Qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuciyası

141

B. Genjemuratovtıń lirikasında anaforanıń haqıyqıy úlgisi berilgen. Qosıqtaǵı «Sıpayı Qosıqlar» anaforasına júdá sátli tárip berilgen. Anaforadan keyingi sózler arqalı shayırdıń qosıqta aytajaq pikiri aydınlasadı. Shayır usı anafora hám onıń táripi arqalı qosıqqa qanshelli úlken wazıypa júklenetuǵının bildiredi. Bánttiń sońındaǵı «Salamat» bolıń(» bánt basarınıń da sátli shıqqanlıǵın atap ótiw kerek. Al K. Raxmanovtıń qosıǵında «Birew» anaforası mánilik júkke de iye. Usı sóz arqalı shayır eki qıylı hádiyseni qatara qoyıp salıstıra súwretleydi hám óziniń pikirin jetkeriwge umtıladı. Demek «birew» sózi tek seslik uyqas ushın ǵana qollanılıp qalmastan, mazmundı jetkeriwge de tikkeley qatnasadı. Bul jaǵınan ol redifke jaqın.

Ulıwmalastırıp aytqanda seslik uyqaslar dástúriy uyqaslar menen birge házirgi poeziyada qosıqtıń kórkemligin, emoсionallıq tásirsheń-ligin, intonaсiyalıq mánilik xızmetin arttırıwda óz ornına iye. Olardı qollanıw arqalı shayırlardıń poetikalıq izleniwshiliginiń artıp baratuǵının kóriwge boladı.

Redif, ásirese, Shıǵıs poeziyasında qosıqtıń kórkemligin arttırıw, bir sózge ayrıqsha dıqqat qaratıw ushın qollanılatuǵın usıl.

Redif kelip shıǵıwı boyınsha arab sózi bolıp atta erde otırıw-shınıń keyninde otırǵan adamdı ańlatadı.1 Ásirese, ol Shıǵıs ádebiya-tında ǵázzel janrında kóbirek qollanılǵan. Onıń qollanılıwı birinshi gezekte bir sózdiń (sóz dizbekleriniń) hár qatarda qaytalanıwı arqalı mazmunǵa tásir jasaw bolsa, ekinshiden, ırǵaqtı, qosıqtıń muzıkalılıǵın kúsheytiwge baǵdarlanǵan. Ádette redif ushın emoсionallıq tásirsheńligi basım, kórkemligi joqarı sózler tańlap alınadı.

Házirgi qaraqalpaq poeziyasında redif 2 formada ushırasadı: 1. Qatarlıq redif

142

2. Bántlik redif

Qatarlıq redif eń keń tarqalǵan forma bolıp, bunda redif ushın qollanılatuǵın sózler qatardıń sońında da, ortasında da, basında da kele beriwi múmkin. Ayırım jaǵdaylarda bir qatarda jup redif te gezlesedi. Ásirese, redif ushın úsh, tórt sózdiń isletiliwi ulıwma ádebiyatta jeke siyrek ushırasatuǵın halat.

Qıstıń kúni qar gúller, yarım, sen júrgen jerde, Jupar iyis shashar jeller, yarım, sen júrgen jerde, Bostanǵa dóner shóller, yarım, sen júrgen jerde, Ózgeshe sayrar búlbiller, yarım, sen júrgen jerde, Qádemińe qayıl jer, yarım, sen júrgen jerde.1

I. Yusupovqa tiyisli bul muxammes usı formanıń klassikalıq usılı tiykarında jazılǵan. Dáslepki bánttiń bes qatarı tolıǵı menen uyqasıp, ekinshi bántten baslap sońǵı qatar birinshi bánt penen uyqasadı. Shayır redif ushın tórt sózdi (yarım, sen júrgen jerde) tańlaǵan. Ózi qosıq qatarı on tórt buwınnan ibarat. Onıń da jeti buwını redif ushın qollanılsa, qalǵan jeti buwında uyqastı da támiyinlewi kerek, pikirdi de beriwi zárúr. Qosıqta rediflerdiń aldındaǵı «gúller-jeller-shóller-búlbiller-jer» sózleri óz-ara uyqasa-dı. Eger itibar berip qarasaq, usı uyqas sózlerdiń aldındaǵı sózler de (qar-shashar-dóner-sayrar) óz-ara uyqasadı. Demek, shayır hár bir qatarda redif ushın tórt, uyqas ushın eki sózdi qollanǵan. Bul qubılıstıń úlken poetikalıq izlenistiń, shayırlıq sheberliktiń nátiyjesi ekenligine daw joq.

