Qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuciyası

91

3-bólim. Altılıqlar, segizlikler hám onlıqlar

XX ásirdiń sońǵı 30 jıllıǵındaǵı qaraqalpaq lirikasında kishi lirikalıq formanıń túrleri bolǵan altılıqlar, segizlikler hám onlıq-lar da dóretildi. Altı qatarlı qosıqtı

Evropa ádebiyatında «sekstina»,1 orıs ádebiyatında «shestistishie»2 dep ataw qáliplesken. Al túrkiy hám Shıǵıs xalıqları ádebiyatında altı qatarlı qosıqlar «musaddas»3 degen atama menen ataladı.

Biz óz jumısımızda hár bánti altı qatardan ibarat qosıqlar haqqında emes, al tek altı qatardan ibarat qosıq, yaǵnıy altılıqlar tuwralı bazı bir baqlawlarımızdı usınbaqshımız.

Qaraqalpaq ádebiyatında altılıq formasında eń dáslepkilerden bolıp qosıq dóretken shayırlardıń biri X. Turımbetov. Ol 1958- jılları-aq bul formada qosıq jazıp, onı altılıqlar degen atama menen atap qosıqlar toplamında járiyaladı:

Birewler qıyalshıl( Buǵan ne derseń( Uyqılap jatıp ayǵa da qol sozadı. Birewler maqtanshaq( Oǵan sóz berseń:

«Ol jeńimpaz, ol hámmeden ozadı.» Al men usınday adamdı kórsem, Jıǵırdanım qaynap, «jinim qozadı.»1

Bul altılıq qaraqalpaq ádebiyatında usı formada dóretilgen dáslepki shıǵarma sıpatında ǵana bahalı emes, al kórkemligi, janrdıń talabına hár tárepleme juwap beriwi menen de qunlı. Shayır adamlardıń minezinde, psixologiyasında bolatuǵın sıpatlarǵa óziniń kóz qarasın bildiredi. Shıǵarmada pikir jaydarı formada

92

berilgenligine qaramastan, onı pútin shıǵarma sıpatında tán alıwǵa boladı. 60-jıllardıń ortalarınan baslap altılıqlar hám segizlikler dóretiwde K.

Raxmanov ayrıqsha kózge túse basladı. Ulıwma K.Raxmanov izleniwsheń shayır. Ol lirikanıń hár qıylı formalarında, janrlarında qosıqlar dóretip qaraqalpaq

ádebiyatın bayıtıp kelmekte. Qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde belgili poeziya izertlewshisi professor S.Axmetov shayırdıń altılıqları hám segizlikleri tuwralı bılay degen edi: «Jas shayırdıń altılıq, segizlikleri de obrazlı oyshıllıǵı menen bahalı. Ol kóbirek shayırlıqtıń sátli qádemlerin usı qısqa, tujırımlı formadan tawıp otırıptı... K. Raxmanovtıń poeziyasında oy tereńligi kem-kemnen kúsheyip barıwda.»2

Geyde qádirińdi bilmes adamlar, Bárhá arasında kórinip júrseń, Seniń qádirińdi sol waqta ańlar, Basqa jaqqa ketseń yamasa ólseń, Ólip qádirlirek bolǵannan góre, Abzal táǵdir menen bolıw áwere.1

Keltirilgen mısaldan kórinip turǵanınday altılıqta tórtlikke salıstırǵanda pikirdi jetkeriw ushın múmkinshilik kóbirek. Sebebi, qatar sanı kóbirek bolǵanlıqtan da pikirge kirispe jasaw, onı rawaj-landırıw hám juwmaqlastırıwǵa imkaniyat molıraq boladı. K. Raxmanov bul altılıǵında dáslepki eki qatarda pikirge kirispe jasaydı yamasa onıń tezisin beredi. Úshinshi, tórtinshi qatarlarda pikirdi bunnan bılay da rawajlandırıw ushın antitezis keltiredi. Sońǵı eki qatarda bolsa, oy-pikirge juwmaq jasaladı. Usı arqalı kórkem poetikalıq pikirdi usınadı. Bunday etip pikirdi jaylastırıw tártibi bir pútin lirikalıq shıǵarma-lardı esletedi.

93

Ekinshiden, shayırdıń altılıǵı X. Turımbetovtıń altılıǵınan sırtqı forması boyınsha da ózgeshelenedi. X. Turımbetovta altılıqtıń bastan aqırına shalıs formasındaǵı uyqas qatnassa, bunda dáslepki tórt qatar shalıs formasında uyqasadı da sońǵı eki qatar izbe-iz uyqasadı. Demek, altılıqlar qatıp qalǵan sırtqı hám ishki formaǵa iye emes, erkin.

