3. Этносаяси қауымдастық және ұлттық саясат

К¼п½лтты мемлекеттер ше»берiнде этносаяси ºауымдастыºтар º½рыл¹ан ж¸не º½рылуда. Осындай ºауымдастыº т¾рi, ¸сiресе, отаршылдыº ж¸не жартылай отаршылдыº т¸уелдiлiктен азаттыº ал¹ан елдерге т¸н болып отыр. Сондай ºауымдастыº ºалыптасуы кезiнде сол елдерде тиiсiнше саяси, ¸леуметтiк-экономикалыº ж¸не м¸дениеттiк жа¹ынан топтасºандыº бiртiндеп етек ала баста¹ан.

Жалпы мемлекеттiк к¼лемде этносаяси ºауымдастыºты» ºалыптасуы Азия мен Африканы» к¼птеген елдерiнде, соны» iшiнде ²азаºстанда да бой к¼рсетуде. Мысалы, «²азаºстан халºы» (немесе ºазаºстандыº халыº) деген ½¹ым ¼мiр шынды¹ына, заман талабына орайлас туында¹аны д¸лел. Ал, б½л проблема ¹ылыми ¸дебиетте ¸лi теориялыº ж¸не ºо¹ам ¼мiрi практикасында ºалыптасып, ¼рiс ала ºой¹ан жоº. Сондыºтан жинақталған ²азаºстан материалдары негiзiнде мен осы этносаяси ºауымдастыºты» м¸нiсiн ашу, белгiлi де»гейде теориялыº т½жырым жасауды, ¸р т¾рлi н¸сiлдер мен этнотiлдiк компонентердi» ерекшелiгiн айºындауды назарда ½стап отырмын.

²азаºстан халыºтарыны» этносаяси ºауымдасты¹ы ½лттыº миграция сияºты аса к¾рделi тарихи даму барысында ºалыптаса бастады. Осы ºауымдастыºты» ºалыптасуы кезiнде халыºтарды» бiртiндеп саяси, ¸леуметтiк-экономикалыº ж¸не м¸дени топтасуы байºалып отыр. Оларды» ¼мiр-тiршiлiгiнде ºо¹амдастыº-бiрлiк сана-сезiмi ¼рiс жайып келедi.

²азаºстан Республикасыны» этносаяси º½рылымы ¼зiне 130 ½лттарды, ½лыстарды, ½лттыº ж¸не этникалыº топтарды ºамтып отыр. Осы º½рылым¹а атал¹ан ºауымдастыºпен ºатар жеке-даралан¹ан ½лт аралыº ºатынастар ºосылуда. Б½л – д¸лiрек айтºанда, осы жа»а сипатты ºатынастар¹а – жеке-дара адам де»гейiнде – сол ºауымдастыº iшiндегi т¾рлiше ½лттар өкілдері арасындағы қатынастар, ал ұлтаралық деңгейде – ұлттар, ½лыстар, ½лттыº ж¸не этникалыº топтар арасында¹ы, халыºаралыº де»гейде – т¸уелсiз, егемендi мемлекеттер арасында¹ы ºатынастар жатады.

µлтына, н¸сiлiне, дiни сенiмiне ºарамай ºазаºтар мен басºа да ½лт ¼кiлдерi ²азаºстан халºын º½райды. Ол д¾ниеж¾зiлiк ºо¹амдастыºты» ажырамас бiр б¼лiгi бола отырып ºазаº мемлекеттiлiгiнi» б½лжымасты¹ын негiзге алады. Б¾гiнде Бiрiккен µлттар µйымына м¾ше бол¹ан 197 мемлекеттi» iшiнде ²азаºстан жер аума¹ы ж¼нiнен (2717,3 мы» шаршы шаºырым) алтыншы, халºыны» саны жа¹ынан елуiншi орын алады.

²азаºстан халºын (ºазаºстандыº халыº), менi» пайымдауымша, халыºтарды» этносаяси ºауымдасты¹ы ретiнде, оны» ¹ылыми-½лттыº саясатты» жетiстiктерi негiзiнде дамушы ºауымдастыº деп ºарастыр¹ан ж¼н.