Ekinshiden, shayır redifti de júdá sátli tapqan. Qosıqtaǵı pikirdiń jetkeriliwi de, mazmunda, áyne usı sózge baylanıslı. Bul yar obrazın ulıǵlawdıń eń joqarǵı shegerası. Sebebi, yar júrgen jerde qıstıń kúni qar gúllese, jeller jupar iyis shashsa, shóller bostanǵa dónse, búlbiller ózinshe sayrasa, jer onıń qádemine qayıl bolsa - yar gózzallıǵın, oǵan bolǵan muhabbattı bunnan artıq súwretlew qıyın.

1 Yusupov I. Shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı, 1-tom, Nókis, "Q-qstan", 1978, 92-b.

143

Mine, yarǵa bolǵan múnásibet, súyiwshilik. Lirikabul sezimler dúnyası. Sonlıqtanda yar sıyaqlı muxaddes túsiniklerdi usılay jırlaw kerek. Al házirgi geypara qosıqlarda aytılatuǵınday: «kel, lábińnen súyeyin, janım», «ózgeni hárgiz súyegórme», «óziń janımdasań, kewliń basqada» sıyaqlı sóz hám sóz dizbekleri yar gózzallıǵın da, muhabbattıń muxaddesligin de jetkere almaydı.

Bunnan keyingi bántlerde tómendegidey qatarlar bar: Jar astındaǵı jayın kórip seni nabada,

Jańa bolǵan jigittey órden-ıqqa shabadı. Yamasa

«Kórseń táriypin ayt» dep túnler jalınar tańǵa, «Gúl júzine qonba» dep tańǵı shıq keyir shańǵa.

Mine, bul haqıyqıy ıshqı lirikası. Usı qatarlardı oqıy otırıp yar gózzallıǵına, oǵan bolǵan jigittiń ilahiy sezimlerine isenbewiń, yar haqqında usınday túsiniklerge iye bolıwǵa umtılmawıń múmkin emes.

Úsh sózden ibarat redifke mısal:

Áne kóriń, pisent etpey, barar dilbar. Bul ne azap( Wax,

ıshqıńda janǵan sayın, jáne dilbar. Bul ne azap( Óz arzıwlı intizarın dushpan sanar. Bul ne azap(

Dos sanaydı basqalardıń bárin nigar. Bul ne azap( Tek te meniń bir ózimnen júzin burar. Bul ne azap(1

Shayır qızlarǵa tán bolǵan takabbırlıqtı «Bul ne azap(» redifi arqalı beredi. Shıǵıs ádebiyatınıń úlgisi muxammeste qosıq dóretiw arqalı shayır sózsiz forma sulıwlıǵına erisken.

Eki sózden, bir sózden ibarat redifti qollanıw házirgi qaraqalpaq poeziyasında júdá kóplep ushırasadı. Sonlıqtanda olardan mısal keltirip otırıwdı shárt dep esaplamadıq.

Qatarlıq rediflerdiń eń quramalıları qosıq qatarınıń basında hám ortasında keletuǵın redifler. Bunday redifler

1 Ótepbergenov Á. Bulaqlar, Nókis, "Q -qstan", 1991, 24-b.

144

jasalıwı boyınsha da, atqaratuǵın xızmeti boyınsha da qatardıń sońında keletuǵın rediflerge salıstırǵanda quramalı.

Ássalam, qálbimniń otlı aspanı, Ássalam, sezimniń otlı ummanı, Ássalam, dártimniń otlı dástanı, Ássalam, sózimniń otlı dumanı, Ássalam, sizlerge, ássalam(2

Qosıqtıń hár bir qatarında jup redif (ássalam-otlı) hám usı redif-lerdiń sońında sáykes jup uyqas (qálbimniń-dártimniń, sezimniń-sózimniń, aspanı-dástanı, ummanı-dumanı) qatnasadı. Qosıq tek usı redif hám uyqas sózlerden ibarat. Onda basqa sózler joq. Bul ne( Forma quwıwshılıq pa( Joq. Shayır qosıǵında usı forma tábiyiy halında jaratılǵan hám ol mazmun menen birigip ketken. Sebebi, shayır qosıqtıń birinshi bántinde Sıpayı qosıqlardıń oqıwshıǵa hesh nárse bermeytuǵı-nın bayanlap keledi de, ekinshi bántti joqarıdaǵıday formada beredi. Bul áyne usı forma mazmundı jetkeriwge júdá mas túskenligin ańlatadı.

