Qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuciyası

51

pikir obraz-lılıǵın barınsha kúsheytedi.

Sonet tiykarınan formaǵa negizlengen janr bolǵanlıqtan da bul janrda hár qıylı kórkem izlenislerdiń nátiyjesinde forma jańalıǵı júzege shıǵıwı tábiyǵıy.

Solardıń biri «sonetler gúlsheńberi» (venok sonetov). Sonetler gúlsheńberi 15 sonetler dúrkiminen turadı. 15sonet dáslepki on tórt sonettiń birinshi qatarlarınan quralıp magistral sonet dep ataladı. Bul sonet juwmaqlawshı sonet bolıp, ol sonetler gúl sheńberine engen barlıq sonetlerdegi pikirlerdi juwmaqlastıradı. Sonlıqtanda usı sonet birinshi jazılıwı zárúr. Sonday - aq sonetler dúrkininiń bul túrinde hár bir sonettiń dáslepki qatarı ózinen burınǵı sonettiń sońǵı qatarın qaytalawı tiyis. Sonetler gúlsheń-berine engen 14 sonet biri biri menen syujetlik, kompoziсiyalıq, ideya-lıq mazmunı jaǵınan baylanısqan bolıwı da, sonday - aq hár qaysısı óz aldına ǵárezsiz shıǵarma bolıwı da múmkin.2

M.Qarabaevtıń dóretiwshiliginde sonetler gúlsheńberin de kóremiz. Shayırdıń «Júregim meniń» sonetler gúlsheńberi ádettegidey 15 sonetten quralǵan. Dáslepki 14 sonette adam júregi hám onıń ruwxıy halat penen baylanıslılıǵı, insannıń quwanıw yaki qıynalıw payı-tındaǵı júrektiń halatı, ulıwma insan miyi menen basqarılıp kelin-gen istiń júrekke unamlı ya unamsız tásiri sóz boladı. Bul máńgilik tema. Sebebi, asıǵıslıq penen sheshim qabıllap, soń ómir boyı qálbi (júregi) qıynalıp júriw insaniyat ushın ázeliy tán nárse. Bul jaǵınan 14 sonet te bir - biri menen baylanısqan. Sonetlerdiń hár birinde hár qıylı baǵıttaǵı oy - pikir aǵımı alǵa súrilgeni menen hámmesinde kóterilgen problema birew - júrek. 15 - sonette usı oy - pikirlerdiń barlıǵı juwmaqlanadı. Bul sonet kórkemligi jaǵınan da dáslepki 14 sonetten joqarı:

Geyde jasawǵa da bolmas qumarıń,

Qayǵı hám sátsizlik kesapatınan,

1 Literaturnıy enciklopedicheskiy slovar, Moskva, 1987, 63 - str

52

Waqıt ótken sayın gónerer bári, Qatallıq aldında diz búkpes adam.

Kóldiń jarasıǵı quslar qıyqıwı, Júrekke tán názik sezim, ikramlılıq, Tatlı qıyal tereń oyǵa uytıwı,

Ájayıp hádiyse bolıwı zańlı.

Tınıs alıw - jasawdıń bir salası, Tuńǵısh ıshqı - ómirdegi baslı kún, Súyseń júrekten súy deymiz danasıp, Júrek joytar qoldan ushqan jaslıǵın.

Barlıq táshwishlerge júrek biyqarar, Hár kim miynetinen ráhát, sıy tabar.1

Solay etip, biz I.Yusupov hám M. Qarabaevtıń dóretiwshiligi mısa-lında izertlep atırǵan dáwirde qaraqalpaq ádebiyatında sonettiń rawaj-lanıw ózinsheligin kórip óttik. Sonet - bul muwshshaq sıyaqlı tiykarǵı janrlıq belgisi forması bolǵanlıqtan da ádewir quramalı janr esapla-nadı. Sebebi, «strukturalıq jaqtan sonet eliklew múmkin bolmaǵan kon-servativ, biraq xızmeti boyınsha ol sharshamaytuǵın novator».2 Solay eken, sonetti hámme shayır da dórete bermeydi.

Sonet janrınıń rawajlanıw basqıshların izertley otırıp onıń XX ásirdiń 60 - 70 - jıllarında ádewir rawajlanǵanın, 80 - jıllardıń ekinshi yarımınan baslap ádebiy proсeste kórinbey qalǵanlıǵın bayqay-mız. Bul úzilistiń mánisin túsiniw ushın usı janr bizge qaraǵanda erte hám kúshli rawajlanǵan ádebiyatlardıń tájiriybesine júz buramız: «Eki yarım ásir dawamında sonetke

1Qarabaev M. Altın bosaǵa, Nókis, "Qaraqalpaqstan", 1982, 101-bet

2Sonet serebryanogo veka, Moskva, izd. "Pravda", 1990, 6-str.

