Qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuciyası

211

jilwalanıwı, obrazlı-lıqqa iye bolıwı mazmundı jetkeriwde úlken áhmiyetke iye. Epikada bir sózdiń ornına onıń sinonimin de qollana beriw múmkin. Sebebi, epikada dıqqat kóbirek waqıyalardıń, hádiyselerdiń rawajlanıwına, shıǵarmadaǵı personajlardıń háreketine, táǵdirine h.t.b. qaratıladı. Al lirikada sóz sheshiwshi áhmiyetke iye. Sonlıqtanda onda bir sózdi ekinshi sóz benen almastırmaq túwe, sózlerdiń ornın almastırıwǵa da bolmaydı. Bul jaǵınan lirikalıq shıǵarma pútin bir organikalıq birlik.

Al lirikada forma hám mazmun birligin izertlew ádebiyattanıw iliminde tiykarǵı máselelerdiń biri. Sebebi, ádebiy shıǵarmanıń mazmunı onıń mánisi, onı dóretiwshiniń oyı, pikiriniń júzege asıwınıń juwmaǵı, al forma usı mazmunnıń ámelge asıwınıń usılı sıpatında qarastırıladı. Forma belgili bir maqsetke baǵdarlanǵan halda payda boladı. Ol shayır oyın, qıyalın ámelge asırıw xızmetin atqaradı. Solay eken, mazmun da, forma da óz aldına ómir súrmesten, bir-biri menen tıǵız baylanısqa túsedi. Bul hám basqa da tastıyıqlawlarımızdı jumısta anıq mısallardı talqıǵa tartıw arqalı dálilledik.

2. Qálegen xalıqtıń ádebiyatı óz-ara tásirsiz jeke halında rawajlana almaydı. Sonlıqtanda ádebiy tásir problemasın úyrenip shıǵıwdıń áhmiyeti de úlken. Ádebiy tásir unamlı kórinisinde de, unamsız kórinisinde de bolıwı múmkin. Biz bul pikirdi jumısta dálillewge umtıldıq.

Qaraqalpaq ádebiyatına Shıǵıs ádebiyatınan kirip kelip, oǵan bekkem ornıǵıp alǵan ǵázzel, mustazad, muashshax sıyaqlı formalar ádebiy tásirdiń unamlı kórinisleriniń aqıbeti. Durıs, qaraqalpaq shayırları bul forma-lardı ádebiyatımızǵa sol tursında kóshirmedi. Onı biziń poeziyamızdıń, ulıwma ádebiyatımızdıń talaplarına beyimlestirdi. Máselen, olardıń ólshemin almastan, tek sırtqı formasın qabılladı.

Batıs ádebiyatınan kirip kelgen sonet, oktava, verlibr sıyaqlı

212

formalar tuwralı da usınday pikirlerdi aytıwǵa boladı. Eń baslısı bul formalar biziń ádebiyatımızdı ógeysiremesten, burınnan bar forma sıyaqlı enisip ketti. Bunda, álbette, shayırlardıń sheberligi de, tájiriy-besi de ayrıqsha áhmiyetke iye bolǵanlıǵın atap ótiw kerek. Qaraqalpaq ádebiyatına dúnya ádebiyatınan awısqan kórkem formalar sózsiz ádebiy tásirdiń unamlı kórinisi bolıwın, ádebiyatımızdı bayıtıwın kóp ǵana mısallar járdeminde kórip óttik.

3. Kishi lirikalıq formalar usı janrdıń ózinsheligin ańlatadı. Sebebi, lirikalıq shıǵarmalardıń tábiyatına tán qubılıslardıń biri - onıń qısqalıqqa umtılıwı. Izertlep otırǵan dáwirdegi kishi formalardı talqıǵa tartıp qaraǵanımızda shayırlarımız bul formanı jaratıw boyınsha da ádewir tájiriybe toplaǵanın, usınıń nátiyjesinde forma ráń-báráńliginiń artqanın gúzettik.

Kishi formalardıń ishinde bir qatarlı qosıq (monostix), ekilikler (fard) hám úshlikler ayrıqsha qızıǵıwshılıq oyatadı. Bir qatarlı qosıqlar akademik M.L. Gasparovtıń sózi menen aytqanda joqarı rawajlanǵan poetikalıq dástúrge iye ádebiyatlarda ǵana bolıwı múmkin.1 Usı kóz qarastan qaraǵanda bir qatarlı qosıqtıń azda bolsa ushırasıwı, qaraqalpaq ádebiyatında poetikalıq dástúrlerdiń rawajlanıw dárejesin ańlatadı.

