Qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuciyası

151

baylanıslı bolǵan ózgeriwi sózlerdiń dúzilisi, obrazlı, sinonim, túbir, qosımta, birbirine kontrast maǵanalı sózlerdiń uyqasıwına da qaraydı.3 Demek, uyqastıń mazmunǵa qatnası máselesi de formanıń mazmunǵa qatnası sıyaqlı aktual hám uyqastıń tiykarǵı wazıypalarınıń biri sıpatında ayrıqsha úyreniwdi talap etetuǵın problemalardan esaplanadı.

Qaraqalpaq poeziyasında tórt qatardı bir bántke biriktiriw dástúrge aylanǵan. Bizde tórt qatarlı qosıqlar kóbirek gezlesedi. Usı tórt qatardı bir sintaksislik birlik yamasa gáp dep qabıllaytuǵın bolsaq, shayırdan usı tórt qatarda shıǵarmada beriletuǵın pikirdiń bir bólegin jetkeriw talap etiledi. Shayır onda pikirdi de beriwi , obrazlı sózlerdi de tabıwı, belgili sistemaǵa túsken uyqastı da qollanıwı kerek. Sonday-aq ekinshi bánttegi pikir birinshi bánttegi pikirdiń logikalıq rawajlanıwı bolıwı tiyis. Biz bir bánttegi pikirdiń rawajlanıw ózgesheligin, oǵan uyqas ushın qollanılǵan sózlerdiń tásirin bazı bir mısallar arqalı qarastırıp ótpekshimiz.

1.Tańlarım oyanbas tolqın sestinen, Qaylardan alarman onday kúshti men( Duzlı shańǵıt kómgen kóller ústinen, Bul jaǵısqa túspey barar tırnalar.1

2.Báhárim gúzge megzer,

Kewilim dúzge megzer, Bul dúnya bizge megzer,

Janım seni saǵınǵanımda.2

Birinshi mısal shayır I.Yusupovtıń qálemine tiyisli. Ol shayır tárepinen jazılǵan belgili shıǵarmanıń tek bir párshesi bolıwına qaramastan usı tórt qatarǵa-aq

úlken oy-pikir jámlengen. Lirik qahar-mannıń kewil keshirmelerinen, onıń dártlerinen hár kim óz oy keshir-mesin, dártin kóredi. Qosıqtaǵı baslı pikir

152

keleshek áwlad aldındaǵı islegen gúnalarımızǵa ókinish. Keshegi jıllarda jiberilgen, búgin de dawam etip atırǵan kemshiliklerge kúyinish. Shayır qosıǵınıń bul bántin joqarıda aytqanımızday bir sintaksislik birlik dep qabıllay almaymız. Ol eki gápten ibarat. Bánttiń dáslepki eki qatarında lirik qaharmannıń ótmishti eslewi, onı saǵınıwı, ańsawı óz kórinisin tapsa, onıń sońǵı eki qatarında búgingi qubılıslar, ekologiyamızdıń, tábiyatımızdıń búgingi kelbeti sáwlelenedi. Yaǵnıy shayır antiteza usılın qollanıw arqalı ózi bermekshi bolıp otırǵan pikirdiń ótkirligine, anıqlıǵına erispekshi boladı. Bir bántte qarama-qarsı eki pikirdi rawajlandırıw pútkil qatarlar arqalı ámelge asırılǵanı menen de bunda oǵan uyqas ushın qollanılǵan sózlerdiń tikkeley tásiri kórinedi. Biraq bunda bir bánttiń hár eki qatarında basqa-basqa oypikir emes, al tıǵız logikalıq bayla-nısqa túsken pikir jámlengen. Bunday logikalıq baylanıstı támiyinlep turǵan da uyqas ushın alınǵan sózler ekenin dálillewge umtılıp kóremiz.

