6.1. Әлеуметтік қолайлылықтарға бағытталған шешімдерді қабылдау, қаржылық және шаруагерлік нәтижесінің басқарма қайраткері.

Шешім қабылдау ақпарат алмасу сияқты кез келген басқару қызметінің құрамдас бөлігі. Шешім қабылдау қажеттілігі басқарушының алға қойған мақсатының қалыптасуы мен сол мақсатқа жетудегі іс қимылын түгелдей қамтиды. Шешім дегеніміз - бұл баламаны немесе альтернативті таңдау. Альтернатив дегеніміз- мүмкін болған екі ұйғарымның біреуін ғана таңдауға мәжбүр етеді. Жеке өмірдегі шешім қабылдауға қарағанда басқарудағы шешім қабылдау өте қ атал процес. Адамдардың шешім қабылдау қабілеті де бірте — бірте тәжірйбе жүзінде дамуда. Маңызды шешімдерді қабылдаудығы жауапкершілік басшылығы ауыртпалық әкеледі. Сондықтан басшылар ойланып қарастырылмаған маңызды шешімдерді қабылдай алмайды.

Жоспарлау жүйеге адал ететін белсенді басқару процесі болып табылады, сол арқылы белгіленген мақсатқа жету үшін өндірістің даму қарқыны, материалдық көздері мен оны жетілдіру әдістері анықталады. Басқарудың басты функциясы ретінде жоспарлау:

• ұйымның болашақта дамуын анықтайды;

• алға қойылған мақсатқа жетудің жолдары мен әдістері белгіленеді;

• міндетті орындау болуы ықтимал зардаптарды көре білуді қамтиды.

Жоспарлаудың маңызы болып қоршаған сыртқы орта факторларының әсері мен ұйымның ішкі мүмкіндіктерін бағалай отырып белгілеу және сол мақсаттарды жүзеге асыруда тиімді әдіс-жолдарынан таңдап алу танылады Нарық жағдайындағы жоспар өндіріс пен өткізу көрсеткіштерін үнемі қадағалап отыру мақсатында маркетинг жүйесі және бақылау процесімен тығыз байланыста болады. Басында айтқанда, және парлау мынадай сұрақтарға жауап береді.

• Біздің қазіргі, бүгінгі күнгі жағдайымыз қандай?

• Болашақта біз қандай болуымыз қажет?

• Осы жолда нендей кедергілер орын алған?

• Мақсатқа жетуге қандай әрекеттер жасағанымыз орынды?

Осыдан барып жоспарлау барысында ұйым деңгейінде жүзеге асырылатын төмендегідей міндеттерді атап өтуге болады:

Қажет етілетін адамдық, материалдың; ақпараттық басқа да ресурстарды іздестіру;

1. басқару жүйесі мен ұйымдық құрылымды қалыптастыру және ақпараттар тағылымын реттеу;

2. еңбек өнімділігі мен пайда деңгейін арттыру, өндіріс барысы мен құрал-жабдықтарды пайдалану және жарату жолдарын қарастыру;

3. сенімді бақылау жүйесін қамтамасыз ету арқылы міндеттерді орындауға қол жеткізу.

Басшылықтың алдында тұрған проблемалар мен міндеттер әрдайым өзара байланысты әрекеттер жиынтығын талап етеді. Осы тура жоспарлауды ұйымның даму барысын белгілейтін кешенді жиынтық ретінде қарастыра отырып, бірқатар бастапқы кезеңдерін атап өтуте болады.

Менеджер іс әрекетінің бір көрсеткіші дұрыс шешім қабылдай алу қабілеті. Өйткені менеджер басқарудың төрт функциясын орындағандықтан, әрбіреуі бойынша тұрақты шешімдер ағымымен жұмыс атқарады. Өңдеу және шешім қаылдау басшылар іс әрекетіндегі шығармашылық процесс. Ол бірнеше кезеңдерден тұрады:

• Өңдеу және мақсат қою

• Мәселені оқып білу

• Қабылданған шешімнің тиімділігі мен мүмкін болар залалдарын түсіндіру.