Sonıń menen birge altılıqlardıń tematikası da erkin. Onda tórt-likler qusap filosofiyalıq, intelektuallıq pikirlew de, muhabbat haq-qında ilahiy sezimlerdi beriw de, tuwılǵan jer haqqında pikirlew de h.t.b. qatnasıwı múmkin. Ásirese, sońǵı dáwirde payda bolıp atırǵan altılıq-larda pikirlew shegerası barınsha keńeydi.

J. Izbasqanovtıń altılıqları arqalı bul pikirimizdi tolıq dálil-lewge boladı. Shayırdıń óz qosıqlarında oy-pikirdi emin-erkin beriw usılı onıń altılıqlarına da ótken. Pikirdi awıspalı formaǵa qurıw altılıqlar arqalı da ámelge asırılıwı múmkin ekenligin dálilleydi.

Máńgilik ıshqımdı suwıtpa, janım, Bolmasa kewildiń tolmaǵı qayda( Qansha oylansam da maǵan basqanıń, Bári-bir ózińdey bolmaǵı qayda( Sebep muhabbatsız ómir súriwi, Ruxıy jarlı bolıp júriw ol.1

Bul sırtqı forması boyınsha jismaniy muhabbat, ıshqı muhab-batı haqqında pikirlewdey bolıp tuyıladı. Haslında shayır aytıp turǵan muhabbat - bul joqarıda aytılǵanlarday muhabbat emes. Ol ulıwma muhabbat bolıwı múmkin (bul muhabbat tuwılǵan jerge, ata-anaǵa, yarǵa, basqa da jaqın adamlarına yaki bolmasa qálegen jaqsılıq kategoriyasına qaratı-lıwı itimal). Altılıqtıń sırtqı uyqasıw forması K. Raxmanovtıń altılıǵına jaqın.

1 Izbasqanov J. Lirika dápterinen, Nókis, "Q-qstan", 1982, 5-b.

94

J. Izbasqanovtıń ayırım altılıqlarında sırtqı forma erkin qosıqlardaǵıday jıynaqsız. Uyqas ta erkin, qatarlardaǵı buwın sanları da teń emes.

Aprel aqshamında, Quslar qanat qaǵısadı. Tuwǵan jerdiń aspanında, Olar taǵı tabısadı. Al bizler qashan,

Al bizler qashan tabısamız((2

Mine, bul da altılıqtıń bir forması. Bunda forma erkinligi pikir erkinligine jol ashıp bergen. Qosıqtaǵı ritorikalıq pikir onı hár kimniń talǵamına, túsinigine qaray hár qıylı túsiniwine alıp keledi.

Ulıwmalastırıp aytqanda, altılıqlar tórtlikler sıyaqlı júdá keń tarqalmaǵanı menen búgingi ádebiyatımızda onıń da óz ornı bar. Altı-lıqlar turaqlı uyqas formasına da iye emes. Sonday-aq onıń qatarların-daǵı buwın sanları teń bolıwı da, bolmawı da múmkin. Altılıqlardıń sóz etiw tematikası da shegeralanbaydı.

Segizlikler Evropa ádebiyatında Oktava,3 turkiy hám Shıǵıs xalıq-ları ádebiyatında musamman4 dep ataladı. Bul atamadaǵı qosıqlarǵa hár bir bánti segiz qatardan turatuǵın bolǵanlıǵı ushın usınday at berilgen. Biraq oktava da, musamman da jeke halında, bir neshe bánti jıyılıp ta bir pútin shıǵarma bola aladı. Qaraqalpaq ádebiyatındaǵı segizlikler de altılıqlar sıyaqlı qatań shártlilikke iye emes. Olar hár qıylı uyqas, ólshem formalarında dóretilmekte. Bul formada K.Raxmanov, T. Sársenbaev, N.Tóreshova, J. Izbasqanov, K. Karimov sıyaqlı shayırlar ózleriniń bir qatar shıǵarmaların dóretti.

Jerde jatır qardıń qalıń kórpesi,

95

Biz mise tutpadıq hesh suwıqlıqtı, Ekewimiz tábiyattıń erkesi, Háwirimiz borandı serpiltip shıqtı. Keteyik aralap bul keń jáhándi, Kewli quyashlarǵa baǵıshlap ilham.