Ekinshi mısal shayır B.Genjemuratovtıń hámmege belgili nama qosıǵınan alındı. Al bul bánttiń hár bir qatarında pikirler dinamika-lıq pát penen rawajlanıp baradı da, dáslepki úsh qatar tórtinshi qatar menen tıǵız baylanısqa túsedi. Bul bir sintaksislik birlik. Dáslepki úsh qatarda lirik qaharmannıń ruwxıy halatı, kelbeti súwretlenip, tórtinshi qatarda ne ushın usılay bolǵanlıǵı túsindiriledi. Shayırdıń sheberligi de sonda, tórt qatarda pikirdi bir orayǵa jámlestirip ǵana qalmastan, uyqas ushın júdá obrazlı, mas túsetuǵın sózlerdi tańlay bilgen. Hár bir qatarda pikirdiń obrazlıǵı kem-kemnen ótkirlesip baradı. Pikir grada-сiyalıq usılda rawajlanadı. Birinshi qatarda báhár gúzge megzetiledi. Teginlikte báhár gúzge megzetilmeydi. Lirik qaharmannıń qálbindegi dárt usı qatardan-aq ańlatıladı. Al kewildiń dúzge megzewi onıń barınsha qulazıp qalǵanın bildiredi. Lirik qaharmannıń dárti ele de awırlasadı. Pikir rawajlanıwı ele de háwijge minedi. Dúnyanı

153

lirik qaharmannıń ózine megzetiwi arqalı oy-pikirdiń rawajlanıwı shegine jetedi. Lirik qaharman ushın bul dúnya qızıq emes. Shayır qosıqtıń tórtinshi qatarı arqalı oy-pikirdiń rawajlanıwınıń shiyelenisiwine juwmaq jasaydı, onı túsindiredi.

Sonday-aq keltirilgen mısallardaǵı uyqaslar tek ǵana qatarlardı uyqastırıw ushın emes, al olardı logikalıq baylanısqa túsiriw ushın da qollanılıp tur. Máselen, birinshi mısaldıń dáslepki eki qatarın alıp qarayıq. Tańlardıń tolqın sestinen oyanbawı - bul Ámiw hám Aral-dıń burınǵıday tolıp-tasıp turmawınıń obrazlı súwretleniwi. Bunda «sesti-nen» sóziniń uyqas ushın alınıwı da tosınnan emes. Onı birinshi qatar-daǵı pikirdi jetkeriwdiń gilti dep esaplasa boladı. Ekinshi qatarda shayırdıń sol baxıtlı kúnlerdi ańsawı, joǵaltıwı, eslewinen tuwılǵan oyları beriledi hám «kúshti men» sózleri dáslepki qatardaǵı sóz benen pákize uyqasqa túsip ǵana qalmay, ondaǵı pikirdiń dawamı xızmetin de atqaradı. Úshinshi qatardaǵı «ústinen» sózi de uyqas ushın oǵada sátli alınǵan. Ol tek uyqas xızmetin emes,al kelesi qatar menen baylanıs-tırıwshı xızmetin de atqarmaqta. Tórtinshi qatarda aytılatuǵın pikir tikkeley usı sózge baylanıslı. Yaǵnıy onı qara sózge aylandırǵanda «Duzlı shańǵıt kómgen kóller ústinen tırnalar bul jaǵısqa qonbay baratır» degen gáp payda boladı. Bunda «ústinen» sózi sonshelli obrazlılıqqa iye, ol arqalı sol átiraptaǵı ekologiyalıq sharayat, lirik qaharmannıń kewil keshirmeleri, ónip-ósken kóline de qayrılmay onıń ústinen ótip baratırǵan tırnalar arqalı insaniyat ómirinde ushırasatuǵın eń qorqınıshlı, tragediyalı jaǵday - tuwılıp ósken úyin, mákanın, watanın tárk etiw (onıń qorqınıshlısı da, tragediyası da sonnan ibarat, ol óz erki menen tárk etip baratırǵan joq) halatı súwretlengen. Uyqasıwshı sózler arqalı mazmundı jetkeriwdiń ayqın mısalın, mine, usınday qosıqlar arqalı kóriwge boladı.

Uyqastı bánttiń shólkemlesiwinde tiykarǵı xızmetti

154

atqaratuǵın seslik qaytalanıwlarǵa iye sózler dep qaraytuǵın bolsaq, bul mısalda quramalı uyqas penen ushırasamız. Bir qatardaǵı bir sóz benen ekinshi qatardaǵı eki sóz uyqasadı. Uyqas ushın alınǵan sózlerdiń tek buwın sanı sáykes kelip qalmastan, olardaǵı únles seslerdiń de sanı sáykes. Sesler sanınıń sáykesligi hám olardıń únlesligi sulıw, qarısıp ketken uyqastı hám birge bir tegis ırǵaqtı da payda etedi. Demek qosıqtıń melodiya-lılıǵı, namaǵa túsiw múmkinshiligi artadı. Bul qaraqalpaq poeziyasınıń milliy ózgesheliginiń tiykarın quraytuǵın belgilerdiń de biri ekenligin aytıp ótiwimiz kerek.