Ekinshiden, shayırdıń forma ústinde arnawlı jumıs alıp barǵanın da seziw qıyın emes. Sebebi, bir qatarǵa eki redif hám olarǵa sáykes eki uyqastı jámlestiriw,

álbette, úlken shayırlıq sheberliktiń jemisi. Rediflerden keyingi birinshi uyqas ta, ekinshi uyqas ta shalıs formada jaylastırılǵan. Bul demek, shayır tárepinen bánt dúziw prinсipiniń, sonday-aq bir bántte ulıwma mazmunnıń bir bólegin jetkeriw prinсipiniń saqlanıwı bolıp ta tabıladı.

Úshinshiden, redifler menen uyqaslar ortasında bekkem logikalıq baylanıs ornatılǵan. Bunda «ássalam-otlı» redifleriniń mazmundı jetke-riwdegi ornı qanday bolsa, uyqas sózlerdiń de áhmiyeti olardan kem emes. Shayırshılıqqa tikkeley tiyisli bolǵan

«qálb-sezim-dárt-sózim» sózleri qanshelli durıs tańlanǵan bolsa, sáykes túrde olardıń jemisi sıpatındaǵı

1 Genjemuratov B. Saratan, Nókis, "Q-qstan", 1990, 62-b.

145

«aspan-umman-dástan-duman» sózleri «otlı» redifin ele de kúsheytip beredi. Al

«ássalam» redifi bul sóz dizbekleriniń mazmunın jáne de joqarılatıp, shayırdıń dóretiwshilik niyetin aydınlastıradı.

Solay eken, qatarlıq redifler mázi bir yamasa bir neshe sózlerdiń qaytalanıwı emes, al qosıqtıń mazmunın, pikirlewdiń tásirsheńligin arttırıw ushın qollanılatuǵını sózsiz.

Bántlik redifler hár bir bánttiń sońında bir qıylı sóz yamasa sózlerdiń qaytalanıwınan jasaladı. Bunda bánttiń sońındaǵı qatarlar tolıǵı menen qaytalanıwı da, bir yaki bir neshe sóz qaytalanıwı da múmkin.

Qaraqalpaq jazba ádebiyatında bántlik rediflerdiń tórkini alısta. X1Ú ásirdegi jıraw-shayırlardan baslap X1X ásirdegi klassik shayırlar-dıń dóretiwshiliginde de bántlik rediflerdi qollanıw dástúr bolǵan. Biraq XX ásirge shekemgi ádebiyatta qosıqtıń atamasın bántlik redif sıpatında beriw tájiriybesi kóbirek ushırasadı. Máselen, Jiyen jıraw-dıń «El menen», «Jaylawım», Kúnxojanıń

«Umıtpaspan», «Oraqshılar», Ájiniyazdıń «Ellerim bardı», «Gózzallar», «Shıqtı jan», Berdaqtıń «Jaqsıraq», «Izler edim»,

«Xalıq ushın» h.t.b. shıǵarmalarında qosıq ataması hár bánttiń aqırında qaytalanıp, redif xızmetin atqaradı. Demek, bul shayırlardıń shıǵarmalarında qosıq ataması onıń mazmunı menen tikkeley baylanısadı.

XX ásirde qálem terbetken A. Musaev, A.Dabılov, S. Nurımbetov, T.Jumamuratov sıyaqlı xalıq shayırlarınıń dóretiwshiliginde de bul dástúr dawam ettirildi.

