Qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuciyası

41

Shayır óz ǵázzellerinde ǵázzelge tán bolǵan sulıwlıqtı saqlaǵan. Olarda

ǵázzel janrınıń klassikleri Xafız, Lutfiy, Nawayı, Fizuli, Mashirep, Nadiralardı tilge aladı.

Shayırdıń bul ǵázzelleriniń mazmunı da klassikalıq úlgilerdi esletedi. Olardıń hámmesinde muhabbat tiykarǵı tema. Lirik qaharman ıshqı dárti jolında payda bolǵan sezimlerin qıyalındaǵı gózzalǵa jollaydı. Bunda ulıwmalasqan yar obrazı sóz jetpes sulıw halında oqıwshı kóz aldında elesleydi. Shayırǵa tán bolǵan súwretgerlik ǵawasha atızın, ǵawashanıń hár bir shaqasın, gúli menen ǵóregin janlı obrazǵa aylandıradı. Bul lirikaǵa tiyisli eń utımlı qubılıslardıń biri ekenligin atap ótiw zárúr.

Ushtan salǵan qızıl gúl erketay sińlisidur, Túptegi aq gúl -apası, ǵawasha gúllegende, Apay turmısqa shıǵıp - gúl ǵórekke otırıp, Toplanar zúráát sapası, ǵawasha gúllegende.1

Ulıwma I. Yusupovqa tábiyattıń hár bir janlı, jansız aǵzasınan kórkem obraz jaratıw burınnan tán. Bul usıldıń eń ájayıp úlgileriniń biri shayırdıń «Dala ármanları» romantikalıq poemasında kóringen edi. Shayır joqarıdaǵı shıǵarmasında da ǵawashanıń janlı obrazın dóretiw arqalı ǵázzeldiń tásirsheńligin ele de arttıradı. Gúldiń ǵórekkke, ǵórektiń zúráátke aylanıwı - tirishilik dialektikası. Solay eken, shayır megzetiwleri, salıstırıwları júdá orınlı hám ol pikir obrazlılıǵın da támiyinleydi.

Sońǵı dáwirde qaraqalpaq ádebiyatında ǵázzel janrında qálem terbetip kiyatırǵan shayırlardıń biri - Ábilqasım Ótepbergenov. Shayır lirikanıń bul biraz mashaqatlı hám quramalı jolın tańlaǵan. Bunda, aytıwımız kerek, bir qansha tabıslarǵa da eristi. Eń baslısı Á.Ótepber-genov óz ǵázzellerinde usı janrdıń

42

sırtqı formasın saqlap qalǵan halda, onıń ishki mazmunın, tematikasın túrlishe qubıltpaqta. Ǵázzelde tek ıshqı - muhabbattı sóz etip qoymastan, turmıstıń basqa da mashqalaları haqqında pikir júritiwge bolatuǵınlıǵın dálillemekte. Máselen, shayır kóp ǵana ǵázzellerin Omar Hayyamǵa, Xafızǵa, Nawayıǵa, Máshirepke, Zebiniysaǵa, Berdaqqa arnaydı. Bizde arnawlar qádimgi qosıq formasında jazıladı. Al Á.Ótepbergenov arnawları arqalı ǵázzeldiń sóz etiw shegarasın jáne de keńeytken. Shayır ǵázzel formasın didaktika dóretiwge de qollanadı:

«Quyrıǵı joq, jalı joq,

qulan qáytip kún kórer? Ayaǵı joq, qolı joq,

jılan káytip kún kórer? Haywanlar bul hesh gáp ǵoy,

aytıńızshı xalayıq, Namısı joq, arı joq,

adam qáytip kún kórer? «Jası qırıqqa kelse de

ózi nırıqqa kelmegen.» Cózleriniń dámi joq

ladan qáytip kún kórer?1

Shayırdıń bul ǵázzelinde jańa mazmun joq. Ol ózi jasap atırǵan jámiyette ózi sezgen problemanı qosıq formasında jetkeriwge umtıl-ǵan. Tilekke qarsı, forma salasındaǵı kórkem izleniwshilik qosıq mazmunında kórinbey qalǵan. Biraq shayırdıń qosıqtıń ǵázzel forma-sına jańa tús, jańa máni beriwge umtılıwshılıǵınıń ózin qollap - quwatlawǵa boladı.

