Жүрек етінің қозғыштық қасиетінің кезеңдері.
Жүрек етінің қозғыштығы қаңқа етінікінен едәуір төмен, ал біріңғай салалы еттке қарағанда біраз жоғары. Осыған байланысты жүрек етінің қозу табалдырығы қаңқа етінікінен жоғары, ал біріңғай салалы етінен төмен болады.
Жүрек еті қозғанда оның қозғыштық қасиеті өзгеріп отырады. Мұны жоғарыда келтірілген әрекет потенциалымен жиырылуы және қозғыштық кезеңдері үлгілерінен көруге болады.
Әрекет потенциалының ең жоғары нүктесінен («шың») бастап баяу реполяризация кезеңінде жүрек етінің қозғыштығы құлдырап тіпті «О»-ге дейін төмендейді. Бұл кезде (0,27с) жүрек еті систолада болады және ең күшті тітіркендіргіштерге де жауап бермейді. Жүрек етінің осы «қозбайтын» кезеңі абсолюттік рефрактерлік кезең деп аталады. Бұл кезеңнен кейін жүрек етінің қозғыштық дәрежесі бастапқы кезде өте төмен болады да біртіндеп көтеріліп бұрынғы жиырылмаған кездегі қалпына келеді. Жүрек еті қозғыштығының бастапқы деңгейінен төмен мезгілі салыстырмалы рефрактерлік кезең деп аталады. Бұл кезеңде жүрек еті оған әсер ететін күш қозу табалдырығынан әлдеқайда жоғары болса ғана жауап береді. Жүрек қозғыштығының салыстырмалы рефрактерлық кезеңі әрекет потенциалының шапшаң реполяризация кезеңіне сәйкес келеді және жүрек еті босай бастағанда, яғни диастола басталған кезде кездеседі.
Салыстырмалы рефрактерлік кезеңнен соң жүрек етінің қозғыштық дәрежесі бастапқы тыныштық жағдайдағы қалпынан жоғарылап барып қайта төмендейді. Қозғыштық дәрежесінің күшею уақыты супернормальдық (қалыптағыдан жоғары) кезең деп аталады. Бұл кезеңде жүрек еті қоздырғыш күш қозу табалдырығынан төмен болса да жауап бере береді. Қозғыштық дәрежесінің супернормальдық кезеңі әрекет потенциалының диастолалық деполяризация мезгіліне және жүрек етінің толық босаған уақытына тап болады. Қорыта келгенде, жүрек етінің қозғыштығы үш кезеңнен (абсолюттік, салыстырмалы рефрактерлік, супернормальдық) тұрады, олар әрекет потенциалы кезінде туады да жүрек қызметінің белгілі бір кезеңдеріне сәйкес келеді. Демек, қозғыштық дәрежесі миоциттер мембранасының ион өткізу қабілетіне және жүрек етінің жиырылу-босау кезеңдеріне байланысты.
Экстрасистола.
Систола не диастола кезінде жүрекке түрлі тітіркендіргіштер әсер етсе, оның беретін жауабы да әртүрлі болады. Систола кезінде тітіркендірілсе жүрек жауап қайтармайды. Күшті тітіркендіргішпен диастола кезінде әсер етсе, жүрек кезектен тыс жиырылады. Жүректің мұндай жиырылу экстрасистола деп аталады. Ол тітіркендіргіштің әсер еткен жеріне қарай синустық және жүрекше, қарынша экстрасистолалары болып бөлінеді. Қарынша экстрасистоласынан соң кезекті бір систола түсіп қалады,оның орнына ұзақ компенсаторлық үзіліс пайда болады( жүрек еті дем алады). Мұның себебі синоатриолдық түйінен қарыншаға келетін кезекті қозуы экстрасистола мезгілінде жетеді. Жүрек систоласы қандай (кезекті, кезексіз) болса да, бұл мезгілде жүрек абсолюттік рефрактерлік кезеңде болады. Сондықтан экстрасистола кезінде қарыншаға жеткен болады. Сондықтан экстрасистола кезінде қарыншаға жеткен түйін серпінісі жауапсыз қалып, кезекті систола болмайды, оның есесіне диастола ұзарады. Ал экстрасистоланы тудыратын тітіркендіргіш синус түйініне әсер етсе, экстрасистоладан кейінгі пауза қалыптағыдан қысқа болады. Қалыпты жағдайда экстрасистола эмоция кезінде кездесуі мүмкін.
Жүректің қозуды өткізуі.
Қозу жүректің өткізгіш жүйесімен қатар жүрек миоциттері арасында нексус байланыстары арқылы да тарайды. Бірақ қозу серпіні жеректің өткізгіш жүйесі арқылы тез өтеді. Мәселен, қосу Гис шоғырынан секундына 4-5метр жылдамдықпен өтсе, қарыншаның етінен секундына 0,9м жылдамдықпен тарайды, яғни қарынша етіне қарағанда өткізгіш жүйе қозуды 5 есе тез өткізеді.
Қозу өткізгіш жүйе арқылы қаншама жылдам таралғанмен жүрекше мен қарынша бір мезетте жиырылмайды: алдымен жүрекшелер содан соң қарыншалар жиырылады. Мұның себебі осы күнге дейін толық анықталмаған. Біреулер қозу атриовентрикулярлық түйіннің бас жағында 0,02-0,04 секундтай кідіреді, жүрекшелердің жан-жағынан келіп түскен әрекет потенциалдары жинақталып түйінді қоздыру үшін күшеюі қажет деген пікір айтады. Ал екінші біреулердің айтуынша атриовентрикулярлық түйін миоциттерінің мембраналық потенциалы басқа миоциттерге қарағанда өте төмен және оның диастолада баяу деполяризациясының аумалы дәрежеге жетуі өте ұзаққа созылады, түйін қозуының кешігуі осыған байланысты. Бұл пікірлер бірін-бірі толықтыра түседі. Мұндай кідіру салдарынан жүрекшелердің қозуынан қарыншалардың қозуы 0.12-0.18 cекунд кеш басталады.
Жүрек етінің қозу өткізу қасиетін қаңқа етінің осы қасиетімен салыстырсақ қаңқа еті қозуды анағұрлым тез өткізеді: қозу өткізу жылдамдығы секундіне 5-14м.
Жүрек етінің жиырылу қасиетінің ерекшеліктері.
Жиырылу дегеніміз еттің белгілі бір тітіркендіргіш әсерінен ширығуы (қатаюы) және қысқаруы. Бұл – жауап реакция (әсерленіс). Қаңқа еттің жиырылу күші (амплитудасы) тітіркендіргіштің күшіне байланысты. Тітіркендіргіш күшін біртіндеп өсірсе, еттің жиырылуы да оған сәйкес күшейеді. Жүрек етінің жауабы тітіркендіргіштің күшіне байланысты емес. Жүрек еті тітіркендіргіштің қозу табалдырығына бар күшімен жауап береді. Тітіркендіргіш күшін біртіндеп одан әрі күшейткенде еттің жиырылу күші өзгермейді. Ал қозу табалдырығынан төмен күшке жауап болмайды. Бұл заңдылықты Боудич ашқан. Оны «түгелдей не түк емес» («все или ничего») заңы деп атайды.