Al biz izertlep otırǵan XX ásirdiń sońǵı 30 jıllıǵındaǵı qaraqal-paq poeziyasında da bántlik rediftiń bir qansha úlgileriniń dóretilgenin kóriwge boladı. Ásirese, Maqtımqulı dástúri dep atala-tuǵın dástúr bar. Onda birinshi bánt shalıs uyqas formasında, qalǵan bántlerdiń barlıǵı birgelkili uyqas formasında dóretiledi hám birinshi bánttiń ekinshi qatarınıń sońındaǵı sóz yamasa sózler

146

hár bir bánttiń aqırında qaytalana beredi. Bunda hár bir bántlik rediftiń aldındaǵı sózler óz-ara uyqasıwı shárt. Bul forma XX ásirde A.Dabılov dóretiwshiliginde kúshli rawajla-nıwın tapqan edi. Házirgi ádebiyatta I. Yusupov, X. Dáwletnazarovlar bul formada kóplegen qosıqlar dóretti.

Jaz quyashı jaynap kúlgen shaǵlarda, Qara tawdıń qabaǵında toń qalmas.

Opalı dos seni kórgen shaǵlarda, Kózde qayǵı, kókirekte muń qalmas. Dáwran atın minip kelse náwbeti, El súygen jigittiń tasar dáwleti, Insannıń insanǵa artsa húrmeti,

Gúlshanlarda ashılmayın gúl qalmas.1 Muhabbat haqqında biraz jırlarım, Jır emes ol meniń júrek sırlarım, Alınar waq keldi gúller qırmanın, Jaslıǵım, sen meni taslap barasań( Seni oylay berip kewlim ezildi, Saǵan aytaldım ba, aytar sózimdi( Shadlıqqa payandoz muńlı kózimdi, Jangenem, sen búgin jaslap barasań(2

I. Yusupovtıń qosıǵı biz joqarıda atap ótken formaǵa tolıq sáykes keledi. Bunda hár bánttiń sońındaǵı «qalmas» redifiniń aldındaǵı sózler (toń-muń-gúl h.t.b.)

óz-ara uyqasadı. Qosıqtıń ataması da rediften kelip shıqqan. Demek, I. Yusupov óz shıǵarmasın bántlik rediftiń klassikalıq úlgisin saqlap jazǵan.

X. Dáwletnazarovtıń biz mısal keltirgen qosıǵı «Xoshlasıw» dep ataladı. Biraq qosıqtaǵı bántlik redif - «barasań». Shayır bunda atamanı qosıqtıń ulıwma mazmunınan kelip shıǵıp qoyǵan. Lekin bul

1Yusupov I. Tańlawllı shıǵarmalarınıń eki tomlıǵı, 1-tom, Nókis, "Q-qstan", 1992, 58-b.

2Dáwletnazarov X. Sen jaqsı qızsań, Nókis, "Q-qstan", 1989, 38-b.

147

qosıqta da bántlik rediftiń aldındaǵı sózler (taslap-jaslap-laplap h.t.b.) óz-ara uyqasadı.

Demek házirgi qaraqalpaq ádebiyatındaǵı bántlik redif te shayırlar-dıń kórkem izleniwshiliginen tuwılǵan forma. Ol forma sulıwlıǵın támiyinlew menen birge bántlerdi bir-biri menen tıǵız baylanıstıradı (hár bir bánttiń sońındaǵı rediflerdiń aldındaǵı sózlerdiń óz-ara uyqasıwı). Solay etip, ol shıǵarmanı bekkem organikalıq birlikke iye bir pútin shıǵarmaǵa aylandıradı.

( ( (

Ulıwma házirgi qaraqalpaq lirikasında uyqas hám onıń túrleri haqqında tómendegishe pikirlerdi aytıwǵa boladı.

1.Házirgi qaraqalpaq lirikasında qosıqqa uyqas tabıw óneri kamalatqa jetip, ol qosıq iskusstvosınıń bir tarawı sıpatında qáliples-ti. Uyqas milliy poeziyamızdıń áhmiyetli bólegine aylandı hám tezlesken ósiw evolyuсiyasına iye boldı. Endi uyqastı belgili bir toparlarǵa bólip, onıń túrin sanap shıǵıw ámeliy jaqtan múmkin emes (onıń ilim ushın zárúrligi de joq). Quramalı hám ápiwayı uyqastıń jańadan kóplegen túrleri payda boldı (biz olardıń basım kópshiliginiń úlgilerin keltirip talqıyn jasadıq).

