń 20 - 30 - jıllarında qaraqalpaq ádebiyatı da usınday proсesti basınan keshirdi. Bul dáwirde ayırım shayırlar túsinbesten, dóretiw-shilik penen ózlestirmesten orıs ádebiyatındaǵı tonikalıq ólshemge tán bolǵan formanı sol turısında qaraqalpaq ádebiyatına engiziwge umtıldı. Belgili bolǵanınday tonikalıq ólshem ulıwma túrkiy xalıqlar ádebiyatında, sonıń ishinde qaraqalpaq ádebiyatında da burınnan bolǵan emes. Joq nárseni ádebiyatqa zorlap tańıwǵa umtılıw ádebiyatta tabısqa alıp kelmeytuǵını belgili. Degen menen, usınday umtılıslar A.Matyakupov,

X.Axmetov, D.Nazbergenov, J.Aymurzaevlardıń dóretiwshi-liginde kóbirek bayqaldı.

Bunday jaǵday ózbek ádebiyatında orın alǵan edi. «Sonı da aytıw kerek, ózbek shayırları bul jıllarda rus hám jáhán poeziyası ustaları tájiriybesinen paydalanar eken, ápiwayı eliklew halları da payda bolmay qalmadı. Ásirese, V.V.Mayakovskiydiń novator poeziyası sırların jetik túsinbey turıp, «teksheli» qosıq formasın ózbek poeziyasına mekanik tártipte kóshiriw halları da kórindi».1(

39

Biraq keyin ala qaraqalpaq shayırları bunday ádebiy tásirdiń aqıbetin durıs túsindi hám bul joldan qayttı. Bir ádebiyattıń ekinshi ádebiyat ústinen gegemonlıq etiwiniń yamasa bir milliy ádebiyat wákilleriniń ekinshi ádebiyat dástúrlerine kózsiz eliklewiniń aqıbeti jóninde ádebiyat teoretikleri de óz pikirlerin bildirgen: «Milliy

ádebiyattıń óziniń mádeniy tájiriybesi ústinen qandayda joqarı hám hámmege ortaq dep qabıllanǵan basqa ádebiy tájiriybelerge jeńil «atlap ótiwi» júdá unamsız

tájiriybesiniń basqa ellerge taralıwı hám áste - aqırın sińisip barıwı, onıń unamsız aqıbetleri, milliy ádebiy dástúrlerdiń buzılıwına qáwip salıwı kóp ǵana talas - tartıslarǵa sebepshi bolmaqta.

Tiykarınan házirgi qaraqalpaq lirikashılıǵında hár qıylı dáwirde Shıǵıs hám Batıs poeziyasınan awısqan ǵázel, mustazad, rubayı (tórtlikler), masnaviy, fard (kishi qosıqlar), muashshaq, syujet, oktava, verlivr (erkin qosıq) sıyaqlı kórkem formalar jasap kelmekte.

Shıǵıs hám Batıs poeziyasınıń bántlik ózinsheligi qaraqalpaq shayırların jańa formalardı, ayırım jaǵdayda sol formalar menen birdey, geyde solarǵa uqsas formalardı izlewge májbúrledi. Bul nárse hár qıylı poetikalıq formalardıń rawajlanıwına hám ádebiyatımızda ornıǵıwına múmkinshilik jaratıp berdi.

2-bólim. Shıǵıs kórkem formaları qaraqalpaq lirikasında

40

Ǵázzel (arabsha doslasıw) - tiykarǵı teması - muhabbat. Mono-rifmalı, jup qatarları uyqasıwshı, birinshi báyiti matla, aqırǵı báyti maqta dep atalıwshı, kóp waqıtlar bes báytliden on eki báytlige shekem jazılǵan, hár báyti salıstırmalı túrde ǵárezsiz, sonıń menen birge hámme báytleri logikalıq hám kórkemlik jaqtan bir - biri menen tıǵız baylanısqan, sońǵı báytinde taxallus keltiriletuǵın lirik janr.2

Ǵázel Shıǵıs ádebiyatında, sonıń ishinde túrkiy poeziyada eń eski qosıq formalarınıń biri. Hátteki Batısta balladanı, Shıǵısta ǵázzeldi eskirgen1 janr degen túsinik te bar. Biraq ol qanshelli eski forma bolsa da jańa mazmun menen bayıp jańasha ómir súrmekte.

I.Yusupovtıń «Báhár hám sen» (1976) ǵázzeller dúrkini 16 ǵázzelden turadı. Bul ǵázzeller usı janrdıń sırtqı formasına hám ishki mazmu-nına qoyılatuǵın talaplar tolıq saqlanǵan halda jazılǵan. Hár bir ǵázzel 7 báyitten ibarat. Ǵázellerdiń birinshi bánti a, a, b, a uyqas formasında, qalǵan báyitleriniń barlıǵında jup qatarlar uyqasadı. Sonday - aq 4 ǵázzelinen basqasınıń hámmesinde redifli uyqas qollanıladı. Álbette, ǵázzel jazıwdıń bunday shártleri dóretiwshilik iye-sine biraz qıyınshılıq tuwdıradı. Onnan izleniwshilikti, shayırlıq sheberlikti talap etedi hám kóbinshe erkin pikirlew múmkinshiligi kemeyedi. Bunı shayır da tán aladı:

Qosıqta erkin qálem tartsa da bul Ayaziy, Ǵázel babında lekin men Erkin bolalmadım.2

Júdá sıpayılıq hám kemtarınlıq penen dóretilgen bul báyittegi «erkin» cóziniń tákirarlanıp, ǵázzel mazmunına say tawlanıp aytılıwı I. Yusupovtıń ǵázzelge hám zamanlas ǵázzelshi shayır dostı Erkin Vaxidovqa hármeti hám muhabbbatınıń kórinisi bolıp tabıladı.