53

qızıǵıwdıń kúsheyiw hám páseyip qalıw dáwirleri boldı. Onıń eń kóterilgen waqtı orıs poeziyasınıń «altın» hám «gúmis» dáwirine tuwra keledi».1 Bunday sekirmeli qubılıs Shıǵıs poeziyasına tán bolǵan muashshaq janrınıń rawajlanıw dáwirlerine de tiyisli ekenligin kóremiz.

Demek, formalıq janrlar ádewir quramalı, sebebi ol qatań shártli-likke iye.

jup qatarları «b» uyqasqa, 7-8 - qatarlar óz - ara uyqasqa iye qosıq túri. Onıń eń birinshi úlgileri XIÚ ácirde italiyalı shayır Bokkacho (1313 - 1376)

ayrıqsha rawajlanıwǵa iye boldı. Bayronnıń «Don juan» poeması, Pushkinniń bir qatar lirikalıq shıǵarmaları, mine, usı formada jazılǵan. Ózbek ádebiya-tında Usmon

K.Raxmanovlar. Shayır I.Yusupovtıń «Kiev oktavaları» usı janrdıń eń ájayıp úlgilerinen esaplanadı. Ol on bir bántten (hár bir bánti ádet-tegidey 8 qatardan) ibarat. Bul shıǵarmada forma menen mazmun bir - birine sonshelli dárejede mas túsedi, oktava shayır aytajaq oy - pikirdi jetkeriw ushın arnawlı jaratılǵanday seziledi. Shayır usı kólemi ónshelli úlken bolmaǵan shıǵarmada - aq Kievtiń búgingi kelbeti, ukrainlardıń qaraqalpaqlar menen doslıq qatnası, Kievtiń tariyxı, tariyxıy tulǵalar Sofiya, Pegerskiy, Monamax, Bogdan Xmelniсkiy, shayır M.Rılskiy, rejiser Dovjenko

54

hám t.b. jóninde óz oy - pikirlerin bildirdi.

Bálki ómirim boyı seni jırlarman, Ukraina, sálem gúlbaǵlarıńa:

Kewiliń shın doslıqtıń nurına tolsın, Guсuldıń aq kiygen jas dilbarına

Megzer qalǵıp turǵan uyqısız Sholpan...

Máwjiregen Dnepr qırǵaqlarına.

Áne, jańa ómir tańı nur shashtı. Kel, qarsı alayıq, dostım, quyashtı! 1

Oktavanıń uyqas qurılısı ǵázzeldi esletedi. Sebebi, ǵázzelde de ekinshi tórtlikten baslap jup qatarlar óz - ara uyqasadı. Biraq oktava bul baǵdarda ǵázzelge salıstırǵanda da quramalıraq: oktavada taq qatar-lar da óz - ara uyqasıwı shárt. I.Yusupov oktavalarında formaǵa qoyıla-tuǵın talaplar tolıq orınlanǵan. Ekinshiden, I.Yusupov basqa xalıq-lar, eller turmısınan shıǵarma jazsa, sol eldegi jer - suw, qala h.t.b. atamalardı, sol el - xalıqtıń tariyxın, tariyxıy adamların shártli túrde shıǵarmasına kirgizedi. Joqarıda keltirgen mısalda «Guсul» degen túsiniksiz sóz bar, al negizinde Karpat tawlarında jasawshı ukrainlar usılay ataladı eken. Bul haqqında qosıqtıń keyininde túsinik berilgen. Álbette, bul shayır-dıń ózi súwretlep otırǵan obektti ele de anıǵıraq ashıp beriw, pikir obrazlıǵın arttırıw ushın qollanǵan usılı bolıp esaplanadı.

Shayır K.Raxmanovtıń «Institut oktavaları» dep atalatuǵın oktavası da kórkemligi joqarı shıǵarma. Bunda shayırdıń sóz saplaw-ları, lirik qaharmannıń ózi oqıp pitkergen oqıw dárgayına degen jıl-lı sezimleriniń kórkemlep jetkeriliwi hár qanday joqarı talǵamǵa ılayıq.

Institut, ustazlarım , doslarım,

1 Yusupov I. Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı, Nókis, "Qaraqalpaqstan", 1978, 125-betler

55

Xosh bol, - deymen ullı párwaz aldında, Jıllar ótti kitaplardı dastanıp, Bilim ıshqı pursat bermey qalǵıwǵa.