2.Uyqastıń jańa túrleri leksikamızdıń ósiwi esabınan da qálip-lespekte. Basqa tillerden awısıw, jańa túsinikler nátiyjesinde payda bolıp atırǵan sózler uyqastıń bunnan bılay da ósiwine múmkinshilik jaratpaqta. Biraq basqa tillerden awısqan sózler uyqas ushın qolla-nılǵanda belgili bir úylespewshiliklerdi de payda etpekte. Biraq bári bir olar da uyqastıń shegerasın keńeytpekte, jańa uyqaslar tuwılmaqta.

3.Uyqastıń ósiwi nátiyjesinde jazba túrindegi hám oqılǵandaǵı halatında sáykessizlikler kelip shıqpaqta. Lekin olar arasındaǵı ayırma-shılıqlardı orfografiya hám orfoepiya nızamlılıqları menen de túsin-diriw múmkin. Geypara qosıq formalarında uyqastıń hálsizleniw (verlibr-erkin qosıq),

148

pútkilley joǵalıw (nasırıy qosıq) jaǵdayları da bar. Bunı ádebiyattaǵı unamsız qubılıs emes, al ondaǵı integraсiya proсessi, onıń múmkinshilik shegeraların keńeytiwge bolǵan kórkem izlenisler nátiyjesi dep qaraw tuwrı bolar edi.

4. Seslik uyqas, redifli uyqas ta dástúriy uyqas penen birgelikte óziniń ómir súriwge haqılı ekenligin dálillemekte.

Solay etip, biz házirgi qaraqalpaq ádebiyatında uyqastıń túrleri haqqında bazı bir baqlawlarımızdı usındıq. Uyqas tek forma elementi, qosıqtıń sırtqı kórkemligin támiyinlewshi qural ǵana emes. Ol qosıqta pikirdiń, mazmunnıń jetkeriliwinde de ayrıqsha áhmiyetke iye. Jumısımızdıń keyingi bóliminde uyqas hám onıń mazmunǵa qatnası jóninde gáp baradı.

3-bólim. Lirikada uyqas hám onıń mazmunǵa qatnası

Qosıq-bul ádebiyattaǵı eń eski janr. Bir neshe mıń jıllar dawamında ol sóz iskusstvosınıń jetilisken túri sıpatında qáliplesti. Usı mıń jıllarda hár bir milliy ádebiyatta sóz sheberleri, talant iyeleri onıń búgingi kúndegi sırlı qubılıs dárejesine kóteriliwine ózleriniń úleslerin qostı. Kóp ǵana ádebiyatlarda qosıq janrınıń ózi onıń teoriyasınan ádewir alǵa ilgerilep ketti. Endi qosıqtıń qosıq bolıp qáliplesiwindegi sırı, onı quraytuǵın elementlerdiń sırı jumbaq bolıp qaldı. Adam sanasına estetik, emoсional tásir jasawdıń ayrıqsha quralı sıpatında qosıqtıń kórkem ádebiyattıń basqa túrlerinen baslı ayırmashı-lıq belgileri, onı quraytuǵın elementlerdiń bir sistemaǵa birige alıw ózinshelikleri qusaǵan máseleler búgingi ádebiyattanıw iliminiń izertle-niwi tiyis bolǵan baslı problemalarınan esaplanadı. Qosıq qurılısı, uyqas hám onıń shıǵarmadaǵı xızmet shegaraların anıqlawdı da maqset etip

149

qoyǵanbız.

Qaraqalpaq poeziyasınıń qosıq qurılısı haqqında sóz bolǵanda, kóbirek, uyqas názerde tutıladı. Sebebi, uyqas qaraqalpaq qosıq qurı-lısınıń ǵana emes, al ulıwma qaraqalpaq poeziyasınıń eń tiykarǵı elementleriniń biri. Biziń poeziyamız ázelden uyqasqa bay bolǵan. Hátteki, ushırma sózler, naqıl-maqallar da uyqasqa qurılǵan.