Қаңқа ет талшықтарының әр қайсысының қозу табалдырығы әртүрлі, сондықтан тітіркедіргіш күші өскенде жиырылатын талшықтар саны да арта түседі. Ал жүрек еті талшықтарының аралығында нексус жалғамасы (контакт) болғандықтан бір миоцит қозса болғаны әрекет потенциалы несустар арқылы көптеген миоциттерге жайылып үлгіреді де, бір мезгілде бар күшімен жиырылады. Сөйтіп, жүрек миоциттері синцитий тәрізді қызмет етеді.
Жүректің өткізгіш жүйесінің маңызы.
Микардта ет талшықтарының екі түрі болады: жүрек етінің негізін құрайтын миоциттер – жүректің өзіне ғана тән арнайы ткань және жүректің өткізгіш жүйесін құратын миоциттер жиырылуға бейімделген,ал екінші аталған миоциттер ешқандай әсер етпеседе өздігінен қозуға және қозу процесін өздері арқылы өткізугебейімделген. Бейарнамалы миоциттер саркоплазмаға бай,олардың миофибрилдері аз,бірақ өте қозғыш ,ет тканінің эмбриондық клеткаларына ұқсас.Олар топталып әр түрлі түйіндер құрайды,олардың шоғырлары тарамданып жеке жіпшелерге айналады. Жүректің өткізгіш жүйесі екі түйіннен тұрады.Солардың бірі оң жүрекшенің қабырғасында,жоғарғы қуыс венасы мен оң құлақша аралығында орналасқан синоатриалдық Кис-Флек түйіні, екінші – оң жүрекше мен оң қарынша аралығында, жүрекшеаралық пердеге жақын орналасқан атриовентрикулярлық Ашофф – Тавар түйіні. Осы екі түйінді бір-бірімен және синоатриалдық түйінді сол жүрекшемен жалғастыратын жіпшелер – Бахман талшықтары.
Атриовентрикулярлық түйіннің төменгі жағында орналасқан қарынша аралық пердеге қарай жақындаған жерде Гис шоғыры басталады. Гис жолына қарынша аралық перденің жоғарғы жағында орналасады. Одан екі –оң және сол аяқшалар шығады. Бұл аяқшалар қарыншааралық перденің ішкі бетін көмкерген эндокардтың астымен төмен қарай түседі де, жүрек тұсындағы қалың етке жетеді. Одан әрі иіліп қарыншалардың сыртқы қабырғасының ішкі бетімен бойлап жоғары қарай көтеріледі,жолшыбай осы арадағы еттерге,оның ішінде емізікше еттерге бұтақ тәрізденіп жайылады да, жеке Пуркинье талшықтарына айналады:Пуркинье талшықтары жүректің негізгі миоциттеріне жақындап онымен өзара түйіседі. Сонымен жүректің өткізгіш жүйесі синоатриалдық түйіннен басталып жеке. Пуркинье талшықтарымен бітеді.
Жүректің өткізгіш жүйесі құрамындағы бөліктердің қайсысында болмасын өздігінен қозатын автоматиялық қасиет болады. Бірақ олар бірдей емес, жүрек автоматиясында айырмашылық – градиент болады.
1883 жылы ағылшын ғалымы В.Гаскелл жүректің өткізгіш жүйесіндегі бөлімдер синоатриалдық түйіннен алыстаған сайын олардың автоматиялық дәрежесі төмендейді деген тұжырымға келді (автоматия градиенті заңы). Бұл заң бойынша атриовентрикулярлық түйін автоматиясы синоатриалдық түйін автоматиясынан төмен, Гис шоғырының автоматисы бұдан да төмен, Гис аяқшаларының автоматисы Гис шоғыры автоматиясынан төмен, ал Пуркинье талшықтарының автоматиясы бұдан да төмен. Бұлардың автоматиялық дәрежесі өздігінен туатын қозу санына байланысты.
Демек, синоатриалдық түйінде өздігінен туатын қозу саны өте көп. Бұл сан жүрек соғуының жиілігіне сәйкес келеді. Демек, жүрек соғу осы түйінде туатын қозуға байланысты. Әдетте өткізгіш жүйенің синоатриалдық түйіннен басқа бөлімдері өздігінен қозбайды, синоатриалдық түйін олардың автоматиялық қасиетін басып, өздігінен қозуына жол бермейді. Сондықтан бұлар тек синоатриалдық түйіннен шыққан қозуды өткізеді. Синоатриалдық түйіннің атриовентрикулярлық түйінге тигізетін әсерін тоқтатып тастаса, соңғы аталған түйін өздігінен қозып, жүрек еті жиырыла бастайды. Бірақ жүректің соғу жиілігі көп төмен болады. Сонымен жүректің автоматиялық қасиеті әсіресе синоатриалдық түйінде өте жоғары, жүрек етінің жиырылуы осы түйіннің әсеріне байланысты. Осыған орай бұл түйін жүректің пейсмекері деп аталады (ағылш. Расе – қадам, адым, maker – алып жүреді, жетектейді). Сонда пейсмекер - жүрек cоғуының жетекшісі дегенге келеді.
Синоатриалдық түйіннің автоматиялық қасиеті әр түлікте әртүрлі, мәселен, пілдің жүрегі минутіне 25 рет, адамдікі– 70-72, қояндікі 150, торғайдікі 600рет соғады. Жүрек cоғуы зам алмасу қарқынына қарай өзгеріп отарады. Мәселен, торғайда зат алмасу деңгейі өте жоғары, сондықтан да оның жүрегі өте жиі соғады. Демек, синоатрияалдық түйінде туатын қозудың саны – зат алмасу деңгейін сипаттайтын көрсеткіштердің бірі.
Синоатриалдық түйіннің пейсмекерлік ролі және автоматиялық градиент заңы көптеген тәжірибелерде дәлелденген.
Клетка культурасына жасалған тәжірибе. Жүректің өткізгіш жүйесінің әр жерінен аланған кесінділерді ішінде плазма құйылған бірнеше ыдысқа салып, оның үстіне трипсин ферментін қосқанда клеткааралық дәнекерткань ыдырайды. Плазмада жүзіп жүрген миоциттер біраздан соң жиырыла бастайды. Бірақ олардың жиырылу жиілігі әртүрлі боллаадды. Енді олардың бәрін біріктіріп бір ыдысқа салса,барлық миоциттер синоатриалдық түйін клеткалары жиілігіне сәйкес жиырылады:пейсмекерлік клеткалар басқа клеткалардың автоматиясын басып тастайды да өз «билігін»жүргізеді.
