Qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuciyası

11

Mańırap suw iship júrgen qozılar.

Turmıs gúwenine moyın usınıp,

Keń dúnya sıydırmay, quwıp qısılıp, Qur tárk etilerme shaqıńız sınıp, Mańırap suw iship júrgen qozılar.1

X. Dáwletnazarovtıń qosıqlarında úlken kúyinish, tolǵanıs izlerin kóriwge boladı. Lirik qahrmannıń bunday halatın jetkeriwde ol pikirlerdi tasımallaw, awıspalı formalardan paydalanadı. Sonday - aq shayır poeziyasınıń kórkem tili tartımlı. Bul nárse qosıqtıń ishki mazmunına hám formasına unamlı tásirin tiygizedi.

Jazdırılǵan gúmis sırǵańdı, Zer jamılıp qaqshıdı aspan, Óziń kettiń, qursawlar qaldı, Men ózime qayta almaspan.

Sezimlerim shala suwınǵan, Bunsha maǵan bolarma qayǵı! Nurı menen kózdiń juwılǵan, Juldızgenem kemkem qaraydı...

Ókinishimqanjar ushınan

sorǵalaǵan qırmızı qandur. Názerimnen shorshıp joǵalǵan pútinlikti jayına qaldır...1

Poeziyada oy - pikir jetkeriwdiń bunday formasınıń da óz tárep-darları bar. Biziń ádebiyatımızda da basqa xalıqlardıń

12

ádebiyatlarında da kóp ǵana shayırlar usınday formada qosıq dóretedi. Bunday forma pikirlerdi standartlıqtan, sıyqaqlıqtan qutqaradı.

Bunda pikirdi jetkeriwdiń dástúriy formaları názerge shalın-baydı. Pikir aǵımınıń rawajlanıw baǵıtın polifanik obrazlar, pikirdi jetkeriwge qatnaslı, biraq pikirlewdiń sırtqı kórinisine onshelli qatnaslı bolmaǵan detallar belgileydi. Bul intelektuallıq poeziyanıń shayır tárepinen jaratılǵan ayrıqsha forması bolıp tabıladı.

S. Ibragimovtıń poeziyasınıń eń bir xarakterli tamanı ol adamlardıń qabıllawı ushın oǵadı quramalı bolıwı menen birge qosıq-larınıń sintaksislik quramı túp - tamırınan ózgeshelenip turadı. Biz klassikalıq formada jazılǵan qosıqlardıń hár bir qatarı bas háripten baslanatuǵınına kónligip qalsaq, S.Ibragimovtıń qosıqlarında noqat prozalıq shıǵarmalardaǵıday belgili bir logikalıq oydı bildiretuǵın sózler dizbeginen soń qoyıladı. Yaǵnıy onda bas hárip qatardıń basında emes, onıń ortasında da qoyıla beredi. Bul nárse ırǵaq, bánt sıyaqlı qosıqtıń sırtqı formasına tásir etiw menen birge, ishki - mazmundı jetkeriw formasına da joqarıda kórip ótkenimizdey tásir jasaydı. Sebebi, bul ádettegidey inversiyalıq qubı-lıs emes. Shayır erkin qosıqtıń ishki hám sırtqı nızamlıqlarınan tolıq xabardar halda qosıqqa qatnası joq zıyat bir de sóz isletpeydi. Hár bir sózden ónimdarlı paydalanadı.

Óz oy - pikirin jetkeriwge forma tańlawda B.Genjemuratovta da ózgelerge usamaytuǵın usıl bar. Shayır dúnyanı barlıq masshtabı hám mazmunı menen qabıllawǵa umtıladı. Ol watandarlıq tariyxqa, onıń mádeniyatınıń keshegisi menen búgingisine názer taslaydı. Tariyx onı gúzeliske túsiredi. Onıń qosıqları kóplegen jas shayırlar sıyaqlı uyqassız qosıq formasında jazılǵanı menen belgili bir ırǵaqqa túsedi. B. Genjemuratovtıń qosıqları dawıstı gá bálent

13

kóterip, kerekli jerinde páseytip oqıwdı talap etedi. Sonda onıń emoсionallıq tásiri ele de kúsheyedi, onıń mánisin, shayırdıń aytajaq oyın ele de jetigirek túsinemiz.

Xalqımnıń táǵdiri shatırash tasınday, Talay Gayıpxannıń qolında ketken...

Shóldiń tariyx atlı keń taxtasında, Aq taslar qara tasqa aylanıp ketken... Bawırım Orazan!...