Mustazad - gázzelden de quramalı forma bolıp esaplanadı.

«Arttı-rılǵan» degen maǵananı ańlatıwshı bul formada da báyitlerdegi uyqas tap

ǵázzeldegidey. Biraq mustazadta 14-16 buwınlı

1 Ótepbergenov Á., Bulaqlar, Nókis, "Qaraqalpaqstan", 1991, 15 - b.

43

uzın qatarlar menen birge 6-7 buwınlı qısqa qatarlar aralasıp keledi. Mustazadtıń jáne bir ózinsheligi uzın qatarlar óz - ara uyqasıwı menen birge qısqa qatarlar da sol prinсipte uyqasıwı shárt. Sonday-aq mustazadtıń hár bir qatarı (arttırılǵan bólegin qosa esaplaǵanda) mafulu, mafoiylu, mafoiylu, faulun, mafulu, faulun ruknlarınan turadı. Sonlıqtan da kóp ǵana Shıǵıs xalıqlarında mustazadlardıń barlıǵı da bir qıylı muzıkada atqarıla beredi. Bul shártlilik pikir júritiwdiń, mazmundı jetkeriwdiń ǵázzelge salıstırǵanda da quramalılıǵına alıp keledi. Nauayı sıyaqlı ullı sóz sheberiniń ózi pútkil dóretiwshilik ómiri dawamında tek ǵana 4 mustazad dóretkenliginiń ózi bul janrdıń qurama-lılıǵın dálilleydi. Shayır Á.Ótepbergenov usı quramalı formada da shıǵarmalar dóretti:

Áy, qara kóz naz benen jan alıwshı jánan-áy,

Jananım beri kel,

Áy, shiyrin sóz, sóz benen kóp aldawshı sholpan-áy,

Sholpanım beri kel,

Wádege opa eter me dep, kóp úmit ettim,

Wah men aldanıppan, Kel, sende bir ráhim et nazlı nigar - áy,

Nigarım beri kel.1

Bul mısaldan kórip ótkenimizdey hár bir bántte, báytte jup uyqas támiyinleniwi zárúr. Shayır bunday formada qosıq dóretiwdiń texni-kasın ádewir ózlestirgen hám onıń bul saladaǵı sheberligi artıp baratırǵanı seziledi. Lekin shayır mustazadları, ulıwma qaraqalpaq ádebiyatındaǵı mustazad mustazad pa yaki mustazad emespe? degen soraw tuwıladı. Sebebi, qosıq forması boyınsha jazılǵan teoriyalıq ádebiyat-larda mustazadtıń tek aruz ólsheminde dóretiliwi tastıyıqlanadı. Al qaraqalpaq poeziyasında aruz ólsheminiń joq ekenligi bizge belgili.

1 Sonda, 16 -b.

44

«Barmaq sistemasınıń quramalı ólshemlerinde jazılǵan qosıqlar-dı da mustazad janrına kirgiziw natuwrı. «Qospalı janr» dep ataw maqulraq, olardı óz aldına janr dep daǵazalamaw logikalıq jaqtan natuwrı. Sebebi aruzda jazılǵan mustazad penen barmaq sistemasınıń qospalı hám quramalı ólshemlerinde dóretilgen qosıqlar biri-birinen forması boyınsha parıq qıladı. Olardaǵı ulıwmalıq qatarlar arasın-daǵı qısqa qatardıń arttırılıwı dur.»2

Solay bolsada qaraqalpaq ádebiyatında da mustazadtıń formalıq kórinisleriniń payda bolıwı shayırlardıń kórkem izlenisleriniń jemisi ekenligi dawsız.