Станнинус әдісімен лигатура салу және жүрекке жылумен әсер ету тәжірибелері де синоатриолдық түйіннің жүрек ырғағының жетекшесі екенін дәлел-дейді.
Эмбрион жүрегінде бірінші қозу синоатриолдық түйінде пайда болады: қозған жер өзіне ғана тән ырғақпен жиырыла бастайды. Адам өлген бойда оның жүрегі тоқтайды, бірақ синоатриалдық түйінде қозу бұрынғысынша жүріп жатады:түйін айналасы біразға дейін белгілі бір ырғақпен жиырылып тұрады.Мұны латынша «бірінші боп туады,ең соңынан өледі»деп өткір қысқа сөйлеммен сипаттайды. Синоатриалдық түйіннің осы айтылған қасиеті де оның песмекерлік маңызын көрсетеді.
Жүректің жиырылу циклы.
Жүрек минутына 70-72 рет соқса, жүрек циклы (айналымы) 0,8-0,9 сек-ке тең болады. Жүрек соғуы жиілесе не сиресе, оған орай айналым уақыты не ұзарады, не қысқарады. Айналым уақыты көбінесе диастоланың ұзақтығына байланысты, яғни жүрек соғуы жиілесе, оның дем алысы (диастоласы) қысқарады. Систолаға қажет уақыт мөлшері көбінесе өзгермейді.
Жүрек айналымы 0,1 секундке жүрекше систоласынан басталады. Оң жүрекше жиырылуы 0,01 секундтей ертерек басталады. Өйткені онда жүректі қоздыратын синоатриалдық түйін орналасқан. Қозу осы түйінде туады да, оң қарыншаға бұрынырақ жайылады. Систола кезінде жүрекшелерде қан қысымы с.б.б. 5-8 мм-ге жетеді. Бұл уақытта қарыншалар диастолада болады, ал атриовентрикулярлық қақпақшалар ашық болғандықтан қан жүрекшеден қарыншаға құйылып тұрады. Жүрекше жиырылған сәтте оған қан жеткізетін веналардың өзегі қысылып жабылып қалады. Сондықтан қан жүрекшеден веналарға қарай кері қайтпайды, веналарда қысым төмен болғанмен де қан өтпейді. Систоладан кейін жүрекше диастоласы және қарынша систоласы бір мезгілде басталады. Қарынша систоласы 0,33 секундке созылады, ол ширығу және қан айдау (шығару) кезеңдері болып екіге бөлінеді. Ширығу – 0,08, қан айдау – 0,05 секундке созылады. Ширығудың өзі екі кезеңнен тұрады: 0,05 секундке созылатын асинхрондық жиырылу мен 0,03 секундке созылатын изомерлік жиырылу. Асинхрондық кезеңде қарынша еттерінінің бәрі бірден жиырылмайды. Жиырылу қозуға сәйкес ет талшықтар тобын біртіндеп қамтиды. Қарынша қуысында қысым онша өзгермейді, сондықтан атриовентрикулярлық қақпақшалар ашық қалпында қалады.
Изомерлік кезеңде қарынша ет түгелдей ширығады (қатаяды), бірақ оның қуыстары қанға толы болғандықтан жиырыла алмайды, яғни ет талшықтарының ұзындығы өзгермейді. Сондықтан да бұл кезең изомерлік кезең деп аталған (грек.isos-бірдей, метр-ұзындық). Мұнда ет талшықтарының қатаюына байланысты қарыншаларындағы қан қысымы біртіндеп көбейеді.
Жүрек қақпақшалары жабық қалпында қалады. Сондықтан қан қысымы көтеріледі, ол қарыншалардан шығатын қолқа мен өкпе сабауындағы қысымнан асып түскен айшық қақпашалар ашылып,ширығу кезеңі қан айдау кезеңіне ұласады. Ширығудың изометрлік кезеңінде сол қарыншадан қан қысымы с.б.б. 70-80мм-ге,оң қарыншада 15-20мм-ге жетеді.Оң қарыншадағы қысым сол қарыншадағыдан 3-4есе төмен болатыны,оның қабырғасындағы еттің соншалық жұқа болуына байланысты.
Қарыншалар систоласының қан айдау кезеңі айшық қақпақшалардың ашылу мезгілінен басталады. Бұл тез және баяу қан айдау кезеңдеріне бөлінеді. Тез қан айдау кезеңі – 0,12, ал баяу қан айдау кезеңі – 0,13 секундке созылады. Қан айдау кезеңінде айшық қақпақшалар ашылғаннан кейін қанның қарыншалардан қан тамырларына шығуына мүмкіншілік туып, ет талшықтары жиырылып қатты қысқарады, сондықтан қарыншадағы қан қысымы арта түседі. Баяу кезең аяқтала бастағанда миоциттер қатты жиырылғандықтан қысым одан әрі көтеріледі. Сол қарыншадағы қысым с.б.б. 120-130 мм-ге дейін артады, ал оң қарыншада 25-30 мм-ге жетеді. Қан айдаудың баяу кезеңінде қанның қарыншадан қолқа мен өкпе артериасына өтуін қамтамасыз ету үшін қан тамырлары қысымынан көтеріліп келе жатқан қарыншадағы қан қысымы жоғары болуға тиіс. Осыған орай жүректің жиырылуы да күшейе түседі.
Қан айдау кезеңі аяқталысымен қарынша диастоласы басталады, ол 0,47 секундке созылады. Бұл 4 кезеңнен тұрады: протодиастола, изометлік босау, қанға толу, пресистолалық.
Протодиастола кезеңі қарынша диастоласының алғашқы 1-ші сатысы, оның ұзақтығы 0,04 секунд. Жүрек еттерінің бәрі бірдей бір мезгілде босай алмайды, біртіндеп топ-тобымен босайды. Сондықтан қарыншалардан қан қысымы әлі де болса жоғары болғандықтан, ол бірітіндеп төмендейді, айшық қақпақшалар ашылған күйінде қалады.
Изомерлік босау кезеңінде (ұзақтығы 0,08 секунд) айшық қақпақшалар жабылады да, ал жақтаулы қақпақшалар ашылмай жабық күйінде қалады. Ет талшықтары тұтас және бір мезетте босаңсуына байланысты қарынша қуысында қысым азая бастайды. Бұл қысымның деңгейі жүрекшедегі қысымнан төмендеген сәтте қос жақтаулы және үш жақтаулы қақпақшалар ашылады да, қан қарыншаға құйыла бастайды. Одан әрі үшінші кезең басталады.