Uyqas qosıqtıń eń tiykarǵı elementi bolıwınıń da sebebi sonda, oǵan poeziyalıq shıǵarmalarda júdá úlken wazıypa júklenedi. Birin-shiden, uyqas qosıqtıń kórkemligine tikkeley tásir jasaydı. Jaqsı poeziyalıq shıǵarmalarda uyqas ushın eń tartımlı, eń shıraylı sózler tańlap alınadı. Ekinshiden, bir tegis, qarısıp ketken uyqaslar qosıqtıń ırǵaǵına tásir jasap, onıń muzıkalılıǵın arttıradı. Úshinshiden, uyqas shıǵarmanıń obrazlıǵın kúsheytedi. Uyqas ushın polifanik mániske iye sózler tańlap alınsa, qosıqtıń metaforalıq mánisi kúsheyip, ol kórkemlew quralı xızmetin de atqaradı. Tórtinshiden, uyqas mazmun menen de tıǵız baylanısqa túsedi. Demek, uyqas forma menen mazmundı biriktiriwshi element ekenligi dawsız.

Biz jumısımızdıń bul bóliminde uyqastıń mazmunǵa qatnası jóninde bazı bir baqlawlarımızdı, izertlewlerimizdi usınbaqshımız. Sebebi uyqastıń xızmeti bir qatar menen ekinshi qatardı uyqastırıw, bántti payda etiw menen sheklenbeydi. Ol

ózinde pikirdi alıp júriw uqıbına da iye. Bul haqqında ádebiyat teoretikleri de, shayırlar da ózleriniń pikirlerin bildirgen. Máselen, V.V. Mayakovskiy: «Uyqas bizdi onnan burınǵı qatarǵa qaytaradı, onı eske saladı, bir pikirdi ańlatatuǵın bánttiń barlıq qatarların birgelikte bolıwǵa májbúrleydi.»1-deydi. Uyqas qosıqtıń basqa elementleri menen óz-ara baylanısqa túse otırıp, onıń mazmunlılıǵın kúsheytetuǵını haqqında da bir qansha pikirler aytılǵan. «Uyqas poetikalıq obraz benen óz-ara háreketke kirise otırıp, qosıqtıń mazmunlılıǵın kúsheytedi, ondaǵı pikirlew

150

múmkinshiligin keńeytedi.»2 «Uyqas arqalı qosıqtaǵı oy-pikirdi alıp júriwshi sóz ayrıqshalanıp turadı.»3 «Demek, uyqastıń muqım funkсiyalarınan biri shıǵarma mazmunı hám ideyasınıń jetkeri-liwi ushın járdem beriwshi túsiniklerdi tastıyıqlaw hám kúsheyt-tiriwdur.»4 Sonlıqtanda uyqastıń qosıqtaǵı tiykarǵı xızmetleriniń biri onıń mánilik júklemege iye ekenligi, usı arqalı uyqasıwshı sóz basqalarınan ajıralıp turatuǵın-lıǵı belgili boladı. Bunnan shayırlardıń óz shıǵarmalarına uyqas tabıwǵa bolǵan juwapkershiliginiń dárejesi haqqında túsinik te kelip shıǵadı.

Sonday-aq ilimpazlar ortasında uyqastıń mazmunǵa qatnası jóninde birbirine qarama-qarsı pikirler de bar. Belgli rus ádebiyat teoretikleri L.I. Timofeev uyqas mazmunǵa qatnaslı5 dep esaplasa, B.P.Goncharov uyqastıń mazmunǵa qatnasın onıń «leksik wazıypası» dep qaraydı.1 Al kórnekli ózbek ádebiyatshısı U. Tuychiev mazmun tamanın uyqastıń jeti wazıypasınıń birinshisi sıpatında qaraydı.2

U.Tuychievtiń pikirinshe uyqastıń mazmun menen baylanıs wazıypası úsh tárepten ámelge asırıladı. Uyqas eń dáslep mazmun menen baylanıslı, ol kerekli túsiniklerdi, olardı qatardıń aqırına shıǵarıw arqalı tastıyıqlap kórsetiwdi ańlatadı: ekinshiden, uyqasqa ajıratılǵan bul muqım sózler pikir aǵımınan kelip shıǵadı hám onıń zárúriy bólegi bolıp qaladı. Uyqasatuǵın sóz ózi jaylasqan qatar yamasa gápten ajıralǵan halda hesh qanday pikirdi ańlata almaydı. Úshinshiden, uyqas temaǵa baylanıslı halda jańa sóz hám terminler esabınan jańalanıp baradı, leksik tamanınan ózgerip hám bayıp turadı: uyqastıń mazmun menen