Qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuciyası

201

jaǵdayda ómir shınlıǵın ashıp beriwge qol keledi. Sebebi, ómir de kóbinese bir tegis rawajlanbaydı. Sonday-aq kórkem shıǵarmada pikirdiń bir qıylı-lıǵı oqıwshını jalıqtırıwı da múmkin. Qosıqtaǵı jáne bir kózge tasla-natuǵın nárse - onda pikirlewdiń analitikalıq usılı qatnasadı. Shayır ómirdi tek sırttan baqlawshı ǵana emes, al onıń qubılısların izertlewshi de. Bul jaǵday shıǵarmanıń janrlıq sıpatına da tásirin tiygizedi. Qosıq - meditativlik-filosofiyalıq lirika.

Ómirdi izertlewden tuwılǵan oy bunnan keyingi «Qıyın hal»,

«Qayta qurıwdıń balalarına» degen qosıqlarında da dawam ettirilgen. «Qıyın hal» qosıǵı barlıǵı bolıp 4 bántten ibarat bolıwına qaramastan 80-jıllardıń ekinshi yarımında elimizde júz bergen jaǵdaydı, sol waqıtlar-daǵı dáwir, zaman qaramaqarsılıqların dál súwretlep beredi.

Ásirese, «Qayta qurıwdıń balalarına» qosıǵında dáwirdiń, zaman-nıń ashshı haqıyqatlıǵı sol tursında, publiсistikalıq usılda ashıp beriledi. Shayır júreginde qatparlanıp qalǵan dárt tógiledi. Shayırlıq sezgirlik arqalı basqalar elestire bermeytuǵın qubılıslardı kórkemlep jetkeredi. Bul pikirlew forması boyınsha publiсistikalıq lirika. Biraq onda shayırdıń intellektuallıq oy-pikirleri qatnasadı.

Buwǵan beldi sheshtik, shalǵay salındı, Miywa aǵashı marapatqa malındı, Kewil qátirjamlıq sherbetin iship, Haqıyqatqa barar jollar tarıldı.

Bilgishler sóyledi aldınan orap, Iykemshiller ıńǵay tabın jaǵalap, Ayaqlardı qaǵıp góne shóńgeler, Jaǵımpazlar jalpıldadı «aǵa» lap.

Atap ótkenimizdey qosıq - publiсistikalıq lirika. Lekin, shayır publiсistikalıq oy-pikirdi de kórkemlew quralları hám usılları arqalı barınsha kórkemlep beriwge erisken. Ásirese,

«Miywe aǵashı marapatqa malındı», «Kewil qátirjamlıq sherbetin iship», «Iykemshiller ıńǵay jabın jaǵalap», «Ayaqlardı qaǵıp góne shóńgeler», «Beton mal qoralar muzdıń ıǵınday», «Biydáwlet balanıń xojalıǵınday» degen qatarlarda allegoriya, metafora, teńew júdá sheber qollanılǵan.

Joqarıdaǵı shıǵarmadaǵı problema «Hújdan monologi»,

«Desedi...» qosıqlarında da qatnasadı. Birinshi qosıq atamasınan kórinip turǵanınday lirik qaharmanınıń óz qálbi menen dártlesiwi, sóylesiwi formasında, ekinshi qosıq analitikalıq pikirlew formasında jazılǵan. Bul qosıqlardı biz talqıǵa tartqan qosıqlar qatarına qosıp turǵan tiykarǵı belgisi - olarda óz dáwiri, zamanı haqqında pikir júritiwi bolıp tabıladı. «Segizinshi marttan bir hápte aldın jazılǵan qosıq», «Sensiz meniń kúnim joq» shıǵarmaları da usınday qásiyetlerge iye.