Жүректің қанға толу кезеңі – ең ұзын – 0,25 секунд созылады. Бұл екі кезеңнен тұрады: тез толу (0,08с), баяу толу (0,17с). Қарыншаның қанға тез толу себебі: жүрекше-қарынша систоласы кезінен бастап ұзақ уақыт босаған қалпында (диастола) қалады да әбден қанға толып керіледі, ондағы қан қысымы қаннан босаған қарыншадағы қысымнан едәуір артық келеді. Сондықтан қан жүрекшелерден лақылдап қатты ағады. Бірақ келесі кезеңде қарынша қанға толы бастасымен жүрекшедегі қанның қарыншаға ағуы баяулай бастайды. Қарыншалардың систоласы және диастоласы кезінде жүрекшелер диастола қалпында болғандықтан да оған қуысты веналардың екеуінен де қан құйылып тұрады, сөйтіп жүрек диастоласының үшінші кезеңінде жүрекше де, қарынша да қанға толады. Екеуінің аралығындағы қосжақтаулы және үшжақтаулы қақпақшалар ашық күйінде қалады. Қорыта келгенде, жүрек көбіне диастола кезінде қанға толады.
Пресистола кезеңінде (ұзақтығы 0,1с) жүрек циклының жаңакезеңі басталады, яғни жүрекшелер жиырылады да қарыншаға қосымша қан құйылады.
Жүрек минутіне 65-80 рет соғады. Жүрек cоғуы сиресе (минутіне 40-50) брадикардия деп, ал жиелесе (минутіне 150) тахикардия деп аталады. Сырқаттанған кезде жүрек шектен тыс жиі cоғуы мүмкін. Минутіне 400 рет соқса, оны лүпілдеп (трепетание) деп, ал 600-ге жиілесе, оны жыбырлау (мерцание) деп атайды.
Жүрек циклы кезеңдерінің үлгісі:
Жүрек циклы – 0,8 с. болғанда
Систола (жиырылу) диастола (жазылу)
Жүрекше систоласы 0,1 сек.
Жүрекше диастоласы 0,7 с.
Қарынша систоласы 0,33 с. қарынша диастоласы 0,47с.
Қарынша кезеңдері:
Систола: Диастола:
1. Ширығу кезеңі 0,08с. 1. Протодиастола – 0,04с.
а) асинхрондық жиырылу – 0,05с. 2. Изометриялық босаңсу
б) изометриялық жиырылу – 0,03с. (жазылу) – 0,008с.
2. Қан айдау кезеңі 0,25с. 3. Қанға толу – 0,25с.
а) тез айдау – 0,12с. а) тез толу – 0,08с.
б) баяу айдау – 0,13с. б) баяу толу – 0,17с.
4. Пресистола – 0,1с.
Жүрек қызметінің көрсеткіштері: жүректің минуттық және систолалық көлемдері.
Жүректің негізгі қызметі қан тамырлар жүйесіне қан айдау. Систола кезінде әр қарыншадан шыққан қан мөлшері жүректің систолалық қан көлемі (СҚҚ) не екпінді мөлшері деп аталады. Ол ересек адамда 70-80мл. СҚҚ-ін жүрек соғуының минуттік санына көбейту арқылы жүректің минуттық қан көлемін (МҚК) есептеп шығару қиын емес. Жүрек минутине 70 рет соқты делік, ал систолалық қан көлемі 70 мл болса, жүректің минуттық көлемі: МҚК 75х70 5250 мл, яғни 5,25л болғаны.
Сонымен бір минут арасында әр жүректен шыққан қанның көлемі жүректің минуттық қан көлемі ( МҚК) деп аталады.
Жүректің биотоктарын тіркеу әдістері. Электрокардиограмма (ЭКГ).
Жүрек еті қозған кезде көптеген ет талшықтары теріс зарядқа көшеді де, қозбай қалған ет талшықтары бұрынғысынша оң зарядын сақтап қалады, сөйтіп қозған және қозбаған миоциттер арасында электр айырмашылығы, яғни электр потенциалы туады. Бұл потенциал белгілі бір ұлпалар арқылы бүкіл денеге тез тарап кетеді. Сондықтан оны қолға, аяққа, кеудеге қойылған электордтар арқылы электрокардиограф аспабымен жазып алуға болады. Ол үшін үш түрлі биполярлық стандарттық тіркеу әдісі қолданылады.
Бірінші стандарттық тіркеуде электродтар оң қолмен сол қол білезіктеріне, екінші тіркеуде оң қолмен сол аяққа, ал үшінші тіркеуде сол қолмен сол аяққа байланады. Электрокардиографпен жазып алынған қисық сызық – электрокардиограмма латын алфавитінің соңғы әріптерімен (P,Q,R,S,T) белгіленген бес тістен тұрады. Оның үшеуі (P,R,T) электр осінен жоғары, екеуі (Q,S) төмен қарай бағытталған (сурет 3.2.).
(Сурет 3.2. Электрокардиограмманы тіркеу)
Р – тісі екі жүрекше қозған кезде туған ток жиынтығын көрсетеді.
Q,R,S,T – тістері қозудың қарынша еттеріне таралуын, одан әрі оның «сөнуін» көрсетеді. Сондықтан бұл тістер қарынша комплексі деп аталады.
Q – тісі екі қарыншаны бөліп тұрған перденің сол жақтағы орта бөлігінің деполяризацияланған кезінде пайда болады.
R – тісі қарынша пердесінің төменгі жағында және қарыншалардың ішкі бетінен сыртына қарай сол зарядтың таралуын көрсетеді.
S – тісі қарыншалардың түп жағындағы ет талшықтарының деполяризациясынан пайда болады. S – тісі пайда болған кезде қозу қарыншаны тұтас қамтиды.
Т – тісі қарыншалардың реполяризациясын көрсетеді. Электрокардиограмманы талдай отырып, жүректің минутына қанша рет және қандай ырғақпен соққанын анықтауға болады.
Жүрек жұмысы қызметінің реттелуі.
Сау адам жүрегі тыныштық жағдайда 1 минутта 60-70 рет ырғақты жиырылады, физикалық күш түскенде, қоршаған орта немесе дене температурасы жоғарлағанда жүректің жиырылу саны жиелейді, ауыр жағдайларда минутына 200 рет және одан да жиілеуі мүмкін, жүректің жиырылу жиілігі 90 және одан да жоғарыласа тахикардия, ал, 60-тан аз болса-брадикардия деп аталады.
Жүрек минутына 70-рет жиырылса, жүрек қызметінің толық кезеңі 0,8 с созылады.
Қарыншалар мен жүрекшелер бір мезгілде емес, кезектесіп жиырылады. Жүрек бұлшық етінің жиырылуы-систола, ал босаңсуы – диастола деп аталады. Жүрек қызметінің кезеңдері үш фазадан тұрады:
1. фаза- жүрекшелер систоласы (0.1с)
2. фаза-қарыншалар систоласы (0.3с)
3. фаза- жалпы үзіліс (0.4с)
Жалпы үзіліс уақытында жүрекше де, қарыншада босаңсиды.