Bawırım Maman !...

Sahram,

meniń sahram kóńlim qumlaǵı quwırılıp baratır misli quwırmash... Ásirdiń qızǵını - Quyash ondaǵı.

Meniń de jaslıǵım - tuwılǵan Quyash !...1

Shayırdıń sóz etiw obekti keń. Ol poeziyanıń múmkinshiligin tolıq ańǵarǵan halda, waqıt hám keńislik shegaraların buzıp ótip tariyx penen búgingi táshwishlerdi tutastıradı. Bunday forma Baqtıyardıń poeziyasında haqıyqıy kórkem sóz benen birigip, pikir ótkirligin, tujırımlılıǵın ele de arttıradı. Shayır poeziyasındaǵı ayırıqsha qubılıs - ol sózge, onıń mánisine itibar beredi. Basqa shayırlar túwe óziniń shıǵarmalarındaǵı ibaralar da taza qosıqlarında isletilmeydi.

Oy - pikirdi jetkeriwdiń, poetikalıq obrazdı sáwlelen-diriwdiń túrli formaları bar. Shayır onı tuwrı mánisinde jetkeriwi de múmkin, al ayırım bunday qılıp jetkeriwge múmkinshilik bolmaǵan jaǵdayda tımsallıq, allegoriyalıq usıl menen - aq jetkerip poetikalıq obrazdıń polifanik mánislerin keltirip shıǵaradı. Ásirese, bul usıllar ádebiyattıń ústinen сenzura húkim súrip turǵan 70 - 80 - jılları ayırıqsha qol keldi.

Al qaraqalpaq ádebiyatında 1970 - 2000 - jılları qálem

14

terbetken shayırlar ishinde pikirdi jetkeriwdiń allegoriyalıq tımsal-lıq usılların qollawda shayır Dáwlen Aytmuratovtıń ornı ayırıqsha. Ol óz tımsallarında gór tıshqan qusap óziniń ininen basqanı kórmegenlerdi - mayqabaqqa, turmıs samalı qayaqqa quwsa sol jaqqa qańǵalap júrgenlerdi - qańbaqqa, maqtanshaqlardı - sekerparaǵa, barlıq jerde sumlıq oylap, tek sol arqalı eplep kún kórip júrgenlerdi - túlkiniń quyrıǵına, «kimniń tarısı pisse, sonıń tawıǵı» bolatuǵın-lardı - iytke teńeydi. Shayırdıń «Qulıp hám urı», «Maymıldıń pikiri», «Iyt»1 atlı tımsallarınıń bir qansha sátli shıqqanlıǵın aytıp ótiw kerek. Olarda tımsallarǵa tán bolǵan pikirdiń tujırımlılıǵı, olardı tımsallap jetkeriwdegi ayqınlıq saqlanǵan. Ayırım adamlar taypasınıń kelbeti, olar arasındaǵı qatnastıń belgili bir normaları sáwleleniwin tapqan.

Pikirdi jetkeriwde joqarıdaǵı formaǵa salıstırǵanda da metoforalıq obraz jasaw quramalıraq. Mine, usı formada qosıq dóretiwde Sh.Seytov, K.Karimov, M.Berdievler ádewir ónimli isledi. Simvollıq obraz jaratıw shayırlardıń óz pikirin jetkeriwde jańa forma izlew payıtında júzege keledi. Bunday shıǵarmalarda simvollıq obrazdı yamasa onı payda etiwshi predmetti, onnan kelip shıǵatuǵın mánis penen almastırıwǵa bolmaydı. Simvollıq obrazlardıń sırtqı forması menen ishki mánisin bólip alıp qarawǵa da bolmaydı. Bul formada da kóp ǵana shayırlarımız ózleriniń jaqsı shıǵarmaların dóretti. Ásirese, olardan I.Yusupovtıń

«Seksewil»2, «Pashsha torǵaydıń ólimi»3, H.Ayımbetovtıń «Qızıl jıńǵıl»1 «Attıń izleri»2 qosıqların ayrıqsha atap ótiwge boladı.

Al lirikalıq shıǵarmalardıń sırtqı forması sıpatında onıń ırǵaǵı, uyqas, ólshem, bánt hám kompoziсiyalıq qurılısı túsiniledi.

15

Biz jumısımızdıń keyingi bólimlerinde qosıq qurılısı máselesine arnawlı toqtaytuǵın bolǵanlıqtan ayırım shayırlardıń shıǵarmaları-nıń kompoziсiyalıq qurılısı jóninde pikir bildiriw menen sheklenbekshimiz.