• Шешім варианттарын қарастыру

• Таңдау және соңғы шешімді қалыптастыру

• Шешім қабылдау

• Орындаушыға дейін шешімді жеткізу

• Шешімнің орындалуын бақылау

Басқарушылық шешім мәселе жағдайын шешуге бағытталған баламаларды таңдау. Соңғы қорытынды да басқарушылық шешім басқарушылық іс-әрекеттің қорытындысы болып табылады.

Басқарушылық шешім дегеніміз басқару міндеттердің жүзеге асырылуын қамтамасыз ететін бір бірімен тығыз байланыстағы, мақсатты бағытталған, кезектілікті іс-әрекеттердің жиынтығы және басқарушылық еңбектің негізгі түрі.

Басшылық шешім түрлері. Шешімді көптеген түрлері бойынша шешуге болады. Алайда шешім қабылдау үшін жағдай белгілі болу керек. Жиі шешім белгі жағдайда немесе тәуекелдік жағдайында қабылданады.

Белгі жағдайда менеджер әрбір балама нәтижесіне салыстырмалы түрде сенімді болса, белгісіздік тәуекелдік жағдайында әрбір балама үшін жеңіс ықтималдығы анықтау болады. Бұл жағдайда ұйымның өзіндік мәдениеті, құндылықтары, дәстүрі өте маңызды.

• Басшылық шешімді басқа да жіктеу критериялары бар:

• Қабылдау жиілігі бойынша: бір реттік және қайталанатын

• Қамтитын ауқымы бойынша: жалпы және мамандық бойынша ғана

• Дайындық формасы бойынша: жеке тұлғалық, топтық, ұжымдық

• Күрделілігі бойынша: қарапайым және күрделі

Регламент қатаңдығына бойынша: контурлық, структурированные, алгоритмдік.

Шешім қабылдау тәсілінің екі түрі: жеке (шешім қабылдаудың орталықтандырылуы) және топтық (табыстау), бұл тәсіл бас менеджерлерді күнделікті мәселерді шешу мүмкіндігін айырмаудан сақтайды. Шешім қабылдау процесінде екі жағдай қарастырылады.

Шешім қабылдау салыстырмалы түрде жеңіл, бірақ жақсы шешім қиын.

Шешім қабылдау бұл психологиялық процесс, сондықтан басшы қолданатын әдістер жылдам және ойдан өткізілген болуы міндетті бұдан шешім қабылдау процесі интуитивтік және рационалды сипатқа ие болатындығы айтылады.

Интуитивтік шешім ол дұрыс деген сезімге негізделген таңдау. Талқылауға негізделген шешім білім мен жиналған тәжірибеге негіздегі шешім.

Рационалды шешім өткен тәжірибеге байланысты емес, ол объективті аналитикалық процесс көмегіне сүйенеді.

Шешім қабылдау процесі келесілерден тұрады:

• Мәселені анықтау. Мәселені табу (алғашқы бекітілген жоспардан ауытқығанын мойындау). Мәселені қалай табады: басшының тұлғалық шолуы және ақпарат анализі, қоғамдық көзқарас.

• Мәселені бағалау. Мәселе табылған соң оның көлемін бекіту. Яғни күрделілік көлемін бағалау.

• Шектеулерді айқындау және баламаларды анықтау.

• Шешім қабылдау. Балама шешімдер өңделіп, ең қолайлысы таңдалады.

• Шешімді өңдеу. Бұл кезеңде шешімнің нақтылану шаралары қолданылады және ол орындаушыларға жеткізіледі.

• Шешімнің орындалғанына бақылау. Шешімнің толық жүзеге асырылуына көмектесетін ауытқулар айқындалып, түзетулер бақылау арқылы жасалынады. Кері байланыс түзіледі.