«Shımbay jollarında» qosıǵı biz talqıǵa tartqan shıǵarmalardıń ishinde de eń sátli jazılǵanlarınıń birinen esaplanadı. Qosıqta lirika-lıq shıǵarmalardıń waqıt hám keńislik shegaralarında júdá erkin háreket ete alıw múmkinshiliklerinen sheber paydalanılǵan. Jol júrip baratırǵan lirik qaharmannıń balalıq dáwirinen baslap onıń eske túsiriwleri arqalı bir kishkene shıǵarmada 50-60 jıllıq waqıya sóz etiledi. Bul jaǵınan qosıqtı Sh.Aytmatovtıń «Ásirge tatırlıq kún» romanı menen salıstırıw múmkin. Tuwrı, Sh.Aytmatovtıń romanında onıń bas qaharmanı Edigey bir kúnlik jolda bir ásirlik waqıyanı esleydi hám epik baǵdarda

203

súwretlep beredi. Oǵan bayanlawshı da, avtor da qatnasadı, qaptal syujetler de qosıladı. Al I.Yusupovtıń atalǵan shıǵarmasında fragmentlik dárejede bolsa da sonsha jıl waqıyaların oqıwshı kóz aldında elesletedi,

Dúrkinniń jáne bir ayırıqshalıǵı ol 7 bólimnen turǵanı menen 1, 2 bólimdegi waqıyalar óz aldına, 4, 5, 6, 7 bólimdegi waqıyalar óz aldına bir-biri menen baylanıslı.Al 3 bólim olardıń arasında baylanıstırıwshı xızmetin atqarıp tur. 3- bólimnen basqa bólimler hár qatarı 11 buwınnan, shalıs uyqas formasında jazılǵan. Al 3- bólimniń hár qatarı 8 buwınnan, bántlik yamasa birgelikli uyqas formasında. Demek, shayır eki syujetlik liniyanı baylanıstırıwshı bólimge óz aldına ırǵaq, uyqas tańlaǵan. Bul jaǵday dástanlıq shıǵarmalarda bir waqıyadan ekinshi waqıyaǵa ótiwde qollanılatuǵın nasırıy qosıqtı eske túsiredi.

Mine, biz talqıǵa tartqan qosıqlar ulıwma toplamǵa engizilgen shıǵarmalardıń kólemi boyınsha da, sanı boyınsha da úshten bir bólegin quraydı. Shayırdıń bul shıǵarmalardı bir-biri menen sıbaylas etip hám kitaptıń eń basına qoyıwı da belgili bir dóretiwshilik niyet hám prinсipten kelip shıqqan. Bul qosıqlardı biriktirip turatuǵın eń tiykarǵı belgi - olarda lirik qaharman birew. Dáwir, zaman, ómir mashqalalarına, ekologiya qıyınshılıqlarına qabırǵası qayısqan, «duzlı samallar» gewdesin tesip ótip, júregine, ókpesine tarmasqanlıqtan, onıń ashıwına shıdamastan dógerek-dashqa dawsınıń barınsha gá shawqım salıp, gá nalıp, gá járdem sorap atırǵan muńlı, biraq ele keleshegine isenimin joǵaltpaǵan lirik qaharman obrazı gá elegiyalıq, gá meditativlik-filosofiyalıq usıl arqalı jasaladı. Waqıyalar usı lirik qaharmannıń átirapına jámlesip bir shıǵarmadan ekinshisine ótip otıradı. Bul nárse olar arasındaǵı organikalıq birlikti támiyinlew menen birge toplamnıń pútinligin támiyinleydi. Oqıwshı bir pútin shıǵarmanı oqıp shıqqanday tásir aladı. Bul

204

shıǵarmalar dizbegin biz shártli túrde toplamnıń birinshi bólimi dep esaplaymız. Toplamda bunnan keyin «Afanasiy Fetke», «Boranlı keshte»,

«Tiyme oǵan», «Bayıwlıǵa» degen tórt qosıq orın alǵan. Bul tórt qosıqtı birik-tirip turǵan nárse - tórtewine de súwretlew obekti sıpatında haywanat, quslar tańlap alınǵan. Birinshisinde - búlbil, ekinshisinde - kiyik, úshinshisinde - jılan, tórtinshisinde - bayıwlı. Álbette, ázeliy kórkem ádebiyatta haywanatlar, quslar haqqında sóz bolǵanda olar adamzat ómiri, minez-qulqı menen salıstırıladı yamasa

baylanıstırıladı.Olarda allegoriyalıq-tımsallıq súwretlew

usılı qollanılǵan.