Fardlar túrkiy xalıqlardıń ishinde ózbek, uyǵır, azerbayjan ádebiyatlarında keńnen rawajlanǵan. Ol barmaq ólsheminde de, aruz ólshe-minde de dóretile beriwi múmkin. Bul forma qaraqalpaq ádebiyatında folkolorlıq shıǵarmalarda da ushırasadı. Al házirgi ádebiyatta I.Yusupov, J.Izbasqanov, S.Ibragimov, B.Genjemuratov hám basqalar tárepinen ıqsham, tásirsheń ekilikler dóretilmekte. Ekiliklerde ishki mánilik baylanıs, sonday-aq uyqas arqalı sırtqı formalıq baylanıs júzege keledi.

Úsh qatarlı qosıqlar túpkilikli túrkiy forma emes. Olar Evropa, yapon, koreeс ádebiyatlarında kúshli rawajlanǵan. Mine, sonlıqtanda bul formanıń házirgi ádebiyattaǵı kórinislerin izertlew teoriyalıq jaqtan hám quramalı, hám áhmiyetli. Lirikamızda bul forma hár qıylı kóriniste - dástúriy uyqas formasında hám uyqassız formada da kórinbekte. Biraq olardaǵı tiykarǵı belgi - tujırımlı aforistlik oy-pikir, qatarlardıń ishki organikalıq birlikke iye bolıwı.

Tórtlikler kishi lirikalıq formalardıń ishinde eń keńnen rawaj-lanǵan forma esaplanadı. Biz jumısımızda tórtlikler menen rubayılardı shatastırıwlardı úyrene otırıp, tiykarınan olardıń barlıǵı da tórtlik-ler ekenligin dálillewge umtıldıq.

213

Dialogqa, ritorikalıq sorawlarǵa qurılǵan, sezim menen pikir aralasıp júretuǵın tórtlikler bul forma ústinde shayırlarımızdıń izleniwshiligin ańlatadı.

Sonday-aq házirgi qaraqalpaq ádebiyatında altılıqlar, segizlikler, onlıqlar da bar. Olarda pikirdi jetkeriw múmkinshiligi, ásirese, ekilik, úshliklerge salıstırǵanda ádewir keń. Sonıń menen birge olarda uyqas, ólshem de erkin.

4. Qosıq qurılısı qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde eń az izert-lengen taraw.

Sonlıqtanda jumısımızda bul máseleni úyreniwge kóbirek kewil bóldik. Ásirese, ırǵaqtı izertlew, qosıq ırǵaǵı menen muzıkadaǵı ırǵaqtı shatastırıp almaw, ırǵaqtıń jasalıw qásiyetin, onı quraytuǵın elementlerdi biliw ádewir quramalı. Sonday-aq belgili ádebiyatshılardıń pikirlerine súyengen halda ırǵaqtıń kelip shıǵıw tariyxına da sholıw jasadıq. Seslik ırǵaq penen háreketli ırǵaqtıń ayırmashılıqların ashıp berdik.

Ólshem - hár bir milliy poeziyanıń ózinsheligin ańlatatuǵın tiykarǵı belgi. Qaraqalpaq poeziyasınıń tiykarǵı ólshemi - barmaq. Biziń folklorımız da, jazba ádebiyatımız da usı ólshemde dóretildi. Barmaqtıń aruzdan baslı ózinsheligi, álbette, qosıq

214

qatarında buwın sanınıń teńligi bolıw menen birge onıń ırǵaǵında hám oqılıw intonaсiyasında. Aruzda buwnaq shegerası qatardıń ortasında da kele beretuǵın bolsa, barmaqta bul hasla múmkin emes. Bunı jumısımızda anıq mısallar menen dálilledik. Sonday-aq qatarlardaǵı buwın sanları poeziyalıq shıǵarmanıń janrlıq ózinsheligin de belgilewde qatnasadı. Solay etip, jumısta barmaq ólshemindegi qosıqlardıń ırǵaqqa túsiwi, bántke birigiwi, uyqası boyın-sha da xalqımızdıń kórkem-estetikalıq talǵamına, qosıq oqıw intonaсiya-sına, qosıqtı namaǵa salıw ózinsheligine sáykesligin dálillewge umtıldıq.

Jumısta qosıq qurılısın izertlegen ilimpazlar - M.L.Gasparov, I.B.Stebleva, M.K.Hamraev,U.Tuysiev, Z.Axmetov, Q.Muratbaev hám basqa-lardıń miynetlerine kóz qarasımızdı bildirdik.

Uyqas qaraqalpaq poeziyasında qosıqtıń eń tiykarǵı elementi sıpa-tında ayrıqsha áhmiyetke iye. Jumısta uyqastıń túrlerin izertledik. Bul baǵdarda burın jumıs júrgizilmegenlikten de kóp ǵana terminler biziń jumısımızda birinshi ret ilimiy aylanısqa qosıldı. Dástúriy uyqas, seslik uyqas, redifli uyqaslardıń da ósiw evolyuсiyasın gúzettik.