²азаºстандыºтарды» этносаяси ºауымдасуын олар басынан ¼ткерген т¾рлi тарихи ºасiреттi» саяси-¸леуметтiк сипатына, оны» салдарлы ыºпалына ºарамастан, сол этносаяси ºауымдастыº республика халыºтарыны» аса ма»ызды ¸леуметтiк-тарихи ж¸не рухани адамгершiлiк т½рпатта¹ы ºатынастарында бiрiктiрушiлiк, ½йымдыº к¼рiнiс тауып, ¼зiнi» ¼мiрше»дiлiк iс-¸рекетiнi» жал¹астылы¹ын ºамтамасыз етуде.

²азаºстан халыºтарыны» этносаяси ºо¹амдасты¹ыны» ºалыптасуы ¼зiнi» ¸леуметтiк ¼рiсi жа¹ынан жалпы адамгершiлiк рухында¹ы мазм½нын байыта т¾суде. С¼йтiп, ²азаºстан халыºтарыны» этносаяси ºауымдасты¹ы, бiрiншiден, жалпыºазаºстандыº рухани к¾ш сипатында, ¼зiнi» iс-¸рекетi таби¹атында – жалпы адамзаттыº ж¸не интернационалдыº бiрлiк сипатында, екiншi жа¹ынан, к¼п ½лтты халыºтарды» ºазiргi ºо¹амдыº дамуына с¸йкес ½лттыº ерекшелiктерiмен бой к¼рсетiп отыр. ²азаºстан халыºтарыны» этносаяси ºауымдасты¹ыны» айрыºша ерекшелiгi сол, ол адамдарды ½лт º½раушы белгiлерiмен емес, халыºтарды» этносаяси ºауымдасты¹ыны» ерекшелiгiн берiк ½стану, ºолдау негiзiнде, оларды» экономикалыº, м¸дени м¾дде маºсаттарыны» т¾бегейлi негiзiнде, тарихи та¹дырды» ортаºтасты¹ы негiзiнде бiрiктiруде. ²азаºстандыº халыº ºо¹амдыº º½рылымдыº ºатынастарда адамдарды» этникалыº ºауымдасты¹ынан тек ¼зiне т¸н ерекшелiгiмен бейнеленедi. ²азаºстан халºы таптар мен ¸леуметтiк топтарды, ½лттар мен ½лыстарды, ½лттыº ж¸не этникалыº топтарды бiрiктiре отырып, ¼з тарапынан ºо¹амды бiрлiк принципiнде топтастырушы этносаяси ж¸не адамдарды» азаматтыº ºауымдасты¹ы ретiнде к¼рiнiс табуда.

С¼йтiп, б¾гiнде ²азаºстан халºы – этносаяси ºауымдастық. Ол – демократиялыº ºайта º½рылыстар, ½лттыº ¼мiрдi интернационализациялау негiзiнде, ºо¹амдыº ºатынастарды» б¾кiл жиынты¹ы базасында ½лттарды», ұлыстардың, ½лттыº ж¸не этникалыº топтарды» дамуыны» н¸тижесi¹. Халыºтар ¼здерiнi» ортаº Отаны – Қазаºстан жерiнде ¼здерiнi» ½лттыº белгiлерi мен ерекшелiктерiн т½тастай саºтай ал¹ан, ортаº территория, экономика, ¸леуметтiк-таптыº º½рылымы, унитарлы º½ºылы мемлекет, м¸дени ж¸не жалпы маºсат, жинаºтай айтºанда, ¼ркениеттi ºо¹ам º½ру, сол базада к¼пжаºты жалпы адамзаттыº белгiлер – моральда, т½рмыста, ¸леуметтiк-экономикалыº ¼мiрде, тiл саласында ¼зiне т¸н, т¾рлiше ½лттар¹а ортақ ºасиеттер, сайып келгенде, осы ерекшелiктердi» б¸рi ²азаºстан халыºтарыны» сана-сезiмi мен бiрлiгiн ны¹айтуды», бiр ºо¹ам¹а топтастыруды» ма»ызды негiзi бола алады. Осы жа»а теориялыº т½жырым ºо¹амдыº санада даралана бастады.