Bes jıl boyı ádetlendim basqanıń, Dilwarsıǵan awızların ańlıwǵa, Hámme aqılǵa pitik mınaw zamanda, Ustaz bolıw kelip qaldı maǵan da...1

Solay etip, I.Yusupovtıń da, K.Raxmanovtıń da oktavaları shayır-lar tańlaǵan mazmundı jetkeriwge júdá mas túsetuǵın forma sıpatında kózge taslanadı. Bir tegis sistemalasqan uyqas, qatarları tártipli jaylas-qan bánt, birgelkili ırǵaq - qosıqtıń bunday formasınıń jeńil oqılı-wına, onı oqıwshınıń ańsat qabıllawına múmkinshilik jaratadı. Eger Shıǵıs ádebiyatına tán bolǵan segiz qatarlı qosıq forması - musammanda dáslepki bánttiń barlıq qatarları tolıǵı menen uyqasıp, ekinshi bántten baslap dáslepki 6 qatarı óz - ara uyqasıp sońǵı eki qatarı birinshi bánttiń sońǵı eki qatarın qaytalaytuǵın bolsa, oktavalarda qatarlardıń uyqasıw tártibi pútkilley ózgeshelikke iye. Sonday - aq qaraqalpaq ádebiyatındaǵı oktavalardıń tábiyatın izertley otırıp, onıń qaraqalpaq ádebityaında burınnan bar forma sıyaqlı enisip ketkenligin kóremiz. Bul formanıń «ógeyligi» sezilmeydi.

XX ácirdiń sońǵı 30 jıllıǵında qaraqalpaq ádebiyatında payda bolǵan jańa janr - verlivr yamasa erkin qosıq. Verlibrdıń dúnya ádebiya-tında qosıq forması sıpatında kóringenine salıstırmalı túrde onshelli kóp waqıt bolmaǵanın esapqa alsaq, onıń milliy ádebiyattıń rawajla-nıwınıń belgili bir basqıshında júzege shıǵatuǵın sebebi túsinikli boladı. Óytkeni, qaysı xalıqtıń poeziyası bolmasın, dástúriy qosıq formasında rawajlanadı. Usı forma tiykarında rawajlanıwdıń belgili basqıshın basıp ótkennen keyin endi jańa forma, jańa dástúr, jańa usıl zárúrligi tuwıladı.

2 Raxmanov K. Tań ashıǵı, Nókis, "Qaraqalpaqstan",1978,56-bet

56

Qaraqalpaq ádebiyatındaǵı erkin qosıqtı da usınday zárúrlikten kelip shıqqan kórkem forma dep esaplawǵa boladı. Biz erkin qosıqtıń 1970-2000 -jıllarda qaraqalpaq poeziyasında payda bolıw, rawajlanıw hám lirikanıń bir kórkem forması sıpatında usı ádebiyatqa ornıǵıw máseleleri jóninde ózimizdiń baqlawlarımızdı, boljawları-mızdı hám talqımızdı bildirmekshimiz.

Verlibr yamasa erkin qosıqtıń ótken ásirdiń aqırı, ásirimizdiń basında Batıs Evropa hám orıs ádebiyatlarında keńnen payda bola baslaǵanlıǵı belgili. Orıs ádebiyatında A.A. Fet, A.A. Blok, V.Ya. Bryusov verlivr formasın dáslepki qollanıwshılar sıpatında tilge alınadı. Bul formanıń házirgi dáwirdegi rawajlanıwı, teoriyalıq máseleleri tuwralı burınǵı SSSR quramındaǵı kóplegen xalıqlardıń ádebiyattanıw iliminde arnawlı miynetler payda boldı. Máselen, A.O.Ovcharenkonıń, «Svobodnıy stix v russkoy sovetskoy poezii», D.Gasparyannıń «Voprosı stixoslojenie armyanskoy sovetskoy poezii», B.I. Bunchuktıń «Svovodnıy stix v ukraynskoy poezii», R.X. Sharipovtıń «Stilovıe osobennosti sovremennoy uzbekskoy poezii (80-godı)» dep atalatuǵın kandidatlıq dissertaсiyalarında, V.V.Gnilomedovtıń «Sovremennaya Belorusskaya poeziya», N.O.Nikolai-shvilidiń «Gruzinskaya Sovetskaya lirika» ( 60 - godı ), A. A. Jovtistiń «Problema svobodnogo stixi i evolyuсiya stixovıx form», Yu.B.Orliсkiy-diń «Vzaimodeystvie stixi i prozı: tipologiya perexodnıx form» dep atalatuǵın doktorlıq dissertaсiyalarında verlibrdiń óz milliy ádebiyat-larında tutatuǵın ornı, onıń rawajlanıw evolyuсiyası, bul kórkem formanıń tipologiyası, xarakterli belgileri hám taǵı da basqa máseleler boyınsha teoriyalıq pikirler bildiriledi.