Жүректің жиырылу қызметі кезінде жүрекше 0.1-0.7с жиырылып, диастолалық босаңсу жағдайында болады; қарыншалар 0.3с жиырылады диастола кезеңі 0.5с созылады.
Жүрек жұмысының нервтік реттелуі.
Жүрек жұмысының нервтік реттелінде симпатикалық және кезеген жүйке маңызды қызмет атқарады.
Бұл жүйкелер вегетативті жүйке жүйесіне жатады. 1845-ж неміс физиологтары ағайынды Веберлер кезеген жүйкенің әлсіз тітіркенгіштері жүрек ырғағының бәсеңдеуіне ал күшті тітіркенгіштер жүрек жиырылыуның тоқтауына әкелетіндігін анықтаған. Кезеген жүйкеге тітіркендірулер әсері тоқтаса, жүрек қызметі қайта қалпына келеді.
Симпатикалық жүйке тітіркендірулерінің жүрек қызметіне әсерін орыс физиологы И.Ф. Цион (1866ж) анықтаған. Ол жануарларда симпатикалық жүйкелерді тітіркендіргенде жүрек ырғағының жиелігінен бақылаған. Қазіргі уақытта кезеген және симпатикалық жүйкелер қозғанда жүрек жиырылу күші мен ырғағы ғана өзгеріп қоймай жүрек бұлшықеті тонусы мен қозғыштығына, сондай-ақ, қозудың берілу жылдамдығына байланысты.
Жүрек жұмысының гуморальды реттелуі.
Жүрек қызметіне гормондар, кейбір электролиттер және басқа қанға түсетін жоғарғы активті заттар, ағзаның көптеген мүшелері мен тканьдерінің өнімдері жүрек қызметіне тікелей әсер етеді. Ацетилхолиннің әсерін парасимпатикалық жүйкелердің қызметінен бөліп қарауға болмайды, өйткені ацетилхолин парасимпатикалық жүйкелердің аяқшаларында синтезделеді.Ацетилолин синусты-жүрекшілік түйін клеткаларында және жүректің өткізгіш жүйесінде гиперполяризацияның пайда болуын қамтамасыз етіп, кезеген жүйке қызметіне ұқсас импульстің пайда болу жиілігін және қозудың өту жылдамдығын азайтады.
Жүрек қызметін реттеуде катехоламиндер маңызды орын алады. Оларға норадреналин (медиатор) мен адреналин (гормон) жатады. Катехоламиндер жүрекке симпатикалық жүйкелер әсеріндей әсер етеді.
Әсері кезеген жүйке әсеріне ұқсас заттар ваготропты, ал симпатикалық жуйке әсері сияқты химиялық заттар симпатиконтропты заттар деп аталады. Катехоламиндер жүректегі алмасу процесстерін тездетеді, энергия шығынын жоғарлатып, миокарттың оттегіге қажеттілігін арттырады.
Адреналин коронарлы тамырлары кеңейтіп, жүректің қоректенуін жақсартады. Клеткааралық сұйықтыққа калий және кальций иондарының қатынасы жүректің қалыпты қызмет атқаруы үшін қажет. Калий иондарының қандағы мөлшерінің көбеюі жүрек ырғағының баяулауына, жүректің жиырылу күшінің азаюына, қозудың жүректің өткізгіш жүйесі арқылы таралуының тежелуіне, жүрек бұлшықеті қозғыштығының төмендеуіне әкеледі.
Қана кальций иондары мөлшерінің кобеюі жүрек қызметіне кері әсер етеді: жүрек ырғағы жүректің жиырылу күші көбейеді, жүректің өткізгіш жүйесі арқылы қозудың таралу жылдамдығы жоғарылайды, жүрек бұдшықетінің қозғыштығы күшейе түседі.
Жүрекке калий ионының әсері кезеген жүйкелерінің қозуының әсеріне, ал кальций иондарының әсері-симпатикалық жүйкелер тітіркенуінің әсері мен сәйкес келеді.
Қан тамырының түрлері.
Қан тамырларының тұйық жүйесінде жүректің жиырылуы, сондай-ақ одан тыс экстракардиялық факторлардың әсер етуі нәтижесінде үздіксіз айналып жүреді.
Қан тамырлары құрылысы мен қызметіне қарай бірнеше топқа бөлінеді.
Құрылым ерекшеліктеріне байланысты - қолқа, үлкен, орташа, кіші артериялар, артериолалар, капиллярлар венула, әр көлемді веналар, үлкен қуысты веналар болып бөлінеді.
Қан тамырлары функциялық маңызына қарай да жіктеледі. Б. Фольковтың жіктеуі бойынша амортизациялық, резистивтік, сфинктерлі, зат алмасу, сыйымдық, артериола мен венуланы жалғастырытын дәнекер тамырлар (анастомоз) болып жіктеледі.
Амортизациялық – даңғыл-магистралды, қысымдық-компрессиялық тамырлар тобына қабырғаларында серпімді (майысқақ) талшықтары көп қолқа, өкпе т.б. жуан артериялар жатады. Олар қабырғаларындағы серпімді талшықтар арқасында жүректен систола кезінде шығатын қанның үздіксіз ағысын қамтамасыз етеді. Мысалы, жүректің сол қарыншасынан систола кезінде шығып, қолқаға құйылған қан қолқа қабырғасын кернеп кеңейтеді. Қолқа қабырғасындағы созылып ұзарған серпімді талшықтар қайтадан бұрынғы қалпына келуге тырысады да, тамыр ішіндегі қанды қысып, қан қысымы төмен қарай ығыстырады. Осының нәтижесінде қолқадағы қан систола және диастола кездерінде үздіксіз толқынға айналып ағып тұрады.
Резистивтік – кедергі тамырлар қатарына қабырғаларында қалың ет талшықтары бар жіңішке артериолалар мен прекапиллярлық, посткапиллярлық сфинктерлер жатады.
Сфинктерлі тамырлар қатарына өн бойында сақина тәрізді ет талшықтары бар, сондай – ақ сфинктер құраған артериолалар мен прекапиллярлар жатады. Бұлардың жиырылып-жазылуы нәтижесінде капиллярлардағы қан айналысы реттеледі.
Зат алмасу тамырлары қатарына капиллярлар венулалар жатады. Бұлардың қабырғалары өте жұқа, капилляр бір-ақ қабат эндотелийден тұрады, сондықтан да сұйықтар мен ерітінділер, қоректік заттар қаннан ұлпаға, ұлпадан қанға диффузия, сүзгі арқылы өтеді.
Артериолалар мен венулаларды жалғастыратын көпірше тамырдың бас жағында сфинктер болады. Ол жиырылса, көпірше тамырдан қан өтпейді, барлық қан капиллярлар арқылы өтеді. Ал сфинктер босаңсыса, қан көпірше тамыр арқылы артериоладан венулаға өтіп, венадағы қан ағысын тездетеді.