Бiздi» мемлекетiмiздi» (республика) ¸рбiр ½лты мен ½лысы, ½лттыº немесе этникалыº топ – Қазаºстан халºыны» этносаяси ºауымдасты¹ыны» º½рамды б¼лiгi болып табылады. Осы ºауымдастыºта ¸р халыº – өзара те» халыºтар арасында¹ы бауырластыº, бiрлiк сипатымен ²азаºстан халºыны» жалпы дамуына белсендi ¾лес ºосуда. ²азаºстан халºыны» ¼ркениеттi республика халыºтарыны» ¸рºайсысыны» жан-жаºты т¾леуiн тездетеді.

²азаºстан халыºтарыны» этносаяси ºауымдастыº ретiнде ºалыптасу процесiнде «ºазаºстандыº», «ºазаºстандыº патриотизм», «жалпыºазаºстандыº маºтаныш», «ºазаº тiлi – мемлекеттiк тiл», «ºазаºстандыº ¹ылым», «ºазаºстандыº армия» сияºты ½¹ымдар пайда болып, ол жа»а, теориялыº жа¹ынан тере» мазм½нмен толы¹а т¾суде. Б½¹ан ºо¹амдыº ¼мiрдi» жа»аруы ж¸не ¹ылыми-техникалыº т¼»керiс жа¹дайы кең ¼рiс бердi.

´мiр шынды¹ы к¼рсеткендей, бiздi» республикамызда ºо¹амдыº ¼мiрдi» жа»аруы н¸тижесiнде, ¹ылыми-техникалыº т¼»керiстi» екпiндi ыºпалы арºасында адамдарды» сана-сезiмi мен ойлау машы¹ында жалпыºазаºстандыº маºтаныш рухы ºалыптасып, ке» ¼рiс жайып, ¼з таби¹атында жа»а мазм½н мен толыº та тере» ½¹ым ретiнде бой к¼рсетiп отыр. Жа»а жа¹дайда бел алушы осы маºтаныш сезiмi ²азаºстан Республикасын мекендеушi ¸р халыºты» ½лттыº сана-сезiмiне тере» бойлай бастады. Б½л маºтаныш сезiмi – қайда¹ы бiр сыртºы º½былыс ¸серiнен, немесе нендей бiр ¸рекет есебiнен емес, республика халыºтарыны» жанºиярлыº е»бегi, батылды¹ы мен батырлы¹ы, демократиялыº ºо¹ам º½ру маºсатына жаппай ж½мыл¹ан миллиондарды» дана шы¹армашылыº iскерлiгi арºылы ¼рiс жай¹ан маºтаныш сезiмi.

Мынадай ж¸й ой¹а оралады. Сонау бiр тоºырау жылдары, менiң ойымша, ¹ылыми зерттеушiлердi» бiр б¼легi ºазаºстандыºтарды» «жалпы½лттыº маºтаныш терминiн» ºолдануда арамзалыººа жол берген сияºты. Олар б½л орайда «½лттыº маºтаныш» деген ежелгi ºа¹иданы естерiнен шы¹арып ал¹ан. Олай болса, ºазiргi ºо¹амдыº дамуымызды» жа»а ¼рiсiнде ¼зiмiзге аса ºасиеттi «жалпыºазаºстандыº ж¸не ½лттыº маºтаныш» ½¹ымын ж¾регiмiзге адамгершiлiк, шынайы азаттыº-бостандыº сезiмiн құюшы күш ретінде танып, көкіректі кере тыныс алуды сезінгеніміз абзал.

Сонымен қатар, жалпықазақстандық мақтаныш қазақстандықтардың ұлттық мақтаныш сезімін ешºашан м½ºалта алмайды, оны ¸лсiрете де алмайды. ´йткенi ²азаºстанны» ¸рбiр халºы, ¾лкенi де, кiшiсi де ¼зiнi» ½лттыº д¸ст¾рлерiн, ¸дет-¹½рпын ½мыта алмайды, оны ºасиет т½тады, ¼здерiнi» ºо¹амды жа»арту¹а тиiсiнше ¾лес ºосып отыр¹анын маºтаныш етедi. Демек, мына ºа¹иданы айрыºша атау ºажет. Ол – қазаºстандыºтарды» ½лттыº маºтанышын дамыту ºо¹амды жа»артуды» басты ºажеттiлiгi екендігі. Бiр ¼кiнiштiсi сол, осы аса º½нды м¸селе к¼пс¼здiлiкке астасып, бой к¼рсетпей ж¾р, ¼йткенi кейбiр «белсендiлер» б¾гiнде ¼зiнi» с¼зуарлы¹ымен саяси бедел жинамақ болады.