Шешім қабылдау ақпарат алмасу сияқты кез келген басқару қызметінің құрамдас бөлігі. Шешім қабылдау қажеттілігі басқарушының алға қойған мақсатының қалыптасуы мен сол мақсатқа жетудегі іс қимылын түгелдей қамтиды. Шешім дегеніміз-бұл баламаны немесе альтернативті таңдау. Альтернатив дегеніміз- мүмкін болған екі ұйғарымның біреуін ғана таңдауға мәжбүр етеді. Жеке өмірдегі шешім қабылдауға қарағанда басқарудағы шешім қабылдау өте қатал процес. Адамдардың шешім қабылдау қабілеті де бірте — бірте тәжірибе жүзінде дамуда. Маңызды шешімдерді қабылдаудығы жауапкершілік басшылығы ауыртпалық әкеледі. Сондықтан басшылар ойланып қарастырылмаған маңызды шешімдерді қабылдай алмайды.

Жоспарлау жүйеге адал ететін белсенді басқару процесі болып табылады, сол арқылы белгіленген мақсатқа жету үшін өндірістің даму қарқыны, материалдық көздері мен оны жетілдіру әдістері анықталады. Басқарудың басты функциясы ретінде жоспарлау:

• ұйымның болашақта дамуын анықтайды;

• алға қойылған мақсатқа жетудің жолдары мен әдістері белгіленеді;

• міндетті орындау болуы ықтимал зардаптарды көре білуді қамтиды.

Жоспарлаудың маңызы болып қоршаған сыртқы орта факторларының әсері мен ұйымның ішкі мүмкіндіктерін бағалай отырып белгілеу және сол мақсаттарды жүзеге асыруда тиімді әдіс-жолдарынан таңдап алу танылады Нарық жағдайындағы жоспар өндіріс пен өткізу көрсеткіштерін үнемі қадағалап отыру мақсатында маркетинг жүйесі және бақылау процесімен тығыз байланыста болады. Басында айтқанда, және парлау мынадай сұрақтарға жауап береді.

• Біздің қазіргі, бүгінгі күнгі жағдайымыз қандай?

• Болашақта біз қандай болуымыз қажет?

• Осы жолда нендей кедергілер орын алған?

• Мақсатқа жетуге қандай әрекеттер жасағанымыз орынды?

Осыдан барып жоспарлау барысында ұйым деңгейінде жүзеге асырылатын төмендегідей міндеттерді атап өтуге болады:

Қажет етілетін адамдық, материалдың; ақпараттық басқа да ресурстарды іздестіру;

1. басқару жүйесі мен ұйымдық құрылымды қалыптастыру және ақпараттар тағылымын реттеу;

2. еңбек өнімділігі мен пайда деңгейін арттыру, өндіріс барысы мен құрал-жабдықтарды пайдалану және жарату жолдарын қарастыру;

3. сенімді бақылау жүйесін қамтамасыз ету арқылы міндеттерді орындауға қол жеткізу.

Басшылықтың алдында тұрған проблемалар мен міндеттер әрдайым өзара байланысты әрекеттер жиынтығын талап етеді. Осы тура жоспарлауды ұйымның даму барысын белгілейтін кешенді жиынтық ретінде қарастыра отырып, бірқатар бастапқы кезеңдерін атап өтуте болады.

Менеджер іс әрекетінің бір көрсеткіші дұрыс шешім қабылдай алу қабілеті. Өйткені менеджер басқарудың төрт функциясын орындағандықтан, әрбіреуі бойынша тұрақты шешімдер ағымымен жұмыс атқарады. Өңдеу және шешім қаылдау басшылар іс әрекетіндегі шығармашылық процесс. Ол бірнеше кезеңдерден тұрады:

1. Өңдеу және мақсат қою

2. Мәселені оқып білу

3. Қабылданған шешімнің тиімділігі мен мүмкін болар залалдарын түсіндіру.

4. Шешім варианттарын қарастыру

5. Таңдау және соңғы шешімді қалыптастыру

6. Шешім қабылдау

7. Орындаушыға дейін шешімді жеткізу

8. Шешімнің орындалуын бақылау

Басқарушылық шешім мәселе жағдайын шешуге бағытталған баламаларды таңдау. Соңғы қорытынды да басқарушылық шешім басқарушылық іс-әрекеттің қорытындысы болып табылады.

Басшылық шешім түрлері. Шешімді көптеген түрлері бойынша шешуге болады. Алайда шешім қабылдау үшін жағдай белгілі болу керек. Жиі шешім белгі жағдайда немесе тәуекелдік жағдайында қабылданады.