Nurǵa toltırayıq qutlı mákandı, Bir tutam ómirde qalmasın árman.1

N. Tóreshovanıń segizligi shalıs uyqas formasında. Shayıranıń segizligi tek pikirlewden turmastan sezimdi de ańlatadı. Eki ashıq jastıń ruxıy dúnyasındaǵı, sezimlerindegi qızǵın háwir aldında hár qanday suwıq ta tózim bere almaydı. Lirik qaharmannıń pikirinshe, muhabbat - bul nur. Usı nur menen eldi shadlıqqa toltırıwǵa boladı.Bul jańa pikir. Usınday pikirler ǵana poeziyanı bezey aladı.

K. Raxmanov segizliklerinde de hár qıylı pikirlerdi yamasa detallardı qatara, sılıstıra súwretleydi, yaǵnıy pikirlewdiń qaytalaw, parallelizm, antiteza usıllarınan paydalanadı.

Bir shadlıq bar, japırılar jurt saǵan, Keler doslar qońsı-qoba barlıǵı,

Bir shadlıq bar ortaq bolmas hesh adam, Bul muhabbat shadlıǵı.

Bir qayǵı bar, kewil aytar jurt saǵan, Sennen shetlep qalar deyseń qay kisi, Bir qayǵı bar bólispeydi hesh adam, Bul muhabbat qayǵısı.2

Segizliktegi jańalıq qáne( Jańalıq eń birinshi gezekte shayır-lıq sezgirlikte hám sheberlikte. Sebebi, muhabbat - bul hámmege túsi-nikli tuyǵı bolǵanı menen onıń ele sóz etilmegen, jırlanbaǵan tárep-leri kóp. Usını kóre biliw - shayırlıq sezgirlik.

3 Tóreshova N. Sáwir samalı, Nókis, "Q -qstan", 1988, 16, 17-b 1 Raxmanov K. Ómir, sen ullısań, Nókis, 1981, 31-b

96

Al endi onı tásir-sheń, kórkem etip súwretlew sheberlik. Shınında da muhabbat shadlıǵı da, qayǵısı da hám ulıwmalıq, hám jeke túsinikler. Shayır usı uǵımdı emoсional tásirsheń, kórkem etip súwretley alǵan.

Segizlikke sırtqı forma tańlaw boyınsha da shayırdıń izlenis-lerin ańlawǵa boladı. Alliteraсiyalar (b, j, q, sh), anaforalar (bir, bul, b), uyqastıń quramalı túrlerinen esaplanǵan jup uyqas (jurt saǵan, hesh adam), aralas uyqastıń (qay kisi, qayǵısı) qollanılıwı, belgili bir kórkem wazıypanı orınlaw ushın kemtik qatarlardıń (tórtinshi, segi-zinshi) jaylastırılıwı forma ózinsheligin támiyinlew menen birge segizliktiń kórkemligin arttıradı. Bular shayırdıń óz shıǵarmaları-nıń forması ústinde de, mazmunı ústinde de arnawlı izlenisler alıp baratuǵınınan dárek beredi.

K. Karimov pikirdi awıspalı formaǵa qurıwdıń sheberi. Onıń bul sheberligi segizliklerine de ótken. Intelektuallıq pikirlewler shayır shıǵarmalarınıń ózinsheligin belgileydi.

Juldız kirpik qaǵıp úlgergenshe biz, Jasap úlgeremiz qádirdan jerde.

Kópke úlgeremiz, jılap-kúlemiz, Juldız qızǵanıshlı baqar bizlerge. Máńgige jımıńlap turǵanı bir pul, Jerdiń diydarına telmirip kókte. Aqshamları kórip súyiskenlerdi, Jılaytuǵın shıǵar kóz jasın tókpey.1

Mine, pikirlew ushın tańlanǵan detal. Ádette, juldızlar poeziyada gózzallıq, sulıwlıq, ájayıplılıq, qol jetpes biyiklik tımsalı sıpatında súwretlenedi. Biraq shayır bul segizliginde oǵan basqasha wazıypa qoyǵan. Juldız qanshelli jaqtı bolǵanı, qanshelli biyikte turǵanı menen insanlar sıyaqlı kúyiniw, súyiniw, qayǵırıw sezimleri-ne iye emes. Insannıń juldızdan artıqmashlıǵı da, áyne usında. Bunıń menen shayırdıń ne aytpaqshı ekenligin hár bir

1 Karimov K. Meniń terezelerim, Nókis, "Q-qstan", 1985, 22, 23-b.

97

oqıwshı ózinshe pámleydi. Segizliktiń metaforalarǵa qursanıp alıwı onıń súwretlew shegerasınıń keńligin ańlatadı.