Bunnan keyingi tórt qosıq - «Eki quwanısh», «Ózi qızıq adamlar», «Du Fu», «Burmalawshıǵa» atlı shıǵarmalarına ortaq nárse - olardıń kólemi kishi. Hár bir qosıq tek eki, úsh bántten turadı. Fragmentar oy-pikir jılt etip kóz aldımızdan ótedi hám biziń sanamızǵa ornalasıp aladı. Sonday-aq bul qosıqlarda eki detal bir - birine qarama-qarsı qoyılıp súwretlenedi. Toplamdaǵı «Ótip baratır», «Jınısımdı jırlayman» «Bultlar aq boz atın tawǵa tusaǵan» qosıqlarında da bir-birin baylanıstırıwshı mánilik hám formalıq jaqınlıq bar. Ásirese, sıǵasqan metaforanıń qursawına oranǵan tereń kórkem oy bul qosıqlarǵa úlken tabıs alıp kelgen. Al

«Jigittiń jetpis kóklemi», «Áskerbayǵa», «Peri mingen at», «Berdaqtıń duwtarı», «Ájiniyaz shayırdıń samalǵa shaǵınıwı»,

«Amira azapları» qosıqları shayırshılıq, ilham, dóretiwshilik is, ulıwma iskusstvo haqqında jazılǵan. Usı shıǵarmalardıń jalǵası sıpatında kitaptıń sońında «Ájiniyaz» librettosı berilgen.

Biz qaraqalpaq ádebiyatında lirikalıq toplam dúziw tájiriybesin shayır I.Yusupovtıń «Duzlı samallar» toplamı mısalında kórip óttik. Usı toplamnıń kórkemlik ózinsheligi neden ibarat? Shayır toplamdı dúziw barısında qanday prinсiplerdi basshılıqqa alǵan? Bul hám basqa da sorawlarǵa juwap berip,

205

ózimizdiń bazı bir juwmaqlarımızdı usınbaqshımız.

Biziń bayqawımızsha toplamda basshılıqqa alınǵan tiykarǵı krite-riyalardıń biri - bul waqıt. Belgili bir waqıt aralıǵında jasap, háreket etken lirik qaharmannıń ómirge, dáwirge, qorshaǵan ortalıqqa bolǵan qarım-qatnasın, onı túsiniwge bolǵan umtılısın ashıp beriwge toplamǵa engizilgen lirikalıq shıǵarmalardıń kópshiliginde baslı dıqqat qaratı-ladı. Olarda waqıt shegarasındaǵı lirikalıq qaharmannıń háreket etiw keńisligi sheklenbegen. Biz talqıǵa tartqan shıǵarmalardıń bir toparında lirik qaharmandı ekologiyalıq qıyınshılıqlar, dáwir mashqalaları tásh-wishke salsa, ekinshi, úshinshi, tórtinshi topardaǵılarda lirik qaharman-nıń haywanat dúnyasına, mádeniyat, ádebiyatqa qatnası, fragmentar oy-pikir birinshi planǵa shıǵadı. Demek, lirik qaharman bir waqıttıń ózinde hár qıylı keńislikte háreket etedi. Áne, bul pútinlikke umtılıwdıń tiykarǵı belgileriniń biri bolıp tabıladı. Sebebi, ómir tek bir qıylı táshwish-lerden turmaydı. Al epikalıq kórkem shıǵarmanıń da wazıypası ómirdi usılayınsha, pútinliginshe súwretlep beriwden ibarat. Solay eken, lirika-lıq toplamda epikanıń elementleri bar ekenligin gúzetiwge boladı.