Бiздi» б¸рiмiз, жалпы патриоттыº сезiмдер ½лттыº таза сезiмдермен ты¹ыз астасып, байи т¾сетiнiн зор сенiммен айта аламыз. °ркiм ¼з т½р¹ысында – қазақ, орыс, немiс, украин, ұй¹ыр бола отырып, ºазаºстандық, ²азаºстан Республикасыны» азаматы деген атаºты маºтана айтады. Бiздi» елiмiздi» патриотизмiнi» диалектикасы мен халыºтарды» этносаяси ºауымдасты¹ы осындай.

°рбiр ºазаºстандыº ¼зiнi» ºайсы ½лтºа жататынды¹ына ºарамастан тек ¼з халºыны» табыстарын ¹ана емес, б¾кiл республиканы», ауданны», облысты» жетістіктерін де маºтаныш етедi. М½ны» ¼зi ²азаºстанны» экономикалыº, ¸леуметтiк, ¹ылыми-техникалыº, рухани салаларда¹ы қол жеткізген жеңістерi ºо¹амды т¾бiрiнен жа»арту¹а ºосып отыр¹ан ¸рбiр халыºты» тiкелей ¾лесi барын ай¹аºтайды.

К¾ллi республика ж½мысшылары мен шаруаларды», интеллегенциялардың е»бектегi ерлiктерiн, ¹алымдарды» ¹ылымда ашºан жа»алыºтарын, шеберлердi», халыº ¼нершiлерiнi» м¸»гi ¼шпес туындылары ²азаºстан халыºтарыны» ортаº игiлiгi екенiн маºтаныш т½тады. Республиканы» ¸рбiр халºыны» ¸дебиет, ¼нер, музыка саласында¹ы тамаша туындылары да ортаº игiлiкке айналды. Мысалы, М½хтар °уезовты» «Абай жолы» эпопеясы ºазаº халºыны» аса к¼рнектi ½лы Абай ²½нанбаевты» ¼мiрi мен шы¹армашылыº жолына арнал¹ан. Сол кiтапта ºазаº ¼мiрiнi» жарты ¹асыр iшiндегi т½рмыс-тiршiлiгiнi» ¼зiне т¸н ерекшелiгiнi» ºалыптасуы тере» де бiлгiрлiкпен бейнеленген.

µлттыº таºырыпта ту¹ан осы роман-эпопея республиканы» барлыº халºына т¾сiнiктi де жаºын. М½нан ºазаºстандыº ¸р халыº ¼з ¼мiр шынды¹ын к¼рiп-бiлгендей сезiнедi. М.°уезовты» б½л шы¹армасы тек ²азаºстан халыºтарыны» зор игiлiгi ¹ана емес, сондай-аº алды»¹ы ºатарлы адамзатты» ж¸не жалпы ºазақстандыºтарды» маºтанышы.

Қазаºстан халºыны» топтасºанды¹ы мен ºо¹амдыº болмысы этносаяси т¾р ретiнде к¼бiне-к¼п д½рыс ½лттыº саясат ж¾ргiзумен аныºталады. ²азiргi кезе»де ½лттыº саясат ¹ылыми негiзделген болу¹а тиiс. Ол ¾шiн ²азаºстан Республикасында ½лтаралыº процестердi жан-жаºты талдау ж¼н. М½нда, е» алдымен, республикада ½лттыº ºатынастарды» дамуыны» ешбiр б¾ркемесiз шынайы даму процесiн ал¹а тарту ºажет. Б½л салада «аº та»даºтар» қылаң бермеуге тиiс.

°лбетте ºазiргi жа¹дайда ½лт саясатыны» наºты мазм½нын, яки оны» к¾рделiлiгi мен ºайшылы¹ын жете талдауды» ма»ызы ерекше. Б½л жерде ½лт саясатыны» наºты картинасын айºын ¸рi т½тас к¾йiнде к¼ре бiлу ¼те-м¼те ма»ызды. Яки кемшiлiктердi», ºиыншылыºтарды» жетiстiктер тасасында ºалма¹аны лазым.