Muashshaq Shıǵıs ádebiyatında keń taralǵan lirikalıq forma. Qosıqtaǵı qatar, báyit yaki bánttiń bas háripleriniń jıyındısınan adamnıń atı, sóz, atama yamasa názerde tutılǵan uǵımdı keltirip shıǵaratuǵın qosıq.3 Teoriyalıq hám enciklopedik ádebiyatlarda muashshaqtıń dáslepki dóretiwshisi sıpatında IX-X ácirde Ispaniyada jasaǵan arab shayırı Muhaddam ibn Muaf atap ótiledi.

Qaraqalpaq ádebiyatında bolsa muashshaqtıń dáslepki dóretiwshisi sıpatında XIX ásir qaraqalpaq klassik ádebiyatınıń kórnekli wákili Ájiniyaz Qosıbay ulı (1824-1858)názerde tutıladı. Shayırdıń «Beri kel» , «Ay álip» dep atalatuǵın lirikalıq qosıqları usı janrlıq formanıń eń ájayıp úlgilerinen esaplanadı. Olardıń ekewi de mazmunı boyınsha muxabbat qosıqları, bántlik qurılısı boyınsha muxammes, forması boyınsha muashshaq yamasa álipbe qosıqları. Usı eki qosıqtıń da eń utımlı tamanlarınıń biri qosıq qatarları arab álipbesiniń háripleri menen baslanıwında hám olar arab álipbesindegi tártipte jaylasıwında kórinedi. Bul Ájiniyaz Qosıbay ulınıń ilim - pándi propagandalawshı máripetshil shayır ekenliginen de dárek beredi.

Ay-álip kim, aq yúzińdur aynı álem ánwariy,

45

Be-beliń qıpsha dilbar, kóz ǵanań shaqla wáliy, Tetisińdur dana - dana láblerińniń pallarıy, Se-sorıp shiyrin lábiń qanadurman, áy páriy,

Jım - jamalıń kórmegenshe, zarı giryan Ziywariy.2

Kórip ótkenimizdey qosıqta yar obrazı júdá ájayıp úlgide jaratıladı. Shayır ármanındaǵı gózzal shayırdıń kórkem boyawları arqalı ele de gózzallanıp kórkem obrazǵa aylanadı. Qosıqtı ilimpaz Q.Járimbetov álipbe qosıǵı dep ataydı.3

Bul pikirdi bunnan burın A.Murtazaev hám professor K. Mámbetovlar da aytqan edi. Biraq muash-shaq penen álipbe qosıqlarınıń arasında ayta qalarlıqtay formalıq ózinshelik joq. Sonlıqtan da Ájiniyazdıń bul shıǵarmasın qaraqalpaq ádebiyatındaǵı muashshaq formasınıń bir kórinisi sıpatında talqıǵa tartıw múmkin. Lekin muashshaq dep atawdan góre de álipbe qosıǵı dep ataw onıń xarakterin ele de tolıǵıraq ashıp beretuǵınlıǵına gúman joq. Qosıqtıń jáne bir ózinsheligi - ol muxammes formasında jazıl-ǵan. Demek, shayır bir qosıqtıń ózinde bir neshe forma

ústinde islep, bir qatar kórkem wazıypanı sheshken. Biraq bul shıǵarmanı forma quwıwshılıqtıń nátiyjesi dep tastıyıqlaw da qıyın. Sebebi, ondaǵı ájayıp mazmun birden - aq kózge taslanıp tur. Yar jamalın, gózzal kelbetin bul qosıqtaǵıdan da sulıwıraq etip jetkeriw múshkil is.

XX ásir qaraqalpaq ádebiyatında bul formada qosıq

dóretiwshiler-diń biri xalıq shayırı Sadıq Nurımbetov (1900-1972j) boldı. «Bir waqıtları Kúnshıǵıs xalıqlarınıń poeziyasında shayırlardıń óz - ara sóz jarısı sıpatında keńnen qollanılǵan Muashshaq dep atalǵan qosıq túri birinshi ret sovetlik poeziyamızda Sadıq Nurımbetovta qolla-nılǵanlıǵı xarakterli». 1

Al sońǵı jılları Muashshaq formasında kóbirek shayır

2Ájiniyaz, Nókis, "Qaraqalpaqstan" baspası, 1988,32-b.