«Kompoziсiya (latınsha compositioqurastırıw, biriktiriw), kórkem forma komponentleriniń jaylasıwı hám sáykesligi, yaǵnıy shıǵarmanı onıń mazmun hám janrınan kelip shıqqan halda jaylas-tırıw. Kompoziсiya forma elementlerin biriktiredi hám olardı ideyaǵa baǵındıradı. Kompoziсiya nızamları - estetikalıq talǵamnıń juwmaq-ları, olar haqıyqatlıqtıń tereń baylanıslılıǵın ózinde sáwlelendirdi».3

Demek shıǵarmanıń kompoziсiyası onıń pútinligin, mazmunı, ideya, obrazlardıń tolıqlıǵın támiyinlewde ayrıqsha xızmet atqaratuǵını sózsiz. Ásirese, lirikalıq shıǵarmalarda kompoziсiya qatań esapqa alınatuǵın komponentlerdiń biri. Sebebi, epikalıq shıǵarmalardıń kompoziсiyasın avtor sonday qılıp dúziwi múmkin, oqıwshı shıǵar-manıń qálegen babın yaki bólimin oqıp ol boyınsha belgili bir túsinikke iye boladı. Sonlıqtan da kóp kitaptan ibarat romanlardıń qaysı kitabınan baslap oqısań da ol pútinliginshe qabıllanadı. Lirikalıq shıǵarma-larda epikalıq syujet, waqıyalar qatnaspaydı, al shayırdıń belgili waqıya, hádiyse, zat hám basqa da túsiniklerge sezimi, qatnası lirik qaharman tilinen bayanlanadı yamasa juwmaqları beriledi. Usınnan shıǵarmanıń ideyası, mazmunı payda boladı. Solay eken, pikirdi jetkeriw ushın qosıq komponentleriniń durıs jaylastırıw zárúrligi óz - ózinen kelip shıǵadı.

Shayır T. Jumamuratovtıń «Bala tuwralı sóz» atlı lirikalıq shıǵarması bar. Onda áke menen bala arasındaǵı qatnas tuwralı gáp baradı. Qosıq janrlıq jaqtan didaktikalıq lirika. Al bul janr

16

bayanlawǵa beyim. Qosıqta ákeni sıylaw hár bir perzenttiń parızı ekeni násiyatlana kele xalıq ápsanası bayanlanadı. Biz ápsananıń mazmunın aytıp berip otırmaymız. Biraq ápsana qosıqqa júdá orınlı kiritilgen. Eger de ápsana kiritilmey, shayır ákeni húrmetleń dep qurı násiyatlay bergende pikir qurǵaq, tásirsiz bolıp shıǵar edi. Gúllán álemdi jawızlıǵı menen diril-detken Iskender óz ulın ólimge qıymaydı, onı óldi dep balasha eńireydi. Shayır pútkil bir ápsananı pikirdi jetkeriwde tásirsheńligin arttırıw ushın detal sıpatında paydalanǵan hám sózsiz tabısqa erisken.

Zalımlar bar, jandı shóptey otaǵan, Eske tússe qapa bolıp jataman,

Maǵan bergen zor sıylıǵıń sol bolsın, Hesh perzentti ayırma sen atadan.!

Ata barma perzent ǵamın jemegen, Óziń kórdiń muhabbatı em eken,

Ana barma «jan perzentim saw bolsın, Ájel kelse, jol meniki !» demegen.1

Álbette, shayırdıń bunday juwmaq jasawı orınlı. Sebebi ápsanadan kelip shıǵatuǵın juwmaq penen shayır pikiri bir - biri menen mas túsip, qosıqtıń emoсionallıq tásirsheńligin arttırıp, estetikalıq talǵamlılı-ǵın joqarılatadı. Bunda, álbette, qosıqtaǵı detallardıń, obrazlardıń durıs jaylastırılıwı ayrıqsha áhmiyetke iye ekenligi de túsinikli.