Al B.Genjemuratovtıń qosıǵında redifli uyqastıń úlgisin kóre-miz. Bunda «megzer» redifiniń aldındaǵı «gúzge», «dúzge»,

«bizge» sózleri bir qaraǵanda júdá ápiwayı uyqas bolıp seziliwi múmkin. Biraq bul sózler úlken mánilik júkke iye. Báhárdiń gúzge megzetiliwi logikalıq jaqtan oǵada durıs. Sebebi ol ya qısqa, ya jazǵa megzetilgende bay mazmun bere almas edi. Lirik qaharmannıń qálbindegi dártti jetkeriw ushın pútkilley qarama-qarsı detallardı qatara qoyıp súwretlew lazım. Shayır bunı durıs sezgen hám bul sózdi tek detal sıpatında paydalanıp qalmastan uyqas ushın da qollanıwı arqalı jáne de utısqa erisken. Kewildi dúzge megzetiwi, bul dúnyanı ózine megzetiwi haqqında da, bul sózlerdiń uyqas xızmetin atqarıwı tuwralı da joqarıdaǵı pikirdi aytıwǵa boladı. Sonlıqtan da olardı basqa sózler menen almastırıw múmkin emes. Onday jaǵdayda qosıq mánilik pútinliginen ayırılǵan bolar edi.

Ásirese, 70-80-jılları qaraqalpaq poeziyasında uyqas salasında, ulıwma qosıq dóretiwshilikte bir qansha izleniwshilikler boldı. Qosıq bolıw ushın shártli túrde sistemaǵa túsken uyqas bolıw kerek degen túsinikler ózgerdi. Endi kóp ǵana shayırlardıń qosıqlarında biziń túsinigimizdegi qarısıp ketken uyqastıń ornın júdá hálsiz uyqaslar iyeledi. Bunday qosıqlarda barmaq ólsheminiń tiykarǵı kriteriyası bolǵan buwın sanınıń teńligi prinсipi de

155

buzıldı.

Háy, adamzat,

Sóyler til bar mende de, Dárt kóp mende,

Gáp kóp mende,

Meniń gápim nobay gáp Gey májgún ballarım, Ot penen júr kóp oynap,

Men áyyemnen adamzatqa, Ana edim, jer edim,

Seniń hár bir qıymılıńdı sezemen, Bar meniń de de kókirekte,

Soǵıp turǵan júregim, Men áyyemnen adamzatqa, Úy edim men,úy edim.1

Bul biziń ádebiyatımızda keyin ala keńnen dóretilgen erkin qosıq ta emes. Bunday qosıqlarda itibar mazmunǵa, pikirlewge qaratıldı. Uyqas júdá hálsiz.

Olardıń tek elementleri ǵana bar. Biraq qaytalawlar, emoсional tásirsheńlikke iye sózler bir tegis bolmasa da ırǵaqtı payda etedi. Qubılmalı ırǵaqqa iye qosıqlardıń óziniń oqılıw intonaсiyası bar. Bul intonaсiya uyqastıń hálsizligin sezdirmeydi. Ondaǵı sózler, pikirlewler emoсiyalıq tásirsheńlikti arttırıp minberlik qosıqqa aylanadı. Demek, uyqastıń hám ırǵaqtıń hálsizligi emoсionallıq sezimtal-lıǵı basım minberlik qosıq dóretiliwine keri tásirin tiygizbeydi.