3Járimbetov Q. Qoraqalpoq poeziyasida alifbo sherlari, «Til va adabiet talimi» jurn. 1998, 2-son,90-b.

1Axmetov S. Qaraqalpaq sovet poeziyası, Nókis, "Qaraqalpaqstan", 1983,297-b

46

Baxtıyar Genjemuratov qosıq dóretpekte. Baqtıyar bunday qosıqların asa qumar-lıq penen jazadı. Sebebi, onıń bul formadaǵı shıǵarmalarında shayır sezimleri qandayda bir tábiyiy halda qosıq qatarlarına birigedi hám qaytalanbas obrazlar jaratıwǵa tiykar jasaydı. Shayır bazda bir qızdıń ismine muashshaq toqısa, bazda sóz hám sózler dizbegine muash-shaq jazadı. Máselen, «Aqılǵa kónbese júregiń eger»-dep baslanatuǵın mushshaǵında «Aygúl, sen ráhim et Baxtıyarǵa»2 degen uǵım kelip shıǵadı. Sonday-aq shayırdıń «Nawrız samalları» atlı muashshaqlar dúrkinine 9 muashshaq jámlesip, olar

«Qashan kelesiz?», «Qapasız nege?», «Bul muxabat pa?», «Titanik qosıǵın jáne bir ayttır», «Sizden qashpasam bolmas» degen sóz dizbeklerin hám «Gúmisay», «Gúlistan», «Genjexan», «Húrliman»3 isimlerin ańlatadı. Demek bul qosıqlardıń barlıǵında jigittiń qızǵa bolǵan sezimleri (kópshiliginde muhabbat sezimlerii) beriledi. Biraq birindegi pikir ekinshisinde qaytalan-baydı. Bul shayırdıń pikirlewdiapozonınıń keń ekenligin, shayırlıq tájiriybesi qáliplesip, sheberliginiń artıp baratırǵanlıǵın dálilleydi. Ásirese, onıń «Gúlistan» házil muashshaǵı júdá jeńil oqıladı.

Gúlabı qawınday shireń tamıp tur, «Úh! erniń, kózleriń ne dep janıp tur,»

«Lawlap órtenbeske qoymaspan!» deyme? Isen, kúlim qaldı... Bul shın-anıqdur.

Sáteń murtlı murtsız hám saqallılar Tolıǵoy átirapıń, olar naǵıp júr?

Arsız saǵal yańlı jalańqaya bir zat, Náyleyin qálbimde qańsılap shawıp júr...1

Bul forma qaraqalpaq ádebiyatına keńnen ornıqpasa da onıń tárep-darları kóp. Sebebi, forma sózsiz sulıw. Biraq onı dóretiw

2Genjemuratov B. Saratan, Nókis, 1990,43,44 b

3Genjemuratov B. "Qaraqalpaqstan jasları" gazetası 2000-jıl 27-aprel №17 (7045)

1Sonda...4-b

47

ańsat emes. Ol kórip ótkenimizdey qatań shártlilikke iye. Qatarlardıń bas háriplerinen bir uǵımdı, isimdi keltirip shıǵarıw hám bunda pikirdi jetkeriw shayırdan kóp miynetti, kórkem izlenisti talap etedi. Kópshilik shayırlar bunday mashaqatqa qol urǵısı kelmeydi. Degen menen, bul formanıń qaraqal-paq

ádebiyatında bunnan bılay rawajlanatuǵınına tolıq tiykar bar. Óz waqtında qaraqalpaq ádebiyatınıń klassigi Ájiniyaz shayırdıń bul formada shıǵarmalar dóretiwiniń ózi muashshaqtıń keleshegi bar forma ekenligine gúman tuwdırmaydı.