Shayır M.Seytniyazovtıń kópshilik qosıqlarınıń kólemi qısqa. Ol usı qısqa qatarlarda-aq úlken pikir aytıwǵa umtıladı. Bunıń ushın pikirdi jetkeriwge tikkeley qatnasatuǵın detallardı dizip keledi de qosıqtıń finalında bazda kútilmegen, bazda pikirdiń logikalıq rawaj-lanıwınan kelip shıǵatuǵın juwmaq jasaydı. Shayırdıń «Baxıt-sızlıq» qosıǵı bári jıynalıp 3 bántten ibarat. Onıń dáslepki eki bántinde ana hádiyse baxıtsızlıq, mına

17

hádiyse baxıtsızlıq dep bir qatar hádiyselerdi dizip keledi de mınaday juwmaq jasaydı:

Bári baxıtsızlıq, Biraq bulardı

Múmkindey toltırıw, dúzetiw, jalǵaw. Úlken baxıtsızlıq hám eń tiykarǵıQara mápiń ushın birewdi aldaw.1

Sonday - aq shayırdıń «Bir gápim bar búgin», «Qorqaman búgingi gey jaslardıń», «Gúz gúli», «Ámiwdárya» qosıqlarına da kompoziсiyalıq ıqshamlıq tán. Ásirese, «Ámiwdárya» qosıǵı bári jıynalıp tórt qatardan ibarat bolǵanı menen úlken mánilik júkke iye. M. Seytniyazovtıń kópshilik qosıqlarına tán belgi - olarda pikirdi beriwdiń gradaсiya usılınan paydalanıladı. Pikir aǵımı áste janlanıp rawajlanadı, soń ol kulminaсiyalıq shegine jetip, finalda birden sheshiledi.

Al shayır T. Matmuratovtıń kópshilik qosıqlarında pikirdi kórkemlep jetkeriwdiń parallelizm usılı qollanıladı. Shayır kóbinese bir-birine qarama - qarsı bolǵan eki detaldı qatara qoyıp súwretleydi. Usınnan belgili bir tujırımlı pikirdi keltirip shıǵaradı.

Adamlar jasasa eger kek etpey, Minezler esilip keter jipektey, Jamannıń qóńili tawıq ketektey, Jaqsınıń kóńili misli jánnetdur.2

Men hayran qalaman ne ushın tawlar, Biyik bolǵan sayın suwıq boladı.

Men hayran qalaman geybir adamlar, Biyik bolǵan sayın suyıq boladı.3

18

Tuwırılıq jolında men kishirsem de, Úlken bolmadım de hesh nalımaspan.

Taza kiyimime daq túsirsem de, Hújdan sarayına shań juwıtpaspan.1

T. Matmuratovtıń poeziyasında tán eń tiykarǵı qubılıslardıń biri - ol shıǵarmasın qanday kompoziсiyalıq formaǵa qurmasın, ómirdegi qarama - qarsı túsiniklerdi bir - biri menen qarama - qarsı qoyıp súwretleydi hám usı arqalı «Jaqsılıq», «Hújdanlılıq» degen túsiniklerdiń mánisin shaǵadı. Bunı óz waqtında qaraqalpaq ádebiyatınıń jetik bilimdanı, belgili ilimpaz, prof. S.Axmetov durıs belgilep ótken edi: «Jaqsılıq penen jamanlıq, biyiklik penen páslik, insap penen biyinsaplıq, hújdanlılıq penen hújdansızlıqtıń gúresi T.Matmuratovtıń ulıwma poeziyasında kóp, ásirese, sońǵı shıǵarmalarınıń tiykarın quraydı».2

Biraq shayır shıǵarmalarında pikir, mazmun ońshawlanıp, forma olardıń sayasında qalıp qoymaydı. Olar bir - birine mas. Sonday - aq qosıq detalların jaylastırıwda yaǵnıy shıǵarmanıń kompoziсiyalıq qurılı-sında da jasalmalıq sezilmeydi.

Pikirdi jetkeriw ushın bunday ıqsham kompoziсiyalıq formadan paydalanıw shayır K.Raxmanovtıń da bazı bir qosıqlarına tán:

Eki nárse meni ábden qıynaydı,

Eki nárse kókiregime sıymaydı, Biri onıń jurt tiksingen arsızlıq, Ekinshisi jollardaǵı ańsızlıq.

Eki nárse jeydi mudam janımdı, Eki nárse qızdıradı qanımdı,

19

Biri onıń adamlarǵa qıyanet, Ekinshisi-keshirilgen jinayat.3

Juwmaqlastırıp aytqanda XX ácirdiń sońǵı 30 jıllıǵında qálem terbetken shayırlar óz shıǵarmalarınıń kompoziсiyalıq qurılısın jetilistiriwde kórkem izleniwshilik penen jemisli shuǵıllanǵanın gúzetiwge boladı.