Sh. Seytovtıń shayır sıpatındaǵı eń tiykarǵı ózgesheliginiń biri ol bárqulla jańalıqqa umtıladı. Onıń lirikasında forma salasında da, mazmun salasında da basqalarda gezlese bermeytuǵın jańalıqtı kóremiz. Ol óziniń prozaǵa sıymaǵan oyların poeziyaǵa sińdirdi. Jaydarı qosıq formasına sıymaǵan oyların ózinshe

1 Matmuratov T. Juldızlar janar, Nókis, "Q-qstan", 1989,

156

jańasha forma tawıp soǵan engizdi. Házirgi erkin qosıq dep júrgen formanı da óziniń poeziyasında birinshilerden sınap kórgen Sh.Seytov bolıp tabıladı. Shayır qosıqqa uyqas tańlawda da ádewir izlengen.

Húr qız soqır jeter... Sol soqır ǵarrı,

Jolın nusqap barar kózi barlardıń! Tánhá ózi zarlap insaniyat dártin.

Máńgi kete berer! Onı húr qız jeter!...1

Shayırdıń qosıǵınan keltirilgen bul shuwmaqta tereń, tujırımlı oydı aytpaǵannıń ózinde forma salasındaǵı izleniwshilikti de kóriwge boladı. Onda qatarlardıń buwın sanınıń teńligi prinсipi saqlanbasa da uyqastıń ózinshe forması qollanılǵan. Úshinshi-tórtinshi hám besinshi-altınshı qatarlar óz-ara uyqasadı. «Barlardıń», «dártin» sózlerinde qaytalanıwshı sesler derlik joq. Biraq bul sózlerdegi poetikalıq ótkir-lik, olardıń pikirdi jetkeriwge tikkeley qatnasıwı

uyqastıń hálsizli-gin bildirmeydi, onıń oqıwshıǵa emoсionallıq tásir etiw kúshin arttı-radı. Qosıqtaǵı sistemalı uyqastıń bolmawın, barmaq ólsheminiń eń tiykarǵı kriteriyası bolǵan buwın sanınıń teńligi prinсipiniń de saqlanbawın qosıqta pikirdiń baslı orınǵa shıǵıwı bildirmeydi. Demek uyqas penen mazmun arasındaǵı qatnastı izertley otırıp, kúshli pikir geyde uyqastıń ornın basatuǵının, geyde shayırlar pikir ótkirligine erisiw ushın uyqastan da waz keshetuǵınlıǵın kóriwge boladı.

Biraq usı jerde jáne bir soraw tuwıladı. Poeziyada sistemalı uyqastıń bolmawın, onıń mazmunǵa sińdirip jiberiliwin novatorlıq dep esaplawǵa bola ma(

Birinshiden, qaraqalpaq poeziyası júdá kóp ásirlik milliy

1 Seytov Sh. Jollar, Nókis, "Q-qstan", 1987, 42-b.

157

táji-riybege, dástúrge iye. Onda qosıqqa uyqas, ırǵaq, ólshem, bánt tańlawdıń da, pikirlewdiń de óz jolı bar. Milliy poeziyamızda sulıw, qarısıp ketken uyqastıń bolıwı biziń sanamızǵa sińip qalǵan. Usı kóz qarastan qaraǵanda sońǵı waqıtları payda bolıp atırǵan uyqası ádettegidey emes qosıqlardı kópshilik oqıwshılar onshelli qabıllay bermeydi.

Ekinshiden, ulıwma kórkem ádebiyat, sonıń ishinde poeziya pikirdi kórkemlep jetkeriwdi, kórkem sózden óz ornında paydalanıwdı súyedi. Sonlıqtanda ol bárqulla dóretiwshilik penen qatnas jasawdı, pikirdi jetkeriw usılların hám formaların jetilistirip barıwdı talap etedi. Sonıń ushında shayırlarımız tárepinen hár qıylı formalardıń sınap kerilip atırǵanlıǵı, ádebiyattı, poeziyanı bayıtıw dep túsiniw kerek. Kórkem shıǵarmanı dóretiw payıtında sóz sheberleri oqıwshılardıń talǵamın esapqa alıw ámeliyatı da tek biziń ádebiyatımızda emes, al dúnyanıń kóplegen ádebiyatlarında bar ekenligin, sonday-aq poeziyanıń formasın emes, al tek onıń mazmunın shıǵarmanıń tiykarǵı elementi dep qaraytuǵın oqıwshılardıń kóp ekenligin esapqa alatuǵın bolsaq, bunday izlenislerdiń de ózin aqlaytuǵınına isense boladı.