Uyqastıń qosıqtaǵı tiykarǵı xızmetleriniń biri shıǵarmanıń sırtqı forma sulıwlıǵın támiyinlewi ǵana emes, al onıń mazmundı jetke-riwge de qatnası bolıp esaplanadı. Uyqasqa usınday talap penen qatnas jasaǵanda ǵana «náwbetshi» uyqaslardıń jasalıwına jol qoymawǵa boladı. Bul máseleni de kóp ǵana mısallar keltiriw arqalı úyrendik.

Bánt te uyqas sıyaqlı poeziyalıq shıǵarmalardıń tiykarǵı element-leriniń biri. Sonıń ushın da jumısımızda bul máseleni hár tárepleme úyrenip shıǵıwǵa umtıldıq. Bánttiń tiykarǵı xızmeti qosıq qatarların shólkemlestiriwden ibarat bolıw menen birge onıń mazmundı alıp júriwi.

215

Ulıwmalastırıp aytqanda, qosıq formasınıń poetikalıq dóretiw-shilik proсesinde qosıq arqalı oylay, óz oyın qosıq arqalı jetkere alatuǵın haqıyqıy shayırlardıń shıǵarmalarında jańadan tuwılıp bayıp baratuǵının gúzettik. Al basqalar tárepinen dóretilgen joqarı kórkem forma hár bir dóretiwshi ushın úyreniw mektebi bolıp qala beredi.

5. XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń eń tiykarǵı jetiskenlikleriniń biri sıpatında baspadan ádebiy toplamlar shıǵarıw tájiriybesiniń qálipleskenligin atap ótiwge boladı. Bul tájiriybe kórkem ádebiyattıń basqa túrleri menen birge lirikada da payda boldı. Shayırlar ázelden-aq lirikalıq toplam dúziw ushın maqsetke baǵdarlanǵan halda shıǵarmalar dóretti. Shayırlardıń bunday dóretiwshilik niyeti lirikalıq toplamnıń jaratılıwına alıp keldi. Endi lirikalıq toplam dúziwdiń shártli belgileri bolǵan oǵan atama qoyıw, alǵı sóz, annotaсiya jazıw, epigraf baylaw, lirik toplamǵa engiziletuǵın shıǵarmalardı janrlıq, tematikalıq, formalıq jaqtan toparlarǵa bólip jaylastırıw tájiriybeli payda boldı. Mine, usılardıń barlıǵın esapqa alǵanda lirikalıq toplam lirikanıń ayrıqsha forması sıpatında júzege keldi dep esaplawǵa boladı. Biz bulardı teoriyalıq tastıyıqlawǵa umtıldıq. I. Yusupovtıń «Duzlı samallar» qosıqlar toplamın ádebiy-teoriyalıq talqıǵa tartıw arqalı lirikalıq toplamnıń ózinshelik belgilerin anıqladıq.

216

Orazımbetov Quuanıshbay Kelimbetovich, 1962-jılı tuuılǵan. Filologiya ilimleriniń kandidatı, doсent. Berdaq atındaǵı qaraqalpaq mámleketlik universiteti filologiya fakultetiniń dekanı.

Quuanıshbay ádebiyatımızǵa shayır sıpatında kirip keldi. Onıń bir neshe qosıqları respublikalıq gazeta-jurnallarda járiyalandı. Ol proza tarauında da qálemin sınap kórdi. 1993-jılı onlaǵan gúrriń hám povestin biriktirgen «Saǵan isenemen» atlı prozalıq toplamı baspadan shıqtı.

Orazımbetov Q. ádebiyatshı-sınshı sıpatında keńnen belgili. Onıń dáslepki ádebiy-sın maqalaları 1990-jıldan baslap járiyalandı. Kóbirek kórkem ádebiyattıń lirika túri boyınsha ilimiy-izertleu jumısların alıp baradı. 1992-jılı avtordıń

«Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem izlenisler (80-jıllar)» degen monografiyası basılıp shıqtı. Avtordıń házirgi ádebiy jónelis, poeziya, ádebiyattıń teoriyalıq máseleleri boyınsha maqalaları Tashkentte «Jahon adabieti», «Ózbekstan Milliy universiteti Xabarshı», «Ózbek tili va adabieti» jurnallarında, sonday-aq Moskva mámleketlik universitetiniń «Vestnik», Qazaqstan mámleketlik universi-tetiniń «Xabarshı» jurnalllarında, Ashxabadta shıǵatuǵın «Turkmen duniesi» gazetasında járiyalandı.