Lirikalıq toplamǵa engizilgen shıǵarmalardı waqıt birligi prinсipi menen jiklew hám usı arqalı toplam dúziw tájiriybesi ádebiyatta burınnan bar. Bunda waqıt birligi degende kóbinese shıǵarmalardıń dóretiliw waqtı yamasa onda súwretlenetuǵın waqıyalardıń qaysı waqıtta bolıp ótkenligi emes, al olardıń mazmunınan kelip shıǵatuǵın waqıt túsinigi názerde tutıladı. Házirgi ózbek ádebiyatında eń talantlı shayırlardıń biri Xurshid Davronnıń «Tumarisanıń kózleri»1 qosıqlar toplamında shıǵarmalar waqıt boyınsha (anıǵıraǵı máwsim) jiklenedi. Shayır toplamǵa engizilgen barlıq shıǵarmalardı «báhár», «jaz», «gúz», «qıs» dep atalatuǵın tórt bólimge bóledi. Biraq bul atamalar tek rámziy

206

maǵanada alınǵan. Máselen, «gúz» dep atalatuǵın bólimdegi shıǵarmalarda gúz táriplenip yamasa olardaǵı waqıyalar gúzde bolıwı shárt emes.

Durıs, lirikalıq toplam - bul epikalıq shıǵarma emes. Biraq onıń jeke lirikalıq shıǵarmadan ayırmashılıǵı ol bir neshe onlaǵan qosıq-lardı birlestiredi. Olardıń arasında bir-birine baylanısatuǵın birik-tiriwshi kúsh payda etedi. Álbette, lirikalıq toplamǵa engizilgen qosıqlar óz aldına turıp ta anıq mazmunǵa iye bolıp, pútin shıǵarma sıpatında qabıllanadı. Biraq onıń mazmunı lirikalıq toplam quramında jáne de keńeyedi hám ol toplamdaǵı basqa shıǵarmalar menen óz-ara baylanısqa túsedi. Bir shıǵarmadaǵı oy ekinshisinde de hám onnan keyingilerinde de dawam etedi. Lekin, lirikalıq toplamdaǵı jeke shıǵarmalar lirikalıq dúrkinniń quramındaǵı shıǵarmalarǵa salıstırǵanda, ásirese, poemanıń bólimlerine qaraǵanda erkin.

Shayır I.Yusupovtıń «Duzlı samallar» toplamına engizilgen lirika-lıq shıǵarmalardı biriktirip turatuǵın jáne bir baslı belgi olar arasındaǵı formalıq jaqınlıq. Qosıqlardıń pikirdi jetkeriw forması da, sırtqı forması da bir-birine oǵada jaqın. Olardıń hámmesinde de, ásirese, metafora, allegoriya, teńew, epitet kóbirek qatnasadı, sonday-aq pikirdi jetkeriwdiń parallelezm, inversiya, gradaсiya usılları paydala-nıladı. Toplamdaǵı shıǵarmalardıń 90 proсentten aslamı 11 buwınlı qosıqlar, uyqas formaları da bir birine jaqın. Bul jaǵdaylar olardı bir jeliste oqıp shıǵıw múmkinshiligin jaratadı.

Úshinshiden, ómirdi qabıllaw konsepсiyasınıń barlıq shıǵarmalarda bir-birine oǵada jaqın ekenligi toplamǵa atama tańlawınan-aq kórinip tur. «Duzlı samallar» - tek ǵana toplamǵa emes, al ondaǵı hár bir lirikalıq shıǵarmaǵa atama bola aladı. Joqarıda atap ótkenimizdey bul nárse shayırdıń toplamdı jaratıwǵa dóretiwshilik penen qatnas jasaǵanlıǵı-nan, onıń kórkem

207

izleniwshiliginen dárek beredi.

Qaraqalpaq ádebiyatında lirikalıq toplam dúziwdiń jáne bir túri - bul ádebiyat maydanında jańa kórinip kiyatırǵan jas shayırlardıń bir neshesiniń shıǵarmaların toplap toplam etip shıǵarıw. Máselen, «Qaraqal-paqstan» baspası «Bes gúl» ataması menen qosıqlar toplamın1 baspadan shıǵardı. Oǵan ádebiyatımızǵa óz soqpaǵı menen kirip keliwge umtılıp atırǵan bes shayıra - Gúlnara Nurlepesova (Qaylardasız, gúmis bulaqlar), Ziyada Qojıqbaeva (Bir dáste gúl), Shárigúl Fayzullaeva (Soqpaq),