Ал б¾кiл ¸лемдегi екi мы»нан астам ½лттар мен ½лыстарды» iшiнде ºазаºтар жалпы саны ж¼нiнен (12 миллион) жетпiсiншi орында. Еуропалыº-азиялыº º½рлыºта, адамзат тарихында, елеулi р¼л атºар¹ан б½л халыº к¼шпелiлердi» м¸дени ¼ркениетiнi» бiрден-бiр м½рагерi ретiнде таныл¹ан. ²азаº халºы ¼зiнi» сан ¹асырлыº тарихында талай-талай от пен судан ¼ттi, талай-талай ºияметтердi бастан кештi. °сiресе жо»¹арлармен екi арада¹ы «аºтабан ш½бырынды, алқак¼л с½лама» жылдары, патшалыº отарлау, ке»естендiру келе»сiздiгi, голощекиндiк з½лмат, 1932-1933 жылдарда¹ы «ºызыл табан» ашаршылық, тынды игеру деген сылтаумен орыстандыру сияºты солаºай саясатты бастан кешкен халыº XIX ¹асырды» басында ¼з жерiнде 92 процент болса, 1962 жылы бұл деңгей 29 процентке дейiн º½лдырады¹.

Тоталитаризм, орыстану, т¾рлi к¾штеу шаралары салдарынан ²азаºстан ¼зiнi» экономикалыº, этнодемографиялыº сипаты ж¼нiнде одаºтас республикадан г¼рi отарлан¹ан аймаººа ½ºсады. Бiздi» республикада ½заº уаºыт бойы келе»сiз к¼рiнiстер к¼ле»келі астарда ºалып келдi немесе жоººа шы¹арылды, т½»¹иыººа т¾сiрiлiп, б½л жайында айтуды» ¼зi ы»¹айсыз болып, терiс пiкiрге ½рындыратын, экономикалыº кеселге соºтыратын мәселе ретінде сипатталады. ²азiр м½ны» кесiрi айºын к¼рiнiп отыр. Мысалы, республика экономикасы мейлiнше б½рын¹ы Совет Ода¹ыны» шикiзат базасы ретiнде ºалыптасºаны º½пия емес. М½нда шаруашылыº ж¾ргiзудi» шы¹ынды ¸дiсi ¾стем болды. Айталыº, ²азаºстаннан тасып ¸кетiлген ¼нiмнi» 70%-і шикiзат, 12%-і жартылай дайын ¼нiм болатын. ²азаºстанны» экономикалыº ºуатыны» те» жарымынан астамы одаºтыº ба¹ыныста болды. Шикiзат пен жартылай ¼нiмнi» º½ны өте т¼мен едi.

Келiмсектер алуды бiлдi, тасып ¸кетудi бiлдi, бiраº жергiлiктi халыºты» м½ң-м½ºтажын ескермедi. Тiптi ²азаºстанны» ¾кiмет басында¹ы, облыс орталыºтарында¹ы лауазымды ºызмет орындарына да кадрлар ½дайы М¸скеуден, Орталыºтан жiберiлiп отырды. Елдi» тарихын, халыºты» салт-д¸ст¾рiн бiлмейтiн олар ½лт саясатын аяº асты еттi. Оларды» бар тiлге тиек ететiнi – «²азаºстан ж¾з тiлдi планета» деп дауры¹у, да»¹азалау болды.

М½ны» б¸рi, сайып келгенде, ½лт м¸селесiн барынша шиеленiстiрiп жiбердi. Ендi б½л т¾йiндi бiр к¾нде шешiп тастау м¾мкiн емес. Алда ²азаºстан экономикасын да¹дарыстан шы¹арып, қалайда оны дұрыс дамыту мiндетi т½рса, ½лт саясаты саласында да осындай к¾рделi мiндеттер алға қойылды. Б½л мiндеттi за»дыº т½р¹ыдан егемен ²азаºстан Республикасыны» жа»а Конституциясы айтарлыºтай с¸ттi шешiп бердi. Ендi сол за»ды басшылыººа алып, ж¾зеге асыру мiндетi т¾р.