Белгі жағдайда менеджер әрбір балама нәтижесіне салыстырмалы түрде сенімді болса, белгісіздік тәуекелдік жағдайында әрбір балама үшін жеңіс ықтималдығы анықтау болады. Бұл жағдайда ұйымның өзіндік мәдениеті, құндылықтары, дәстүрі өте маңызды.

Интуитивтік шешім ол дұрыс деген сезімге негізделген таңдау. Талқылауға негізделген шешім білім мен жиналған тәжірибеге негіздегі шешім.

Рационалды шешім өткен тәжірибеге байланысты емес, ол объективті аналитикалық процесс көмегіне сүйенеді.

Шешім қабылдау процесі келесілерден тұрады:

• Мәселені анықтау. Мәселені табу (алғашқы бекітілген жоспардан ауытқығанын мойындау). Мәселені қалай табады: басшының тұлғалық шолуы және ақпарат анализі, қоғамдық көзқарас.

• Мәселені бағалау. Мәселе табылған соң оның көлемін бекіту. Яғни күрделілік көлемін бағалау.

• Шектеулерді айқындау және баламаларды анықтау.

• Шешім қабылдау. Балама шешімдер өңделіп, ең қолайлысы таңдалады.

• Шешімді өңдеу. Бұл кезеңде шешімнің нақтылану шаралары қолданылады және ол орындаушыларға жеткізіледі.

• Шешімнің орындалғанына бақылау. Шешімнің толық жүзеге асырылуына көмектесетін ауытқулар айқындалып, түзетулер бақылау арқылы жасалынады. Кері байланыс түзіледі.

Тарау 7. Ұйым экономикасы.

Кесте №7.1. Бюджет бойынша түсімдердің динамикасы.

Бюджет атауы	2015	2016	Ауытқуы	%-айырмасы
Республикалық бюджет	933 766	1 348 282
Жергілікті бюджет	2 550 010	2 236 915
Мемлекеттік бюджет	3 483 776	3 585 197

Кесте №7.2. 2016 жыл бойынша талдау.

Бюджет атауы	Жоспар бойынша	Орындалды	Ауытқуы	%-айырмасы
Республикалық бюджет	1 216 634	1 348 282
Жергілікті бюджет	2 025 547	2 236 915
Мемлекеттік бюджет	3 242 181	3 585 197

Тарау 8. Қаржылық нәтижелер мен баланстың құрылым бағасы.

Кесте №8.1. Республикалық бюджет кірісін құрайтын салық түсімдерін талдау.

Салық атауы	2015	2016	Ауытқуы	%-айырмасы
КТС	144 410	325 961
ҚҚС	181 831	410 131
ЖҚПТС	72 322	71 644

Кесте №8.1.2. Республикалық бюджет кірісін құрайтын салық түсімдерін 2016 жыл бойынша талдау.

Салық атауы	Жоспар бойынша	Орындалды	Ауытқуы	%-айырмасы
КТС	325 840	325 961
ҚҚС	409 585	410 131
ЖҚПТС	72 221	71 644

Кесте №8.2. Жергілікті бюджет көзіне түсетін салық түсіміның динамикасы

Салық атауы	2015	2016	Ауытқуы	%-айырмасы
ЖТС	245 579	299 652
Әлеуметтік салық	222 395	270 386
Көлік салығы	66 352	80 457
Мүлік салығы	1 042 466	483 485
Жер салығы	1 154	5 962
Акциздер	36 497	86 620

Кесте №8.2.2. Жергілікті бюджет көзіне түсетін салық түсіміның динамикасы 2016 жыл бойынша талдау

Салық атауы	Жоспар бойынша	Орындалды	Ауытқуы	%-айырмасы
ЖТС	278 216	299 652
Әлеуметтік салық	243 000	270 386
Көлік салығы	65 000	80 457
Мүлік салығы	392 497	483 485
Жер салығы	5 713	5 962
Акциздер	73 000	86 620

Тарау 9. Менеджменттің тиімділігі