Házirgi qaraqalpaq poeziyasında onlıqlar da ushırasadı. Onlıq-lardı shártli túrde ǵana kishi lirikalıq formaǵa kirgiziw múmkin. Sebebi, on qatarda shayır ózi aytajaq bolǵan pikirdi biymálel jetkere alıw múmkinshiligine iye.

Shayır K. Raxmanov bir qansha onlıqlardıń avtorı. Onıń onlıq-ları tiykarınan 2 túrli bántlik qurılısqa hám júdá kóp túrli uyqasıw formasına iye. Shayır onlıqlarınıń birinshi toparı eki tórtlikten, bir ekilikten tursa, ekinshi toparı eki beslikten ibarat. Olardıń súw-retlew obektleri de, qatarlardaǵı buwın sanları da, qatarlardıń uyqasıwı da túrlishe.

Waqıt óter, úmitińdi úz endi, Áynegińnen sıǵalaydı gúz endi, Saǵan jetkermegen bir árman bolıp, Tuw sırtıńda qala berer qız endi.

Sırtımızdan sındıra ber gúzeńdi, Waqıt óter qartayarmız biz endi, Qap-qara shalardı appaq etiwge, Qırawların ayamaydı gúz endi.

Qayǵırsaq ta japıraqlar tústi dep,

Quwanayıq jemisimiz pisti dep. Yamasa

Nákas adam jasıradı ayıbın, Jaqsı adam tiygizedi qayırın, Birinshisi - bul dányanıń shúyeli, Ekinshisi ana jerdey kiyeli, Adamlardı adamlardan ayırıń.

98

Nákas adam gózler istiń qayımın, Jaqsı adam húrmetleydi zayıbın, Birinshisi - bul

ómirdiń dushpanı, Ekinshisi - jaqsılıqtıń qushtarı. Adamlardı adamlardan ayırıń.1

Birinshi hám ekinshi onlıqlardıń uyqas formaları - 1.a,a, b, a,-a,a,v,a,-g,g. 2. a,a,b,b,a,-a,a,v,v,a. Shayırdıń kórkem izleniwshiligi onlıq-lardaǵı uyqas formasınanaq kórinip tur. Eki onlıqtıń da hár birinde altı qatardan bir-biri menen uyqasadı. Uyqaslar da ápiwayı uyqaslar emes - birinshi onlıqta redifli uyqas, ekinshisinde úsh buwınlı qura-malı uyqas. Sonday-aq birinshi onlıqtıń bántlik qurılısı anglichan sonetin esletedi. Tek onnan bir bánt kemis.

Birinshi onlıqta ómir zańlılıǵı kórkem haqıyqatlıqqa aylandı-rılǵan. Sebebi, qansha talpınǵanıń menen ómirdi bir orında uslap tura almaysań. Shayır usı turmıs haqıyqatlıǵın ashıp beriw menen birge qosıqtıń sońǵı eki qatarında júdá isenimli juwmaq jasaydı. Bul eki qatardı pikirdi jetkeriwdiń, shıǵarma mazmunınıń gilti dese boladı. Ekinshi onlıqta shayır óziniń kóplegen shıǵarmalarında paydalana-tuǵın antiteza, paralelizm usılların sheber qollanǵan. Eki túrli taypadaǵı adamlardı bir-biri menen qatara qoyıp salıstırıw arqalı jaqsınıń kim ekenligin ayırıp kórsetiw - qosıqtıń tiykarǵı mazmunı.

Solay etip, házirgi qaraqalpaq ádebiyatında onlıqlar da belgili bir poetikalıq forma sıpatında qáliplesti hám ádebiyatta jasawǵa haqılı ekenligin dálillemekte. Joqarıda atap ótkenimizdey, onı kishi lirikalıq formalar qatarına shártli túrde ǵana kirgizemiz. Óytkeni, onlıqlardı fardlar (ekilikler), úshlikler, hátteki, tórtlikler menen de salıstırıw múmkin emes. On qatarda tolıq lirikalıq shıǵarmanı payda etiw, álbette, múmkin. Solay da onlıqlarǵa tolıq lirikalıq shıǵarma sıpatında atama qoyılmastan,

1 Raxmanov K. Watan muhabbatı menen, Nókis, "Q-qstan", 1984, 130, 131-b.

99

onlıqlar dep atalǵanlıqtan, bántlerdegi qatar sanı qatań túrde sheklengenlikten de (bul kishi lirikalıq formalardıń tiykarǵı belgileriniń biri) usı formadaǵı shıǵarmalar qatarına qostıq.