3-bólim. Batıs kórkem formaları qaraqalpaq lirikasında

Sonday-aq sońǵı dáwirdegi qaraqalpaq lirikasında Batıs poeziyasına tiyisli úlgiler de kórinbekte. Bul birinshiden, dúnya júzlik rawajlanıwdıń házirgi dárejesinde ádebiyatlar ortasındaǵı integraсiya-lıq proсesslerdiń anıq kelbetin ańlatsa, ekinshiden, usı formalardıń derlik barlıǵı da qaraqalpaq poeziyasına orıs ádebiyatı arqalı ótkenligi sebepli burınǵı awqam waqtında orıs ádebiyatınıń milliy ádebiyatlarǵa tiygizgen tásir dárejesin de kórsetedi. Qalay bolǵanda da Batıs poeziyası formalarınıń qaraqalpaq ádebiyatında óz kórinisine iye bolıwınıń tariyxıy jolı bar. Biz tómende usı joldı hám bul formalardıń qaraqal-paq lirikashılıǵına ornıǵısıw ózinsheligin ashıp beriwge háreket etpekshimiz.

Sonet - on tórt qatardan ibarat qosıq forması. Ol eki tórtlik, eki úshlikten yamasa úsh tórtlik, bir ekilikten turadı hám qatań uyqas formasına da iye. Sonet eń birinshi mártebe XIII ásirde Italiya ádebiyatında payda bolǵan. Soń franсuz, anglichan, ispan, nemeс, orıs ádebiyatlarına ótken. Dante, P.Ronsar, U.Shekspir, I.Gete bul formada

48

klassik úlgidegi shıǵarmalar jazǵan. Orıs ádebiyatında V.Trediakovskiy, A.Sumarkov, A.S.Pushkin, M.Yu.Lermontov hám t.b., ózbek ádebiyatında Usman Nosir, Shukurullo, Mirmuhsin, Ramiz Bobojon, B.Bayqabulov hám t.b. bul formada kóp ǵana qosıqlar dóretti.

1

Sonet qaraqalpaq ádebiyatında, ásirese, 60-70 jılları oǵada keńrawajlandı. Bul formada I.Yusupov, M.Qarabaev ózleriniń kóplegen shıǵarmaların dóretti. I.Yusupovtıń 1977 jılı baspadan shıqqan «Yosh» toplamına 6 soneti, 1992 jılı baspadan shıqqan saylandı shıǵarmala-rınıń eki tomlıǵınıń birinshi tomına 6 soneti engizilgen. Shayırdıń bul sonetleriniń barlıǵı da 4 + 4 + 3 + 3 qatarlıq hám a b a b, a b a b, a b a, a b a uyqas formasında jazılǵan. Shayır óz sonetlerinde bul janrdıń sırtqı formasına qatań itibar beriwi menen birge onıń tereń

jetedi. Tórtinshi bántte bolsa, oy - pikir óz sheshimin tabadı. Bir elde kóp tilli ulıslar jasar, Bári bir

anadan tuwılǵan yańlı, Adamlar doslıq dep qushaǵın ashar, Kewiller sút penen juwılǵan yańlı.

Al siz ekewińiz arazlastıńız, Dushpan siyasatlı eki el qusap: Shegaraǵa tikenli sım tarttıńız, Ala baǵana kómip saqshılar uslap.

49

Tasadan oq atıp bir - birińizge,

Inсidentler bolıp turar arada. Jábir etpey qısqa ómirińizge,

Jarasasızlar ma siz tirińizde? Yaki sıyısa almay kep - keń dúnyaǵa, Sıyarsızba tap - tar qábirińizge!1