Sonlıqtan da bunday formadaǵı qosıqlarǵa da húrmet penen qarawǵa tuwra keledi. Máselen:

Túsinik dúnyasınıń tarlıǵı,

adamnıń kókiregin qápeske aylandıradıusınday kókireklerde

Jawızlıq, Qiyanet,

Qorqaqlıq oyanadı...

hám olarǵa tábiyat tárepinen berilgen jazaqarańǵı qápesler qarańǵı qapes halında tuńǵıyıqqa joǵaladı...1

1 Ibragimov . Jer menen aspannıń aralıǵında, Nókis, "Q-qstan", 1990, 67-b.

158

Mine, bunday qosıqlardı uyqası hálsiz dep tómen shıǵarmalardıń qatarına qosıp qoyıw qıyın. Olardaǵı tujırımlı oy, metaforalıq súwretlew astında jasırınıp atırǵan pikir qosıqtı unamlı shıǵarma dep bahalawǵa múmkinshilik beredi. Bul shıǵarma erkin qosıq forma-sında jazılǵan. Erkin qosıqta sistemalı uyqastıń bolıwı shárt emes. Biraq bári bir kóp ǵana erkin qosıqlarda hálsiz bolsa da uyqas qatnasadı. Joqarıdaǵı qosıqtıń ekinshi qatarındaǵı aylandıradı, altın-shı qatarındaǵı oyanadı, toǵızınshı qatarındaǵı joǵaladı sózleri óz-ara uyqasadı. Sonıń menen birge olar ózinen aldıńǵı sózlerde aytıla-jaq pikirdiń bánt basarı, ulıwmalastırıwshısı xızmetin de atqarıp tur. Birinshi, ekinshi qatarlarda dúnya túsinigi tar kókirekler qarańǵı qápeske aylanatuǵını «aylandıradı» sózi menen berilse, onnan keyingi qatarlarda usınday kókireklerde Jawızlıq, Qıyanet, Qorqaqlıqtıń payda bolatuǵını «oyanadı» uyqası menen beriledi. Bunda oyanadı sózi júdá sátli tabılǵan. Sebebi, onıń ornına qálegen basqa sózdi qollan-ǵanda da pikir hálsiz shıǵar edi. Sebebi, Jawızlıq, Qıyanet, Qorqaqlıq - bular jamanlıq kategoriyaları. Olar shayır súwretlegendey qápestegi kókireklerde ǵana oyanıwı múkin. Biraq olar tek oyanadı, al olardı qápestegi kókirek qalay ámelge asıradı, bul ekinshi másele. Shayırdıń baslı utısı áyne oyanadı sózin qollanıwında kórinedi. Qosıqtıń bánt basarı sıpatında hám uyqas ornında qollanılǵan «joǵaladı» sózi tuwralı da usınday pikirdi aytıwǵa boladı. Qullası, keltirilgen mısaldaǵı uyqas ushın qollanılǵan úsh sóz de pikirdi jetkeriwge tikkeley qatnasatuǵını dıqqatqa ılayıq.

Ekinshiden joqarıda keltirilgen qosıqta hám ulıwma erkin qosıq-larda uyqastıń ornın shıǵarmanıń qaysı elementi iyeleydi( degen soraw tuwılıwı tábiyǵıy. Bunday element birinshi gezekte pikir. Kúshli mazmun hám ótkir pikir qosıqtıń uyqasqa bolǵan talabın qanaatlandıradı, oqıw-shıda da uyqasqa degen ańsawshılıq

159

bolmaydı. Uyqastıń ornın iyeleytuǵın ekinshi bir elementler - poetikalıq kórkem sóz hám qaytalanıwshı sózlerden payda bolǵan ırǵaq. Erkin qosıqtıń tábiyatı artıq yamasa ápiwayı sózdi qabıllamaydı (qatarlarda buwın sanınıń teń bolıwı shárt emesligi, sistemalı uyqastıń da qatnaspawı erkin qosıqqa usınday múmkinshilik beredi). Sonlıqtanda erkin qosıqlarda tek pikirdi jetkeriwge tikkeley qatnasatuǵın sózler paydalanıladı hám olar poetikalıq kórkemligi joqarı sózler bolǵanlıqtan da oqıwshı ańında uyqastıń ornın iyeleydi.