Sonday-aq házirgi qaraqalpaq ádebiyatında on eki, on altı qatarlı lirik shıǵarmalar da gezlesedi. Biraq olar segizlikler yamasa onlıqlar sıyaqlı usınday atama menen hár qaysısı óz aldına ǵárezsiz shıǵarma sıpatında dóretilmesten, lirikalıq dúrkinlerdiń yaki bolmasa iri lirikalıq shıǵarmalardıń bólekleri sıpatında dóretiledi. Sonlıqtanda olardı kishi lirikalıq formalar qatarında talqıyn etip otırmadıq.

* * *

Ulıwmalastırıp aytqanda házirgi qaraqalpaq poeziyasında kishi lirikalıq formalar lirikanıń poetikalıq forması sıpatında rawaj-lanıw evolyuсiyasına iye boldı.

Onıń eń tiykarǵı belgisi - fragmentar oy-pikir arqalı mazmundı jetkeriw bul formanıń hámme túrinde de saqlanbaqta. Bul formaǵa miniatyuralıq obrazlar tán bolıwı menen birge ótkir obrazlılıq, pikirdi jetkeriwdiń hár qıylı usılları hám hátte, kórkemlew quralları da qatnaspaqta.

Biziń ádebiyatımızdaǵı rubayı menen tórtliklerdi shatastırıwlar da ushırasadı. Biz olardıń hár birine teoriyalıq anıqlamalar berdik. Ulıwmalastırıp ay aytqanda kishi lirikalıq formalar kóp ǵana shayırlardıń dóretiwshiligi arqalı kem-kemnen jetilisip, rawajlanıp barmaqta.

100

IIIBAP. HÁZIRGI QARAQALPAQ LIRIKASÍNÍŃ QOSÍQ QURÍLÍSÍ HÁM ONÍŃ TIPOLOGIYASÍ

1- bólim. Qosıq qurılısınıń geypara máseleleri

Qosıq qurılısı máselesi ádebiyat teoriyasınıń eń quramalı tarawlarınıń biri bolıp, ol qosıq penen jazılatuǵın shıǵarmalardaǵı ırǵaq, uyqas, ólshem, bántti izertleydi. Máselen, ırǵaq - bul qosıqtıń tiykarǵı elementi. Uyqassız qosıq bolıwı múmkin, biraq ırǵaqsız bolmaydı. Házirgi qaraqalpaq ádebiyatındaǵı erkin qosıq, nasırıy qosıqlar buǵan mısal bola aladı. Sebebi ırǵaq poeziyanıń tábiyatına tán qubılıs. Qara sóz ádette ırǵaqsız oqılatuǵın bolsa, poeziyanıń ırǵaq-sız oqılıwı múmkin emes. Bunday jaǵdayda ol óziniń pútinliginen de, mánisinen de ayırılıp, tásirsiz qurı gápke aylanadı. Írǵaq qosıqqa muzıkalılıq, emoсionallıq, estetikalıq tásirsheńlik te baǵıshlaydı. Mine, ırǵaqsız qosıq bolmaydı degende birinshi gezekte usılar názerde tutıladı.

Írǵaqtıń qosıqtaǵı xızmeti, tutatuǵın ornı, ulıwma onıń sıpatlı belgileri haqqında qosıq teoriyasın izertlewshilerdiń kópshi-ligi ózleriniń pikirlerin aytqan. «Lirikalıq formanıń tiykarı esap-lanatuǵın, ózine ideyalıq-emoсionallıq mazmunnıń barlıq kóptáreple-meliligin hám baylıǵın jámlegen, olardı semantika hám intonaсiya-sintaksislik qurılısı arqalı ańlatatuǵın kórkem sóz de ekspres-sivliktiń eń kúshli quralı bolǵan qosıq ırǵaǵı hám qosıq tekstiniń bántlik bóliniwisiz shıǵarmanıń pútinligin támiyinley almaydı.»1

Qosıq ırǵaǵı belgili ólshemge salınǵan gáp bólekleriniń qatar-lar, bántler arqalı tákirarlanıwınan kelip shıqqan, qosıqtıń muzıka-lılıǵın támiyinlewde tiykarǵı xızmetti atqaratuǵın hám