Көлемді әрі сыйымды тамырлар капиллярлардан кейінгі өте ұсақ вена тамырларынан тұрады.Кейбір ағзаларда (көкбауыр, бауыр т.т.)венулалар кеңейіп синустар (қуыстар) құрады. Венула қабырғасы жұқа, әрі созылғыш келеді. Веналар саны артериялардан көбірек.Веналар жұқа болса да, ол жиырылғанда жүрекке құйылатын қан көлемі көп артады.
Гемодинамикалық параметрлер. Қан қысымы.
Қан айналу жүйесінің кіндігі – жүрек насос тәрізді қанды сығымдап қан тамырларына айдайды да оның үздіксіз ағысқа айналуын қамтамасыз етеді.
Артерия тамыры жарақаттанса сыртқа қанның шапшып ағатыны көптен белгілі, яғни артерияда қан қысымы жоғары (Р1), ал венада (Р2) төмен болады. Осыған орай қан артериядан венаға қарай үздіксіз ағып тұрады. Тамырдағы қанның қысымы оны жылжытумен бірге тіршілікке керекті аса күрделі процестерді қамтамасыз етеді. Адам қан қысымының өте төмендігінен ғана емес, кейде оның көп уақыт жеткіліксіз деңгейде болғандығынан да өліп кетеді. Өйткені, тіршілікке өте маңызды процестермен қатар, қанның керекті функциялары жеткіліксіз орындалады.
Қан қысымы қан тамырларының әрбір бөлімінде әртүрлі:
Қолқада бәрінен де жоғары, с.б.б. 120-130мм.
Орташа жуандықтағы артерияда қан қысымы-100-110 мм-ге дейін төмендеп, қолқа мен артериядағы қысым айырмасы қан тамыры қабырғасының кедергісін жеңуге жұмсалады.
Артеиоолаларда қан қысымы с.б.б. 70-80 мм, мұнда систолалық және диастолалық қысым арасында айырмашылық жойылады.
Капиллярлардың артериялық бөлімінде қан қысымы с.б.б. 25-30 мм.
Орташа жуандықтағы веналарда қан қысымы с.б.б. 9-12 мм, ал қуысты қос венада - + 2; + 5мм.
Қан қысымы негізінен систола кезінде жүректен ағып өткен қанның мөлшеріне, яғни жүректің соғу жиілігі мен жиырылу күшіне байланысты.
Қан қысымын артериальды, венозды, капилярлы тамырларда анықтайды.
Сау адамда артериальды қан қысымы тұрақты көрсеткіш болып табылады. Бірақ, жүрек және тыныс алу қызметі фазаларына байланысты өзгеріп тұрады.
Систолалық, диастолалық, пульстік, орташа динамикалық қан қысымын ажыратады.
Систолалық (максимальды) қысым миокардтың сол қарыншасы жағдайын көрсетеді. Ол 13,3-16,0 кПа (105-125мм с.б.б.) құрайды.
Диастолалық (минимальды) қысым артериальды тамырлар қабырғасы тонусының деңгейін сипаттайды. Ол 7,8-10,7 кПа (60-85 мм с.б.б.)
Пульстік қысым – систолалық және дисатолалық қысым көрсеткіштерінің арасындағы айырмашылық. (40-50мм)
Орташа динамикалық қысым – диастолалық және 1\3 пульстік қысым мөлшеріне тең. Орташа динамикалық қысым қанның үздіксіз қозғалыс энергиясын және организм немесе белгілі бір тамырдың тұрақты көрсеткішін көрсетеді.
Артериальды қысым деңгейіне әртүрлі факторлар: жасы, тәулік уақыты, организм және орталық жүйке жүйесі жағдайы әсер етеді.
Артериальды қысымның жоғарылауы – гипертензия, ал төмендеуі – гипотензия деп аталады.
Адамдарда артериальды қысым Коротковтың тікелей емес әдісі арқылы анықталады (сурет 3.3).
Әдетте, адамда артериальдық қысымды иық артериясынан өлшейді.
(Сурет 3.3. Қан қысымын өлшеу)
Артериальдық қысымды өлшеу тәртібі:
қаралушының артериялық қысым өлшенетін қолын жалаңаштап шынтақ буынынан жазу керек;
қаралушының артериялық қысым өлшенетін қолын үстел үстіне, орындық арқалығына,
кереуеттің шетіне (ыңғайлысын таңдап) орналастыру керек;
тонометрдің қаптамасын қол мен қаптама арасына екі саусақ сиятындай етіп орап, төменгі шеті шынтақ буынынан 2-3 см жоғары тұратынай етіп орналастырып, резеңке түтік қол сыртына шығарылады;
тонометр бөлшектерін өзара жалғастыру керек;
шынтақ артериясын тауып, сол жерге фонендоскопты қойып тамыр соғысын тыңдау;
аппараттың көрсеткішін қадағалай отырып, жайлап қаптамаға ауа толтыру;
тамыр соғысы естілмей кеткен шаманы байқай отырып тонометр тілшесі тағы да 30-40мм көтерілгенше ауа үрлеуді жалғастыру керек;
баллон бұрамасын баяу ашып, жайлап қана, тілше баяу, біркелкі қозғалатындай ретпен ауаны шығару,
қаптама қысымымен қан тоқтап тұрған артерия қаны қысымы теңесіп қаптама астынан қан өте алатындай шамаға жеткенде тамыр соғысы дыбысы естіледі. Сол сәттегі тонометр тілшесі көрсеткен шаманы есте сақтау қажет. Алғашқы соққы естілген кездегі қысым, яғни систолалық жиырылуы кезіндегі пайда болатын қысымы сәйкес болады. Қаптамадағы ауа қысымы тамыр қысымымен теңескен сәттен соң тамыр соғысы дыбысы да жоғалады. Осы қысым жүрек диастоласы қысымына сәйкес болатындықтан диастолалық қысым немесе төменгі қысым деп аталады;
артериялық қысым көрсеткіші бөлшек арқылы жазылады, оның алымында жоғарғы немесе систолалық қысым, ал бөлімінде төменгі немесе диастолалық қысым шамасы көрсетіледі. Мысалы: 120\80 мм сын.бағ;
қаптаманы өлшеу құылғысынан ажыратып, тұрған жерінде ауасын сығып шығарады;
2-3 минөттен кейін тағы қайтадан артеериялық қысым өлшенеді;
тағыда 2-3 минөт үзілістен кейін үшінші өлшем жасалады.
Венадағы қан қысымы қан шығаратын әдіспен өлшенеді.
Жүрек қуысындағы қан қысымы.
Жүрек өмір бойы белгілі бір ырғақпен жиырылып отырады, яғни соғып тұрады. Адамның жүрегі орта есеппен минутіне 65-80 рет соғады.