²азiр да¹дарыстың салдарын жедел жойып, ½лттыº даму ба¹дарламасын жасап, ¸леуметтiк ¸дiлеттiлiктi ºамтамасыз ету, халыº шаруашылы¹ын ºайта º½ру, ²азаºстан Республикасы т¸уелсiз, дербес мемлекет ретiндегi ½лттыº егемендiгiн дамытып, д¾ние ж¾зiлiк ºауымдастыººа толыº º½ºылы м¾ше ретiнде кiруге тиiс. ²азiргi жа¹дайда ²азаºстан экономикасы республика м½ºтажы ¾шiн ºызмет атºаруы ºажет. Елiмiзде ½лтаралыº ºатынастарда, ½лтаралыº саясатта ºайшылыºтар барын атап ºоймай, оны» тамыры әскери коммунизм саясатында, жеке адам¹а табынушылыºта жатºанын ½мытпа¹ан ж¼н.

µлттыº проблеманы» шиеленiсуiнi» ¼рескелдiк себептерi е»бекшi халыºты ешбiр негiзсiз жаппай ºу¹ындау¹а, ¸сiресе б¾тiндей халыºтарды кiндiк кескен жерiнен мы»да¹ан шаºырым жердегi аймаººа жер аудару¹а соºтыр¹аны кешiрiлмес к¾н¸. Мысалы, корейлер, немiстер, мескетин т¾рiктер, гректер, курдтар, шешендер ингуштар, поляктар, басºа да халыºтар к¾штеу арºылы ²азаºстан¹а ºоныс аударды. К¼птеген ½лт кадрлары еш негiзсiз ½лтшылдар, «халыº жауы» деп танылып, ºу¹ын-с¾ргiнге, жазықсыз жазалауға ½шыратылды. Жеке адам¹а табыну, тоºырау жылдарыны», горбачевтiк субьективизмнің аса ауыр ºай¹ылы ауыртпалы¹ы ²азаºстан халыºтарын азапºа душар еттi. °сiресе ¼з елiнде, ¼з жерiнде отыр¹ан ºазаºтарды» к¾нi ºара»¹а айналды. К¾нi кеше ¹ана Горбачев пен оны» Соломенцев, Колбин сияºты итаршылары аузы-м½рны ºисаймай, екi бетi б¾лк етпей т½тас бiр халыºты – ºазаº халºын ½лтшыл етiп шы¹арды. М½ны» б¸рi, с¼з жоº, халыºтарды» санасында ¼шпес iз ºалдырды, осынау ж¾рек сыздатºан жараны» тез арада жазылуы, ¸лбетте, о»ай емес. µлтаралыº келiсiмдi дамытуда, ½лт м¸селесiн шешуде, мiне, наº осындай ж¸йттердi ½дайы ескерiп, к¼ле»сiздiктерге ¸сте жол бермеу керек.

²азiргi кезе»дегi саяси ж½мысымызды» ¼зегi – бiрiгу, ºо¹амдыº прогресс ж¸не ¸леуметтiк серiктестiк болып отыр. Екінші сөзбен айтқанда, бірігу, қоғамдық прогресс, әлеуметтік серіктестік саясаты ½лт м¸селесiн шешумен, ½лт саясатыны» де»гейiн жо¹ары к¼терумен таби¹и ½штасып отыр.

Бiрiгу ¾шiн не керек? µлттар мен ½лыстарды» те»дiгi керек, ортаº маºсатымызды» бол¹аны ж¼н. Бiзде ондай те»дiк бар ма? Бар. Ортаº маºсатымыз ше? Ол да бар. Сонда бiздi» маºсатымыз не? Бiздi» маºсатымыз – д¾ниеж¾зiлiк ºо¹амдастыºты» ажырамас б¼лiгiне айналу, ºазаº мемлекеттiгiнi» б½лжымасты¹ын негiзге алу, адам бостанды¹ы мен º½ºыны» басымды¹ын таныту, демократиялыº ºо¹ам мен º½ºыºтыº мемлекет º½ру. М½ны» астарында те»дiк деген ½¹ым жатыр. Тiптi ж½мыссыздыººа ½шыра¹андарды» ¼здерi ½лтына, н¸сiлiне, сенiмiне ºарамай ¸леуметтiк жа¹ынан ºор¹алу¹а º½ºылы.