Shınargúl Paxratdinova (Qız qosıǵı) hám Nigara Tilewovalardıń (Kewil dápteri) lirikalıq shıǵarmaları engizilgen. Bunday toplamlardı da pútin lirik toplam sıpatında qabıllawǵa boladı. Ásirese, usı toplamǵa bes shayıra qızdıń shıǵarmalarınıń kirgiziliwi, oǵan rámziy maǵanada «Bes gúl» dep at qoyılıwı toplamnıń bir pútinligin hám olar arasındaǵı baylanıstı támiyinleydi. «Esh gvardiya» baspası tárepinen 1984-jılı basıp shıǵarılǵan «Oltin belanchak» qosıqlar toplamı2 da sol dáwirde ádebiyatta kózge túsip kiyatırǵan on bir shayırdıń qosıqların biriktirdi. Sońın ala bul shayırlardıń kópshiligi ádebiyatta óz ornına iye shayır-larǵa (ásirese, marhum Muxammad Yusuf) aylandı. Bunnan usınday toplam-lardıń áhmiyeti, olardıń jas talantlardıń talantınıń kózin ashıwǵa tásiri tiyetuǵını óz ózinen kózge taslanadı.

* * *

Solay etip, lirikalıq toplamnıń ózinshelikleri hám onı dúziwdiń prinсipleri tómendegilerden ibarat dep esaplaymız:

1. Lirikalıq toplam waqıyalarǵa, qubılıslarǵa lirikalıq qatnas jasaw menen birge epikalıq súwretlewge de tiykar saladı. Demek, lirika epikalıq elementler bolǵan syujet, qaharman obrazı, obektivlik bayanlaw-lar menen bayıydı. Solay eken, lirikalıq

208

toplam úlken epikalıq forma-larǵa umtılıwdıń bir jolı bolıp tabıladı.

2.Lirikalıq toplam lirik qaharmanǵa epik qaharman sıyaqlı keń masshtabta háreket etiw múmkinshiligin jaratıp beredi. Bunda onıń xarakteri bir shıǵarmadan ekinshisinde jetilisip bara beredi. Oqıwshı hár qıylı jaǵdaylarda háreket etiwshi qaharman hám onıń táǵdiri menen tanısadı. Bunda lirik qaharman toplamnıń strukturalıq qurılısın payda etiwshi xızmetin de atqaradı.

3.Hár bir lirikalıq toplamshayırdıń kórkem dúnyasınıń ayrıqsha bir basqıshı, ruwxıy hám dóretiwshilik ósiwiniń bir kórinisi, ayırım jaǵdayda ol onnan burınǵı dóretiwshilik prinсiplerine qarama-qarsı da qoyılıwı múmkin. Sebebi, hár bir lirikalıq toplam shayırdıń dóretiw-shilik ómiriniń belgili basqıshında dóretiledi. Bul basqısh basqa basqıshlarǵa pútkilley usamawı da itimal. Sonday-aq shayır hár bir lirikalıq toplamǵa óz aldına tayarlıq kóredi.

4.Lirikalıq toplamnıń pútinligin hám kórkemlik dárejesin támi-yinlewde toplamnıń ataması, oǵan jazılǵan alǵı sóz, epigraf, annotaсiya da áhmiyetke iye.

Sonlıqtan da bul elementlerge de itibar beriw talap etiledi.

5.Lirikalıq toplam tematikalıq, janrlıq, xronologiyalıq hám ulıwma formalıq prinсiplerdi basshılıqqa alǵan halda dúziliwi múmkin. Bunda negizinen lirikalıq toplamǵa engizilgen shıǵarmalardıń bir-biri menen baylanısqa túse alıw múmkinshilikleri esapqa alınıwı zárúr.

6.Lirikalıq syujet - lirikalıq toplamnıń pútinligin támiyinlew-diń tiykarǵı usıllarınan biri bolıp tabıladı. Avtor kóz qarasınıń hám lirik qaharmannıń ómirindegi waqıyalardıń izbe-izligi toplam syujetiniń rawajlanıwınıń logikalıǵın támiyinleydi.

7.Lirikalıq toplam kópshilik jaǵdayda ondaǵı dúrkinler

209

arasın-daǵı baylanıs tiykarında dúziliwi múmkin. Usı dúrkinlerdiń syujetlik liniyası ulıwma toplamnıń syujetiniń rawajlanıw baǵıtın belgilep beredi.