Vladimir Vasilevich Gnilomedov joqarıda atap ótken disser-taсiyasınıń avtoreperatında verlivr óziniń ishki dinamikalıq quwat-lılıǵın saqlap qalǵan halda proza menen shegaralasadı. Verlibrdiń eń áhmiyetli birligi sóz bolıp tabıladı.

57

Onıń biri ekinshisiniń fondında ayrıqshalanıp turadı. Verlibrde sóz birliginiń áhmiyetin durıs bahalamaw inflyaсiyaǵa alıp keledi, onı qosıq qatarlarına bólingen prozaǵa aylandıradı dep kórsetken edi. Ilimpaz bul formanıń belorus ádebiyatında ádewir waqıttan berli bar hám ol úlgide qosıq jazıwdıń jańalıq emes ekenligin aytadı.1

«Erkin qosıqtıń belgisi bolıp tiykarınan yamasa kóbinshe qálegen qosıqtıń prozadan ayıratuǵın belgileri esaplanadı: sonlıqtan da erkin qosıq haqqında másele qosıq hám prozanıń ózinsheligi, olar ortasındaǵı shegaralar hám onıń xarakteri haqqındaǵı ulıwma máselesiz sheshilmeydi».2

«Qosıqtıń dástúriy túrlerine salıstırǵanda verlibrdiń jeke ózin-sheligin izertlew hám quramalı hám ańsat. Quramalı - sebebi verlibr metrikalıq jaqtan anıq formaǵa iye emes strukturada. Ańsatsebebi házirgi rus erkin qosıǵı salıstırmalı túrde jaqında payda boldı hám hár qıylı avtorlar verlibriniń jeke ózinshelikleri saqlanbaqta, házirshe bul túrdegi shıǵarmalar qosıqtıń ulıwma epkinine sińip ketken joq».3

«Erkin hám «erkin emes» qosıqlardıń (verlibr hám dástúriy qosıqtıń qálegen forması) shegarası shártli túrdegi qaytalawlar óziniń mánisin joǵaltqan, onıń xızmeti ázzilegen jerden ótedi».4

«Erkin qosıq, ádettegidey bántke bólinedi. Bántti payda etiwshi, álbette, uyqas. Uyqastıń xızmeti erkin qosıqta dástúriy qosıqqa salıstırǵanda da ádewir úlken».5

Erkin qosıqtıń tiykarǵı xarakterli belgileri, onı izertlew, dástúriy qosıq penen shegarası, erkin qosıqta bánt hám uyqas, taǵı da

58

basqa máseleler haqqında izertlew júritiwde, álbette, bul pikirler menen esaplasıw zárúr.

«Sarbast (farssha, tájikshe -erkin) - lirikanıń erkin ólshemde dóretilgen janrı, metrik tamannan erkin ólshem delinedi, janrı boyınsha sarbast (yaki erkin qosıq) dep kelinedi. Sarbasttıń janrlıq belgisi onıń lirik qosıq dep tanılıwı hám qosıq forması tamanında, yaǵnıy onıń erkin ólshemge tayanıwında».1

Demek, erkin qosıq haqqında aytılǵan bul pikirlerdiń hámmesine de ortaq juwmaq - olarda sóz, onıń qúdireti birinshi orınǵa shıǵıwı tiyis. Eger «qosıq prozada bere almaǵan sezimdi: tuyǵını sáwlelendiriw múmkinshiligine iye» (L.N. Tolstoy) bolsa, erkin qosıq kópshilik jaǵdayda dástúriy qosıq formasında bere almaǵan oydı, pikirdi bere alıwı múmkin. Sebebi, ondaǵı formanıń erkinligi, uyqastıń, ırǵaqtıń jaydarılıǵı shayırǵa usınday múmkinshilik jaratadı.

Búgingi kúnde qaraqalpaq poeziyasında erkin qosıq formasında qosıq jazıp tanılǵan, azlı-kópli tabısqa erisken shayırlardıń qatarında Sh.Seytovtı, K.Karimovtı, J.Izbasqanovtı, S.Ibragimovtı, B.Genjemura-tovtı, Sh.Ayapovtı, K.Reymovtı atap ótiwge boladı. Usı formanıń rawaj-lanıw barısın da solardıń shıǵarmaları belgileydi.