Бiраº со»¹ы кезде осы ж½мыссыздыºты» ¼зi де ½лттыº проблема¹а айналып барады. ²азiр республикада бiр миллион¹а жуыº адам ж½мыссыз. Оларды» басым к¼пшiлiгi – қазаºтар. Ал ¼з елiнде, ¼з жерiнде ж¾рген ºазаºтарды» ж½мыссыз, кейде ¾йсiз, панасыз болуыны» себебi неде? М½ны» да т¾п-тамыры бая¹ы ке»ес империясы ж¾ргiзген отарлыº саясатта жатыр. Айталыº, ºазаº даласы полигондар¹а, сынаº ала»дарына айналдырылды. Арал аяусыз таланды, ºазаºтар билiктi» басына жiберiлмедi, ¼ндiрiске жолатылмады, ш½райлы жерлерге келiмсектер бауыр басты. Жергiлiктi ½лт º½мды, ш¼лейт жерлерге к¼шiрiлiп, олар негiзiнен малшылыºпен ¹ана айналысты. М½ны Ке»ес Ода¹ы жетпіс жыл бойы ж¾ргiзген солаºай саясатты» салдары демегенде не деймiз?!

µзын с¼здi» ºысºасы, кешегi Ресей империясыны», Ке»ес Ода¹ыны» отарлыº саясатыны» зардабын, ½лттыº кемсiту саясатыны» зардабын ºазаºтар б¾гiнге дейiн сезiнiп келедi. Сол зардапты» бiр к¼рiнiсi – әлгiндегi бiз айтºан ж½мыссыздыº. Бiр ¼кiнiштiсi, ºазiр жасы 25-ке дейiнгi жастарды» көптеген процентi е»бек жа¹дайына, жалпы т½рмысына ºана¹аттанбайды екен. Ал республикада нарыºтыº ºатынастарды» беле» алуына байланысты ж½мыссыздыº проблемасыны» ¸лi де к¾шейе т¾серi аныº. Сондыºтан мұны» ¼зi т¾птi»-т¾бiнде ½лттыº алаусыздыººа ½рындырмауы ¾шiн м¸селенi» м¸нiне барынша тере» ендеуіміз керек.

°»гiме ж½мыссыздыº дегеннен шы¹ады, ºайсыбiр м¸скеулiк ¹алымдар ¼ндiрiс тиiмдiлiгiн ретке келтiру ¾шiн, е»бек ¼нiмдiлiгiн арттыру ¾шiн ж½мыссыздарды» к¼бейгенi жаºсы деп м¸лiмдей бастады. М¸селен, м¸скеулiк экономист Н.Шмелов «Новый мир» журналына наº осылай деп жазды. Мен ¼з басым б½л пiкiрге ¾зiлдi-кесiлдi ºарсымын. ´йткенi, ж½мыссыздыº – адамгершiлiкке к¼ре¹ар º½былыс, ол ¸леуметтiк те»сiздiкке ½рындырады. Ж½мыссыздыº беле» алса, жойылмаса ол т¾птi»-т¾бiнде ºызметкерлер мен ж½мысшылар арасында¹ы те»сiздiкке, бiр ½лтты екiншi ½лтты» ºанауына ¸келiп ½рындырады. Демек, бiздi» е»бекке орналастыру ж¾йемiз барынша икемдi болып, ж½мыссыздар¹а дер кезiнде ºол ½шын беруі тиiс.

µлт саясатында¹ы е» тол¹аºты проблема – тiл м¸селесi. Т¸уелсiз ²азаºстанда тiл м¸селесi демократиялыº негiзде шешiлуде. ²азiрдi» ¼зiнде ºазаº халºы мен к¼птеген ½лт ¼кiлдерiнi» ¼зара ºатынас º½ралы ретiнде 100 тiл ºолданып, республикада¹ы басылымдар 8 тiлде шы¹арылады. ²азаº халºы, ¼зге де ½лт ¼кiлдерi ¼здерiнi» м¸дениетi мен тiлдерiн дамытуда¹. ´йткенi ½лт тiлдерi еркiн дамымайынша ½лт м¸селесiнi» шешiлуi де м¾мкiн емес.

К¾ллi ½лт тiлдерiнi» дамуы – қо¹амны» жанаруыны» кепiлi. М¸селен, ²азаºстан егемендi елге айнал¹анша ºазаº тiлiнi» жан-жаºты дамуына м¾мкiндiк болмап едi, ¹алым тiлшiлердi» пайымдауынша, халºымызды» 40 процентi ана тiлiнен айырылып ºалды. Ал, Алматыда ту¹ан жастарды» тiптi, 90 процентiне дейiнi ¼з тiлiнi» айдынында еркiн ж¾зе алмайды деп есептелiнедi. С¼йтiп, халºыны» саны ж¼нiнен ¸лемде 70-шi орын алатын ½лт тiлiнi» та¹дыр-талайы әрі-сәрі к¾йде тұр.