Ulıwma lirikalıq shıǵarmalarǵa kórkem forma tańlawda shayırlar-dıń izlenisleri kózge taslandı. Sebebi kórkem dóretiwshilik hesh waqıtta tayın formalardan paydalanıwdı ańlatpaydı. Formalardı jetilistiriw shayırlarda bárqulla izleniwshilik proсessti, yaǵnıy ideya, oy - pikir, sezimdi, lirik qaharmannıń psixologiyalıq jaǵdayın anaǵurlım tolıq hám anıq jetkeriwge umtılıwdı ańlatadı. Sonlıqtanda hár bir kórkemligi joqarı shıǵarmada forma jańadan tuwıladı. Al basqalar tárepinen dóretilgen joqarı kórkem forma - bul hár bir dóretiwshi ushın úyreniw mektebi bolıp qala beredi.

Ásirese, lirikalıq shıǵarmalardıń formasın úyreniwdiń áhmiyeti sonnan ibarat, onda sóz, onıń mánisi birinshi orında turadı.Epikalıq shıǵarmada oqıwshınıń dıqqatı kóbirek sózdiń qalay jilwalanıwına, kórkemligine emes, al waqıyalardıń, hádiyselerdiń rawajlanıwına, shıǵarmadaǵı personajlardıń háreketine, táǵdirine hám t.b. qaratıladı. Demek, kópshilik jaǵdayda bir sózdiń ornına onıń sinonimi qollanılsa da shıǵarmanıń ulıwma mazmunı ózgermeydi. Al lirikalıq shıǵarma-larda bir sózdi ekinshi sóz benen ózgertpek túwe, sózlerdiń ornın almastırıw da múmkin emes. Sonlıqtan da prozalıq shıǵarmalardı óz sóziń menen aytıp, túsindirip beriw múmkin, al lirikalıq shıǵarmalardı joq. Sol ushın da ol yadlanadı hám hár bir sózin originaldaǵıday etip aytıp beriw talap etiledi. Prozalıq shıǵarmalardı basqa tillerge awdarıw ádewir ańsat. Bunda onıń kórkemligine de zıyan tiygizilmeydi. Al poeziyanı

3 Raxmanov K. Ómir, sen ullısań, Nókis, 1981, 3-b.

20

awdarıw ádewir múshkil is. Solay eken, ulıwma formanı payda etiwshi de sóz bolǵanlıqtan onı izertlewdiń zárúrligi túsinikli.

Óziniń ırǵaqqa, ólshemge túse alıwı menen de jaqsı qosıqta sóz semantikalıq mánisinen de zıyat mánige iye boladı. Onıń mánisi qosıq konteksine sátli kiriwi arqalı jáne de bayıydı. Sonlıqtan da qosıq quramındaǵı jeke sózlerdiń forması da, qosıq forması da ásirese, lirik shayırlardıń dóretiwshiligi arqalı bayıp baradı. Óytkeni, haqıyqıy shayırlar ǵana poetikalıq dóretiwshilik proсessinde qosıq arqalı oylaydı, óz oyın qosıq arqalı jetkere aladı. Sonlıqtan da eń ájayıp qosıq formaları da ullı shayırlardıń dóretiwshiliginde tuwıladı.

Álbette, qálegen ullı shayır da forma ústinde óz aldına, mazmun ústinde óz aldına jumıs alıp barmaydı. Tek forma boyınsha eksperi-mentler júrgiziw dóretiwshiliktiń sátsizlikke ushırawına alıp keleri de sózsiz. Mazmun menen formaǵa dóretiwshilik proсesste teńdey áhmiyet beriledi. Bunı biz joqarıda talqıǵa tartqan qaraqalpaq shayırları shıǵarmaları mısalında da kórip óttik. Jaqsı mazmun jaman forma yamasa onıń kerisi bolmaydı. Demek, forma menen mazmun bir organi-kalıq birikpeniń eki tárepi bolǵanlıqtan da jumısımızdıń kelesi babında forma hám mazmun birligi máselesine toqtamaqshımız.

2- bólim. Lirikada forma hám mazmun birligi

Qaraqalpaq poeziyası óziniń kóp ásirlik rawajlanıwı dáwirinde xalqımızdıń ruwxıy shólin qandırıp kelgen tiykarǵı ádebiy janr sıpatında qáliplesti. Jazba poeziyada da, awız eki poeziyada da estetikalıq talǵamı joqarı kórkem shıǵarmalar payda boldı. Olardıń kópshiligi tek dóretilgen dáwirinde ǵana emes, házir de ádebiyatımızda ılayıq ornı bar, kórkem shıǵarmaǵa qoyılatuǵın talaplarǵa juwap beretuǵın shıǵarmalar. Bul shıǵarmalar