Sh.Seytov ele 60-jıllardıń basında-aq erkin qosıqtıń dáslepki úlgilerin dórete baslaǵan edi. Shayırdıń poetikalıq izleniwshiligi, forma tabıwǵa bolǵan umtılıwshılıǵı erkin qosıqlardı kóplep dóreti-wine jol ashıp berdi. Onıń sońǵı «Jollar» qosıqlar toplamına engizil-gen shıǵarmalarınıń basım kópshiligi usı formada jazılǵan.

Sen iship qoyǵansań ıǵbal, Baxıttı !...

Diywalǵa waz aytqan -,

59

Men de májgún !..., Sen iship qoyǵansań - Ómir - waqıttı,

Ómir qaytıp kelmes bir ketse búgin !2

Shayırdıń bul qosıǵı sırtqı forması boyınsha erkin qosıq. Sonday - aq onıń ishki forması da erkin. Ádettegi qosıqlardaǵıday lirik qaharman belgili waqıya, hádiyse, filosofiyalıq kategoriyalar yamasa usıǵan usaǵan nárselerge óziniń sezimin bildirip otırmaydı. Lirik qaharman ómirdegi ornın birotala joǵaltqan máskúnem. Shayır oǵan qarata «waz» aytıw menen oqıwshınıń da lirik qaharmanǵa bolǵan jerkenishin oyatadı:

Caǵan ómir hálek, Sen oǵan hálek ! Saǵan dilbar hálek! Hálek náreste(

Sen iship qoyǵansań aqırı...

Namıstı - ı !...

Hár bir qatarda emoсionallıq pikir ayrıqsha intonaсiyaǵa qurı-ladı. Shayır onı lirik qaharmannıń kózine túrtkendey etip aytadı. Qosıqtıń finalı júdá kúshli shıqqan:

Yarım stakanǵa sıyıp tur janıń ! Insan táǵdiri de -

Bir jutım saǵan !... Mine, - bir jutımıń !- Bosat,

Dúnyanı !!!

B. Genjemuratovtıń shıǵarmaları erkin qosıqqa meylinshe ıńǵaylıǵı menen xarakterli.

Awzınan

qan kóbik burqırap qara nar

60

iyesiz, ámengersiz qanǵırap baratır. Qara nar jer dizerlep

qulaǵan máhál ıńrandı bul dúnyajańǵırıp baratır jańǵırıp baratır...

Usı jańǵırıqtabiyguna lashlar.

Usı jańǵırıqta-dúnyanıń dárti. Usı

... ja-ar-tı... ! 1

Shayırdıń bul qosıǵı usınday epkin menen úlken dárt, tolǵanıs, kúyinish ruwxında dawam etedi. Ondaǵı hár bir qatar, hár bir sóz shayırdıń dártli júreginen atılıp shıqqan otlı jalınday dógerek - dashtı qarpıydı. Shayır poetikalıq qaytalawları arqalı óz pikirin tereńletip te, aydınlastırıp ta baradı. Onda «Janǵırıq» sózi júdá kóp qaytalanadı. Ol qanday janǵırıq enen? Shayır tilsiz, biraq neshe ásirdiń guwası qumlar, shóller menen tillesedi, onıń kóksine qulaǵın túrip, tórkininde shıǵıp atırǵan janǵırıqtı esitedi, onnan óz xalqı-nıń tariyxın soraydı. Usı janǵırıq shayırdı qayta - qayta gúyzeliske túsiredi. Usı gúyzelisten payda bolǵan oy - pikirler qosıq qatarlarına diziledi. Biraq tolqınlanǵan oy, tasqın pikir dástúriy qosıq formasınıń qálibine jayǵaspaydı. Solay etip, shayırdıń erkin qosıq formasındaǵı shıǵarmaları dúnyaǵa keledi.

Jáne bir itibar beriletuǵın jaǵday shayırdıń qosıqlarında irkilis belgiler dástúriy qosıq formasındaǵıday hár qatardıń keyni-ne qoyılıp, kelesi qatar bas hárip penen jazılmaydı. Máselen, joqarı-daǵı mısalda dáslepki tórt qatardan soń noqat qoyılıp, sońǵı qatar bas hárip penen jazıladı da bunnan

1 Genjemuratov B. Saratan., Nókis, "Qaraqalpaqstan", 1990, 54-b.