Ш¾кiр, ºазiр ºазаº тiлiне мемлекеттiк м¸ртебе берiлдi. Орыс тiлi ½лтаралыº ºатынас º½ралы ретiнде пайдаланылуда. ²азаº тiлi мен басºа да ½лт тiлдерiн дамытуды» ба¹дарламасы жасалынды. Алайда, ºазаº тiлiне деген к¼зºарас б½рын¹ысынша ºалып отыр деуге болады. Айталыº, ресми т¾рде 38 аудан iс ºа¹аздарын ºазаº тiлiнде ж¾ргiзедi деп есептелiнсе, шын м¸нiнде оларды» 23-i ¹ана iс ºа¹аздарын жергiлiктi ½лт тiлiнде ж¾ргiзедi. Басºаны былай ºой¹анда Премьер министрімізден бастап ºатарда¹ы депутаттар¹а, ша¹ын мекемелер басшыларына, шаруашылыº жетекшiлерiне дейiн т¾рлi ке»естерде, сессияларда, жиналыстар мен м¸жiлiстерде мемлекеттiк м¸ртебе берiлген тiлде емес, орыс тiлiнде с¼йлеп, баяндама жасау¹а бейiм т½рады. Б½л ретте, яки ана тiлiн ардаºтауда бiз өзімізбен к¼ршiлес ¼збек, т¾ркмен, ºыр¹ыз бауырларымыздан к¼п н¸рсенi ¾йренуiмiз керек-аº.

°лбетте, ¾кiмет басшылары ºазаºша с¼йлесе, т¾рлi басºосулар мен м¸слихаттар мемлекеттiк тiлде ж¾ргiзiле бастаса, жер-жерде ½йымдастырыл¹ан ¾йiрмелер т½раºты ж½мыс iстесе, iс ана¹½рлым о»¹а басºан болар едi. Мiнеки, м¸селеге осылай ж¾рдiм-бардым ºарауды» н¸тижесiнде ²останайда¹ы ½лты ºазаº емес басшыларды» 90 процентi ºазаº тiлiн м¾лде бiлмейдi, 8 процентiнi» ¹ана оны-м½ны с½рап, т¾сiнерлiк ºана ºауºары бар, тек 1,5 процентi ¹ана мемлекеттiк тiлдi айтарлыºтай т¸уiр ме»герген к¼рiнедi. ´кiнiшке ºарай, ²азаºстанны» к¾ллi терiскей, орталыº облыстарында¹ы ºазаº тiлiне ºатысты жа¹дайды» б½дан артып т½р¹ан т¾рi де жоº.

Асылы, белгiлi аºын Расул Ғамзатов айтºандай, «Тiлге тiлдi» жаулы¹ы жоº». Сондыºтан бiз – мемлекетiмiздегi мемлекеттiк тiлден басºа тiлдердi» б¸рiн де º½рметтеймiз. Осы со»¹ы жылдары ¹ана Абай атында¹ы Алматы мемлекеттiк университетiнде ½й¹ыр, к¸рiс, т¾рiк тiлдерiн оºытатын м½¹алiмдер даярлануда. Жалпы, ²азаºстан бойынша мектептерде сабаº 12 ½лтты» ана тiлiнде ж¾ргiзiледi, теледидар мен радио ¼з хабарларын 10 тiлде таратады.

²азiр ²азаºстанда ºос тiлдiлiк бекiтiлдi. Халыºтарды» ¼зiнiң ана тiлiн, басºа да халыºтар тiлiн ме»геруiне ешбiр шек ºойылмайды, халыºтар тiл ортаºтасты¹ы арºылы бiр-бiрiнi» м¸дени тарихын, т½рмыс-салтын тере» бiлуiне негiз ºалан¹ан. Осындай шаралар ºо¹амды, ½лттыº ºатынастарды ны¹айту¹а, халыºтарды» туыстыº-бауырластыº ºауымдасты¹ын, ұлтаралық келісімін дамытып, адамдарды» жан-жаºты дамуына ºызмет етедi.