Solay da uyqastıń qosıqtaǵı eń tiykarǵı wazıypalarınıń biri onıń mánilik júkke iye bolıwı. Bul degenimiz dástúriy poeziyada uyqas qatnasıwı shárt hám onıń tiykarǵı xızmetleriniń biri qosıqtaǵı pikirdi jetkeriwge tikkeley qatnasıwında bolıp tabıladı. Máselen,

Temir tordıń ishinde-ayıw Temir tordıń ishinde-qasqır Maymıldikibárhá qol jayıw. Kiyiklerdiń kózinde jas tur... Temir torda ıńıranadı sher. Temir torda-dártli arıslan. Ushıw baxtı talaq búrkitler. Temir tordamuńlı barıslar.1

Bunı uyqas ushın alınǵan sózler arqalı pikirdi jetkeriwdiń úlgisi sıpatında qarawǵa boladı. Birinshi bántte de, ekinshi bántte de shayır uyqasqa úlken mánilik júk júkleydi. Birinshi bántte

«ayıw-jayıw», «qasqır-jas tur» sózleri óz-ara uyqas ushın qollanılǵan. Bul bántte pikirdiń jetkeriliwi de, mine, usı sózlerge tikkeley baylanıslı. Qatarlardaǵı basqa sózlerdi ózgertiw múmkin, biraq bul sózler ózgertilse, onda qosıq mánilik pútinliginen ayrıladı.

1 Genjemuratov B. Saratan, Nókis, "Q-qstan", 1990, 53-b.

160

Shayır óziniń aytajaq pikiriniń túyini bolǵan «ayıw»,

«qasqır» sózlerin uyqas ushın qollanbastan «Ayıw temir tordıń ishinde» yamasa

«Qasqır temir tordıń ishinde» dep qollanǵanda ol usı turısındaǵıday tartımlı, tiyimli bola almas hám uyqas ushın alınǵan sózdi qálegen basqa sóz benen almastırıw múmkin bolar edi. Shayır usı bántte pikirdi jetkeriwde detal xızmetin atqarıp turǵan «ayıw», «qasqır» sózlerin uyqas ushın paydalanıp, úshinshi, tórtinshi qatarlarda olardıń háreketlerine, psixologiyalıq halatına baylanıslı sózlerdi uyqas ushın jegedi. Bul halat orıs ádebiyatınıń eń belgili shayırlarınıń biri V.V.Mayakovskiydiń «Men uyqas ushın qatardıń sońında eń kerekli, tartımlı sózdi qollanaman da, oǵan qalay bolmasın uyqas sózlerdi tabaman»1 degen ibarasın eske túsiredi. Shınında da, haqıyqıy shayır-lar eń dáslep uyqas ushın qolaylı sózlerdi izlemesten, pikirdi jetkeriwge kerekli bolǵan sózlerdi izlep tabadı da, sonnan soń barıp oǵan uyqas izleydi. B.Genjemuratov qosıǵınıń ekinshi bántinde bul dástúr ele de tabıslı dawam ettiriledi. «Sher-búrkitler», «arıslan-barıslar» sózleri óz ara pákize uyqasqa túsiwi menen birge, olar pikirdi jetkeriwge tikkeley qatnasatuǵın detallar. Bunda shayırdıń uyqas ushın sóz izlep ter tókpesten, al kóbirek óz pikirin tartımlı, mazmunlı etip jetkeriwge itibardı qaratatuǵını quwanıshlı.

Álbette, dóretiwshilik barlıq waqıtta tek jaqsı

shıǵarmalardan ibarat emes ekenligindey, qosıqqa uyqas tańlaw salasında da kemshilikler joq emes. Biz qosıqların talqıǵa tartqan shayırlardıń shıǵarmalarında mázi uyqas ushın alınǵan, pikirdi jetkeriwge az tásir etetuǵın, onı basqa sózler menen almastırsa da shıǵarmanıń mánisi ózgermeytuǵın sózler gezlesedi. Biraq biziń jumısımızdıń tiykarǵı maqseti izertlep otırǵan dáwirde qaraqalpaq lirikasında uyqastıń qosıqtaǵı pikirdi jetkeriwge qatnasın anıqlawdan, onıń hár qıylı kórinistegi formaların ashıp