Жүректің жиырылуы систола босауы диастола деп ал систола мен диастолаға кететін мерзім жүрек соғысының қызметінің айналымы (циклы) деп аталады. Айналым уақыты жүрек соғуының жиілігіне байланысты. Айналым кезінде жүрекше мен қарынша белгілі бір тәртіппен (ретпен) жиырылады. Жүрек жиырылған сәтте ондағы қанның қысымы көтеріледі. Жүрек қуыстарындағы қан қысымының өзгеруі белгілі бір заңдылыққа бағынады. Осыған байланысты қақпақшалар бір ашылып бір жабылып отырады. Бұл айтылғандар қаның бір бағытта ағуын қамтамасыз етеді. Жүректің әр бір бөліміндегі қан қысымын өлшеу үшін қан тамыры арқылы резенке түтіктің (катетордың) бір ұшын жүрек қуысына кіргізеді де , екінші ұшын қысым өлшейтін аспаппен жалғастырады. Осы әдіспен тұңғыш рет жылқының жүрек қуыстарындағы қан қысымын Шаво мен Марей тәжірибе түрінде өлшеді. Тәжірибе былай жасалады. Жүрек жанындағы тірі артериа арқылы бір ұшына жұқа баллон бекітілген резенке түтік жүректің оң жақ қуысына енгізіледі де, оның сыртағы ұшы Марей капсуласымен жалғастырылады, сөйтіп жабық түтіктер жүйесі ауаға толтырылады. Жүрек жиырылып, оның қуысындағы қысым арта бастаса түтік жүйесіндегі ауа балонынан капсулаға қарай ығысып, оның қаламын көтереді. Жүрек еті босаңсыған кезде азаяды. Сондықтан ауа керсінше, капсуладан балонға өтеді де қалам төмен қарай ығысады. Қысым мөлшері қаламның қағазға түсірген сызығы арқылы анықталады.
1950жылы хирургтер адам жүрегі қуысындағы қысымды артериа арқылы жүрекке катетор енгізу әдісімен өлшеуге болатынын көрсетті.
Қанның вена арқылы жылжуы.
Қан тамырларының тұйық шеңберінде қан үздіксіз айналып ағып тұруы үшін алдымен жүректің жиырылу қуаты жұмсалады. Мұның 10-15% артерия тамырларының кедергісінен өтуге,ал 80-85 % артериолалар мен капиллярлардың кедергісін жеңуге кетеді. Сонда қанды веналар арқылы жүрекке қайта жеткізу үшін журек қуатының 5% ғана қалады. Қан вена арқылы қозғалу үшін капиллярлардан венулаларға,онан соң веналарға үнемі құйылып тұруы қажет. Жүрек соғуын қойса,венадағы қанның жылжуы баяулап біраздан соң тоқтайды. Сондықтан қанның вена арқылы жылжуының ең бірінші себебі кариялық фактор-жүректің соғуы. Кардиалық фактор мен қатар қанның вена арқылы жүрекке қарай жылжуына көмекші бірнеше экстракардиалық (Жүректен басқа)қосымша факторлар бар;
Көкірек қанды өзіне қарай соруы. Демді ішке тартқан сәтте көкрек қуысы кеңейеді.Қысым төмендей түседі. Мұның салдарынан қуысты веналармен бірге жүрекшелер де кеңейеді,сөйтіп вена жүйесінің бас жағы (Р1), мен аяқ жағындағы (P2) қысымның айырмасы (P1-P2)арта түседі. Сондықтан қан жоғары қысымнан төмен қысымға қарай үздіксіз жылжып отырады.
Демді ішке тартқанда диафрагма (көкет) құрсаққа қарай ығысады, оның күмбезі төмен түседі. Осыған орай құрсақ қуысында қысым күшейіп, венадағы қанды құрсақтан көкрек қуысына қарай ығыстырады. Бұл да қанның жүрекке қарай ағуын тездетеді.
Қаңқа еттері жиырылған кезде қанқа толған жұқа веналарды сығымдап қанды жүрекке қарай итермелейді.
Қанның белгілі бағытта ағуына веналар ішіндегі қақпақшалардың ашылып жабылуы көмектеседі. Қақпақшалар қанды жүрекке қарай өткізеді де,оның кері жылжуына кедергі жасайды.
Барлық экстракардиялық факторлардың әсерін тоқтатқан күннің өзінде жүрек соғып тұрса, венадағы қанның ағуы бірден тоқтамайды. Демек, қанның вена арқылы үздіксіз ағуының негізгі себебі жүректің ырғақты жиырылуы.
Артериялық пульс.
Жүректің ырғақты соғуына (жиырылып босауына) байланысты қолқадағы қан қысымның жоғарылып-төмендеуі артерия тамырларын лүпілдетіп тұрады. Мұны артерия пульсі (тамырдың соғуы) деп атайды (сурет 3.4.). Систола кезінде жүректен шыққан қан қолқаны кеңітеді, ал диастола кезінде қолқадағы серпімді талшықтардың серпінісі ішіндегі қанды қысып түтігін бұрынғы қалпына келтіреді де, қанды сығып қолқадан әрі артерияға ығыстырып жылжытады. Жүректен шыққан қанның ықпалынан пайда болған осы қолқа қабырғасының толқыны пульстік толқын деп аталады. Ол артерия тамырларының бойымен лезде шетке тарап кетеді.
(Сурет 3.4. Тамырдың соғуын байқау)
Қанның микротамырларда ағу ерекшеліктері.
Қанның микротамырларда ағу ерекшеліктері (гемомикроциркуляция) туралы мәліметтер әсіресе соңғы 50-30 жылдар аралығында жинала бастады. Гемомикроциркуляция жалпы микроциркуляцианың көрнекті бір бөлімі. Микроциркуляция (микроайналыс) термині биологиялық ғылымдарға 1954 жылы енгізілді. Бұл ұғым өте ұсақ қан және лимфа тамырлары тарамдалған ауданда өтетін көптеген күрделі процестерді қамтиды. Микроциркуляция тамырларына диаметрі 250 мкм-ден төмен (жіңішке тамырлар), артериолалар, метаартериолалар (диамет 10-25 мкм) капиллиялар, посткамиллярлар, венулалар (диаметрі50 мкм) және артериоловенулярлық анастомоздар жатады. Әрбір ағзаның құрлысына сәйкес микротамырлардың құрылым ерекшеліктері болады. Микоциркуляция арнасындағы қан қысымы мен қан ағысының шапшаңдығыы жүйелік көрсеткіштерге байланысты болғанымен жергілікті тканьнің жағдайына қарай басқаша өзгере алады. Сондықтан қан ағысының жүйелік көрсеткіштері өзгермей-ақ микроциркуляция бұзылуы мүмкін. Микроциркуляция арнасында тіршілікке өте қажет транскапиллярлық алмасу және ағзалар арасында қанды қайта бөлу немесе қанның бірсыпырасын ұстап сақтап қалу сияқты күрделі процестер көбіне резистивтік тамырлардың жиырылып босауына байланысты.