Al ayırım sonetlerinde birinshi bántte baslanǵan pikir rawajlanıwı ekinshi bántte de dawam etip, úshinshi bántte qısqa, biraq tujırımlı qarsı argumentler keltiriledi de tórtinshi bántte sheshim beriledi. Bul álbette, qoyılǵan problemanıń úlken - kishiligine, sonday - aq shayırdıń qosıqqa ishki forma tańlaw ózinsheligine de baylanıslı. Shayır bir shıǵarmalarında, kórip ótkenimizdey qısqa kirisiw menen oy - pikirdiń rawajlanıwına túrtki beredi de, onıń qarama - qarsılıqqa ushıraw, rawajlanıw, kulminaсiyalıq shegine jetiw múddetin kóbeytedi. Usı arqalı bir - birine qarama - qarsı qoyıla-tuǵın, salıstırılatuǵın detallardıń sıpatlaması keńirek beriledi hám pikir ótkirligine erisiledi. Ekinshi sonetlerinde bolsa, pikirge kirisiw eki bántke sozıladı, biraq úshinshi, tórtinshi bántlerinde pikir rawajlanıwı túpki-likli burılısqa ushırap, qarama - qarsı argumentler keltiriledi, sheshim de beriledi. Mine, bul shayır tańlaǵan ishki formanıń ózinshelikleri.

Marat Qarabaev onlaǵan poeziyalıq toplamnıń avtorı. Ásirese, ol 19701980 jılları qaraqalpaq ádebiyatında óziniń sonetleri menen tanıl-dı. Shayırdıń 1982jılı «Qaraqalpaqstan» baspasında jarıq kórgen «Al-tın bosaǵa» atlı poeziyalıq toplamına 46 soneti engizilgen. Usı fakttiń ózi - aq shayırdıń bul janrdı rawajlandırıwǵa qosqan úles dárejesin anıqlaytuǵını sózsiz.

Shayır sonetleriniń barlıǵı derlik qatarlardıń jaylasıw

50

tártibi boyınsha 4 + 4 + 4 + 2, al uyqası boyınsha a, b, a, b + a, b, a, b + a,b,a,b + a, a formasında dóretilgen. Bul forma sonettiń anglichan formasın esletedi. Italiyan, franсuz, nemeс sonetlerinen baslı ayırmashılıǵı anglichanlar (Shekspir) sonetti usı formada jazǵan. Biraq M.Qarabaevtıń sonetleriniń ishki forması I.Yusupovtıń sonetlerinen de, Batıs klassikalıq sonetle-rinen de parıq qıladı. Sonettiń mazmunına qoyılatuǵın «Tezis, rawajla-nıw, antitezis, sheshim» forması buzıladı. Shayırdıń kópshilik sonetle-rinde birinshi bántte baslanǵan pikir úshinshi bánttiń aqırına shekem rawajlanıp keledi de sońǵı eki qatarda sheshim beriledi. Derlik kópshilik sonetlerde antiteziz berilmeydi. Berilse de hálsiz. Pikirdiń ulıwma rawajlanıw baǵıtına sińip ketedi.

Shayırdıń tınba haqqında sonetinde tınbanıń suwınıń reńi, onda aǵın suwdaǵıday yamasa úlken kól, teńizlerdegidey tolqın, iyriminiń bolmaytuǵını, onı baqa tosqın basıp jatatuǵını, dáslep qurt shabaq, soń iyt balıq úyir bolatuǵını, jaǵısın qayır tewip qum basatuǵını sóz boladı. Sonettiń eń sońǵı eki qatarında shayırdıń aytajaq pikiri aydınlasadı, sheshim beriledi. Ásirese, qosıqtıń úshinshi bánti menen sońǵı eki qatarı kúshli shıqqan:

Shóp - sharlardı ertip, suwın ılaytqan, Aǵıstan qutılıp, tınıǵar tınba.

Sarqırap aǵıwdıń lázzetin joytqan, Tınbalardı kórip, batarman muńǵa.

Ómirge beremen dese kim baha, Házlik izlemesin megzep tınbaǵa.1

Shayırdıń tańlanǵan ishki forması bul sonetinde utımlı shıqqan. Tınbanı táriyplep kelip - kelip oǵan joqarıdaǵıday juwmaq jasawı aytılajaq oydıń tujırımlı shıǵıwına múmkinshilik jaratqan. Úshinshi bánttegi «Sarqırap aǵıwdıń lázzetin joytqan» ibarasın ulıwma shıǵarmadaǵı oy pikirdiń gilti dese boladı. Ol

1 Qarabaev M. Altın bosaǵa, Nókis, "Qaraqalpaqstan", 1982,72-b