8. Lirikalıq toplamnıń ózinsheligin belgileytuǵın jáne bir belgi - onıń jámiyetlik rawajlanıwdıń belgili bir bólegine qatnası da bolıp tabıladı. Máselen, I.Yusupovtıń «Duzlı samallar» toplamında XX ásirdiń 80-jıllarınıń jámiyetlik ómirine qatnas, baha tiykarǵı orındı iyeledi.

Solay etip, lirikalıq toplam shayırdıń dóretiwshilik ómiriniń belgili bir basqıshına baha beriw múmkinshiligin jaratıw menen birge usı dáwirdegi kórkem reallıqqa oqıwshınıń kóz qarasın támiyinleydi. Ol lirikalıq kórkem formanıń ayrıqsha kórinisi bolıp, bul baǵdarda shayırdıń tutqan poziсiyasın, dóretiwshilik niyetin hám poetikalıq talǵamın da ańlatadı. Sonday-aq lirikalıq toplam baspa stanoginiń jemisi bolǵanlıqtan da onıń biz joqarıda atap ótkenlerinen basqa da kórkemlik belgileri bolıwı múmkin. Bulardıń oqıwshınıń estetikalıq talǵamına juwap beriwi, onı bayıtıwı házirgi baspa stanoginiń múmkin-shiliklerine, onda islewshilerdiń kásiplik sheberlik dárejesine baylanıslı.

Biz tiykarınan lirikalıq toplam dúziw tájiriybesiniń en unamllı kórinisleriniń biri – I. Yusupovtıń «Duzlı samallar» qosıqlar toplamın talqıǵa tarttıq. Bunnan sońgı jılları qaraqalpaq ádebiyatında lirikalıq toplam dúziwdiń tájiriybesi tolıq qáliplesip, hámme toplamlar joqarı talǵamlarǵa iye degen juwmaq kelip shıqpaydı. Hesh qanday sın kotermeytuǵın, tek toplamnıń fizikalıq kólemin tolıqtırıw ushın shıǵarmalar kirgizilgen toplamlar da tilekke qarsı, bar.

210

JUWMAQLAR

XX ásirdiń sońǵı 30 jıllıǵındaǵı qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń rawajlanıw evolyuсiyasın, olardıń milliy ózinshelik belgilerin, óz-ara ádebiy tásirler nátiyjelerin házirgi ádebiyattanıw ilimi dárejesinen qarap izertlegenimizde tómendegidey juwmaqlarǵa keldik.

1. Usı dáwir qaraqalpaq lirikası birinshi gezekte kórkem formalardıń ráńbáráńligi menen xarakterlenedi. Bunda sırtqı forma (shıǵarmanıń estetikalıq tásir etiwshi tárepi-shıǵarma kompoziсiyası, ırǵaq, uyqas, ólshem, bánt), ishki forma yamasa mazmundı jetkeriw xızmeti (obrazdı jetkeriw tárepi-kórkemlew quralları, kórkemlew usılları) ádewir bayıdı, olar ulıwma shıǵarmaǵa qoyılatuǵın wazıypa hám talaptan kelip shıqqan halda dúzildi.

Sonday-aq házirgi qaraqalpaq lirikasında bar bolǵan bazı bir formalardıń genetikalıq tiykarı ertedegi shıǵıs ádebiyatına barıp takalatuǵının kórip óttik. Sebebi Shıǵıs ádebiyatında Ú111-X ásirlerde-aq kórkem formalardı dóretiwge ayrıqsha kewil bólingen hám onı izert-lewshiler óz miynetlerinde kórkem formalardı tiplestirip, shıǵarmadaǵı atqaratuǵın xızmetin anıqlap bergen. Máselen, bunı orta

ásir izertlew-shileri Shams-i Qays, Ataallaxlardıń miynetlerinde kóriwge boladı.

Sonıń menen birge jumısımızda lirikalıq shıǵarmanıń formasın úyrengende sóz hám onıń qosıqtaǵı xızmetine ayrıqsha dıqqat qaratıwdıń zárúrligin atap óttik. Óytkeni, lirikada sózdiń