Қан айналысының реттелуі.
Ағзаның қызметі нәтижелі болуы үшін, қан айналысы қызмет қарқынына сәйкес болуы қажет. Осыған орай ағзалар арасында қан мөлшері үнемі қайтадан бөлініп отырады. Қан қысымы бірқалыпты сақталғаныменқанның ағу жылдамдығы өзгеріп тұрады. Осының бәрі қан тамырларының кеңейіп-тарылуына, яғни қабырғасындағы ет талшықтарының жиырылып қатаюына (тонусына) байланысты. Ал қан қысымының тұрақтылығының өзі де жүрктің систола сайын шығаратын қан мөлшері мен қан ағысына көрсететін тамырлар кедергісінің қатынасына байланысты. Қысқасы қан айналысы тамырлардың тонусын өзгерту арқылы реттеледі.Тамыр тонусы жоғарыласа, оның түтігі тарылады, ал төмендесе, керісінше кеңейеді.
Лимфа айналымы.
Лимфа тамырлар жүйесі, қан тамырлар жүйесімен қатар, адам және жануарлар денесінде сан қилы заттар тасуға қатысатын кең ауқымды күрделі құрылым, оның қызметі де алуан түрлі.
Лимфа жүйесі – тканьаралық сұйықтық құрамындағы су, тұз, белок, липид алмасуы кезінде пайда болған әртүрлі заттардың, микроб, денеге енген бояу т.б. қан арнасына, дәл айтсақ, вена жүйесіне өтуін қамтамасыз етеді, яғни қосымша дренаждық қызмет атқарады. Лимфа – адам денесіндегі екінші сұйық орта. Сонымен, қан айналысы, әсіресе микроциркуляция, лимфа түзілуі, ағуы бір-бірімен тығыз байланысқан өте күрделі процестер. ( сурет 3.5.)
Лимфа құрамы және қасиеттері.
Лимфа мөлдірлеу, ересек адамда сәл сарғыштау, жаңа туған нәрестеде сүт түстес ақ. Химиялық құрамы жағынан қан плазмасына ұқсас. Лимфада өте ұсақ липидтер де болады. Олардың мөлшері көбейсе, лимфаның түсі сүттей болып ағарады. Лимфада қан белогының барлық фракциялары болады, бірақ, фибриноген қандағыдан аздау. Лимфа құрамында тромбоцит жоқ. Сондықтан өте баяу ұйиды, ұю мерзімі 10-15 мин. Ұйыған кезде сарғылт түсті жұмсақ қоймалжыңға айналады.
(Сурет 3.5.) Лимфа жүйесі
Лимфа құрамында адреналин, тироксин, эстроген, тестостерон тағы басқа гормондар, көптеген ферменттер болады. Олар әсіресе бауыр мен ішектегі лимфада көп. Аталған энзимдердің көбі қан жүйесіне лимфа тамырлары арқылы өтеді.
Адам денесінде қанша лимфа бар екені белгісіз.
Лимфаның құрылуы.
Лимфа түзілуі тканьаралық сұйықтықтың лимфа капиллярына өтуінен басталады. Қан шығып, тканьаралық сұйықтыққа өткен су, плазмада еріген кейбір заттар одан әрі лимфа капиллярларына өтеді. Кезінде лимфа, оның түзілуі туралы бірнеше атап айтқанда фильтрациялық (сүзілу), секрециялық (шырын шығару) теориялар ұсынылды. Олар бірін-бірі толықтырып, кейін лимфа түзілуі, оның сыр сипаты (механизмі) туралы ілімнің негізі болды. Қазіргі таңдағы ұғым бойынша тканьде лимфа түзілу-өте күрделі, көп салалы процесс. Ол бірнеше кезеңнен тұрады;
Вена капиллярындағы сұйықтық пен онда еріген заттар, (оның ішінде белок) клеткааралық кеңістікке өтеді;
Аталған заттар дәнекер тканьге өтіп, соны жайлап алады;
Вена капиллярлары арқылы сүзінді қайтадан қанға сіңеді (резорбция);
Клеткааралық сұйықтық пен онда еріген заттар, айталық, белок лимфа капиллярларына қайта сіңеді.
Бүгінгі таңдағы мағлұматтарға қарағанда, лимфа түзілуі үш факторға, атап айтқанда:
Қан мен лимфа капиллярларындағы, тканьаралық кеңістіктегі гидростатикалық қысым айырмашылығына;
Жалпы осмостық және онкостық онкотикалық қысым айырмашылығына;
Қан және лимфа капиллярлары эндотелиінің өткізгіштік қасиетіне баиланысты.
Лимфаның түзілуі қан мен лимфа капиллярлары эндотелиінің өткізгіштік қасиетіне де байланысты. Лимфа түзілуін денеге химиялық не биологиялық әсері күшті заттар енгізу арқылы өзгертуге болады.
Тамыр бойымен лимфаның жылжуы.
Лимфа тамырлармен белгілі бір бағытта ағады-ол капиллярлардан лимфа тамырларына, одан әрі мойын және көкірек өзектері арқылы қан тамырлар жүйесінің веналық бөліміне қарай жылжиды. Лимфаның осылай жылжуына тамыр клапандары көмектеседі. Лимфа ағысы (лимфодинамика) мына жағдайларға байланысты:
Ткань сұйығының ұдайы лимфа капиллярларына құйылып отыруы нәтижесінде тұрақты лимфа ағысы қалыптасады.
Р. С. Орловтың мәліметі бойынша, лимфа ағысын негізгі лимфа коллекторлары магистраліне қарай жылжитын лимфонгиондардың фазалық, тонустық және өзіндік жиырылу белсенділігі қалыптастырады. Олар ағза сыртындағы лимфа тамырларында
насос ролін атқарады, минутына 8-10 кейде 20 рет жиырылады.
Тыныс алу кезінде көкірек қуысында пайда болатын теріс қысым лимфаның лимфа тамырларына соылуын қамтамасыз етіп, көкірек өзегінде оның жылжуын күшейтеді.
Құрсақ қуысы ағзаларының құрамындағы бірыңғай салалы еттер мен дененің жолақ еттерінің жиырылуы лимфаның белгілі бір бағытта ағуына көмектеседі.
Ішек жиырылуы да (перистальтика) лимфа ағысына қатысады. Ол күшейсе, көкірек өзегінде лимфа ағысы күшейеді.
Лимфа түйіндері жиырылуы лимфа мен қанның айдалуын тездетеді.
Қан тамырларының, әсіресе құрсақ қолқасының лүпілі лимфаны негізгі коллектор – көкірек өзегіне қарай бағыттайды.
Диафрагма (көкет) жиырылып, жазылған сәттерде көкірек өзегі біресе созылып, біресе қысылып, лимфа жылжуын күшейтеді.
ІV бөлім