6. Гетерохрондылық және жыныстық диморфизм.

Жеке мүшелер мен жүйелердің дамуы мен өсуінің біркелкі еместігі. Организмнің өсуі мен дамуының фундаменталды заңдылығы: жасуша бөлінуінің қарқанды максималды бөліну фазаларының (митоз фазасы) уақыты өсіп келе жатқан баланың диффернциалды фаза уақытымен сәйкес келмейді. Осы процесстердің жалпы тенденциясы И.И. Шмальгаузеннің прогрессивті дифференция заңдылығымен анықталады: организмнің индеффрентті тіндер массалары жасқа кері пропорционалды төмендейді. Өсу және даму процессі біркелкі емес. Әрбір жастың өзіндік морфофункционалдық ерекшелігі болады. Бала организмі бір бүтін ретінде қарастырылады, бірақ жеке мүшелер мен жүйелердің дамуы мен өсуі біркелкісіз жүреді (гетерохрондық). Бұл заңдылыққа түсінік берген П.К. Анохин. Жеке құрылымдық білім мен функция, таңдалған және жеделдетілген жетілу организмнің тіршілігін шартты түрде қамтамасыз етеді.

Өсу мен дамудың жыныстық шарттануы( жыныстық деформизм). Алмасу процесінің ерекшелігі, жеке функционалдық жүйелердің өсуі мен дамуы, организмнің бірбүтіндігі кезінде жыныстық деформизм көрінеді. Жыныстық жетілудің басталуына дейін ұл балалардың антропометриялық көрсеткіштері жоғары болады. Ал жыныстық жетілу кезеңі кезінде бұл көрсеткіштер өзгереді: қыз балалардың дене салмағы мен ұзындығы, кеуде клеткасының аумағы бойынша өзімен жасты ұл балалардан озып кетеді. Осы көрсеткіштерден 1-ші қисық қиылысу байқалады.

В.Р.Кучма«Гигиена детей и подростков» «ГЭОТАР-Медиа» 2008. 43-45 бет.

7. «Денсаулық» түсінігіне анықтама беріңіз.

Денсаулық тек қана организм қызметінің қандай да бір ауытқуларын бекітумен емес, әр түрлі жүйелердің дұрыс қызмет ету деңгейін, сондай – ақ физикалық жетілу үйлесімділігімен анықталады. Алайда, физикалық (морфологиялық) жетілуде созылмалы аурулардың бар – жоғын біліп қана қоймай , баланың оқуға, дене шынықтыруға, еңбекке қабілетін дұрыс анықтау керек. 1948 жылы Дүние жүзілік денсаулық сақтау ұйымы денсаулыққа келесі анықтама берген болатын:

“ Денсаулық – бұл адам органдары мен жүйелерінің қызметі қоршаған ортамен тепе-тең келетін және қандайда бір ауыртпалықтарын болмауы кезіндегі организм жағдайы”. Бұл анықтама организмнің биологиялық және әлеуметтік ортаның белгілі бір жағдайларға қалыптасу деңгейімен де сипатталады.

Академик Ю.Е. Вельтищев денсаулыққа аса толық анықтама береді: ”Денсаулық - баланың биологиялық жасына сәйкес келетін өмір сүру жағдайы, физикалық және интеллектуалдық сипатттамалардың үйлесімді бірігуі,жетілу барысындағы бейімделу және компенсаторлық әрекеттерінің құрылуы”.

В.Р.Кучма«Гигиена детей и подростков» «ГЭОТАР-Медиа» 2008. 74 бет.

8. Денсаулықтың тікелей және жанама көрсеткіштері.

Денсаулық жағдайына кешенді баға беретін негізгі төрт көрсеткіш көрсетілген:

• Үйлесімділіктің физикалық деңгейі және жүйке – психикалық дамуы мен сатысы.

• Маңызды ағзалар мен өмірлік қамтамасыз ету жүйелерінің функционалдық жағдайы.

• Организмнің резистентті қолайсыз әсер ету сатысы.

• Қарау кезіндегі созылмалы аурушаңдылықтың болу және болмауы.

Бұл денсаулық критерийлері нақты атауға ие болған және емдік – профилактикалық мекемелердің практикалық жұмысында кеңінен қолданылады. Балалар мен жасөспірімдердің бірінші денсаулық критерийі – әлеуметтік әл – ауқаттың физикалық және жүйке психикалық үйлесімділіктің деңгейін көрсетеді. Интегралды көрсеткіштен туындайтын физикалық даму арнайы емес сипаттаманың нашарлығын көрсетеді. Үйлесімділіктің физикалық дамуы мен сатысы Казакстан Республткасының зоналық стандартының сәйкестендіру жолымен жүргізіледі. Жүйке – психикалық даму деңгейін алдын ала қарау дәрігер педиатор және балалар психоневрологы арқылы анықталады. Екінші критерийі маңызды органдардың функционалдық жағдайы мен өмірлік қамтамасыз ету жүйесі сатысын болжайды. Үшінші критерийі организмнің қолайсыз факторының резистентті сатысы осы жылдағы жедел аурушаңдылықтың саны мен ұзақтығына байланысты анықтаймыз. Төртінші критерийі қарау кезінде созылмалы аурулардың болуы немесе болмауы. Жасөспірімдер кабинетінің педиатор және терапевт балалар мен жасөспірімдерді орналастыру кезінде созылмалы аурулардың болуына басты назар аударады, созалмалы патологиялық формасының бастапқы сатысын анықтауға түлендірілген диагностикалық әдістер қолданылады.

В.Р.Кучма «Гигиена детей и подростков» «ГЭОТАР-Медиа» 2008. 75бет.