3. Мемлекет пен азаматтыº ºо¹амны» ¼зара ¸рекетi

Мемлекет пен азаматтыº ºо¹амны» ¼зара ºатынастары проблемасы жете зерттелмеген ¸рi ¹ылыми ¸дебиеттерде пiкiрталасты м¸селе болып ºалып отыр. ²о¹амдыº ¼мiрдi» ¸р т¾рлi жаºтары мемлекет пен азаматтыº ºо¹амны» бiр-бiрiнен айырмашылыºтарын к¼рсететiнi белгiлi. Олар ¼здерiнi» ¼мiр с¾ру т¸сiлдерiмен бiр-бiрiнен ¼згешеленедi: мемлекет демократиялыº, º½ºыºтыº, тоталитарлыº, авторитарлыº пiшiнде к¼рiнiс табады, ал азаматтыº ºо¹ам¹а iштей демократиялыº, º½ºыºтыº бастаулар т¸н. Келесi бiр мысалда мемлекет пен азаматтыº ºо¹ам арасында¹ы айырмашылыºтарды к¼рсете алады. Егер де ºо¹амды пирамида т¾рiнде елестететiн болсаº, онда мемлекетке т¸н вертикалды байланыстардан ¼згешеленетiн адамдар арасында¹ы ¸рекет етушi горизонтальдi байланыс «азаматтыº ºо¹амды» º½райтын болады. ´ркениет даму де»гейiн к¼рсететiн, мемлекет пен азаматтыº ºо¹ам бiр-бiрiмен тығыз байланысºан, ¸рºайсысы жеке ¼мiр с¾ре алмайды.

Мемлекет пен азаматтыº ºо¹ам ºатынастарында коллизи, ºарама-ºайшылыº, келiсiлмегендiк болуы м¾мкiн. Олар белгiленген конституциялыº реттiлiк ше»берiнде шешiлуi тиiс. Мемлекет пен азаматтыº ºо¹ам антипод ретiнде бiр-бiрiне ºарама-ºарсы т½рмау¹а тиiстi, керiсiнше олар º½ºыºты º½рметтеу негiзiнде ¼зара ¾йлесiмдi ¸рекет етедi. Олар ¼зара генетикалыº т¾рде байланысºан. Гегель оларды» ¼зара ¸рекеттерiн бейнелей келiп, азаматтыº ºо¹амды адамны» мемлекеттiк ºор¹ау арºасында ¼зiнi» е»бегiнен ¼зi ¾шiн пайда табатын азаматты» жеке ¼мiр саласы ретiнде ºарастыр¹ан.

Мемлекет пен азаматтыº ºо¹ам бiрiне-бiрi шабуылдап, ¼мiрлiк ке»iстiктi тартысºа салып, тiптен бiр-бiрiне к¼мектесе отырып бейбiт ¼мiр с¾ретiнiн де айтуымыз керек. Тек мемлекет ºана азаматтыº ºо¹амды ресми к¼рсетуге талаптанады. Б½л ¼з аума¹ында т½ратын барлыº адамдарды мемлекеттi» бiрiктiруiмен т¾сiндiрiледi. ´зiнi» функцияларын ж¾зеге асыру ¾шiн мемлекет ¼зiндiк ½жымдыº орган ретiнде ерекше басºару аппаратына с¾йену еді. Сонымен ºатар мемлекеттің б¸рiне ортаº мiндеттiлiк ма»ызы бар ерекше ¸леуметтiк нормалар ж¾йесi – º½ºыºтыº нормалары бар.

Азаматтыº ºо¹ам ¼зiн-¼зi ½йымдастыратын ж¸не ¼зiн-¼зi дамытатын ж¾йе iспеттi бол¹анымен, оны» дамуыны» табысты ж¾руi мемлекеттi» ºолайлы жа¹дай жасауына тікелей байланысты екенiн айтуымыз керек¹. Сондыºтан азаматтыº ºо¹амды ºалыптастыру ¾шiн демократия¹а негiзделген, º½ºыºтыº мемлекеттi» негiзi болатын º½ºыºты» б¸рiнен жо¹арылы¹ын ж¸не басºа да принциптердi мойында¹ан к¾штi мемлекеттiк билiк ºажет.

Мемлекет азаматтыº ºо¹ам¹а, оны» º½рылымына ыºпал етедi. Алайда оны» керi ¸сер алатыны да болады. Мысалы, мемлекеттi» º½ºыºтыº шы¹армашылыº ºызметi, халыº ¼кiлеттi органдарыны» ж½мысы саяси партияларды», азаматтарды» ºо¹амдыº ½йымдарды» ºызметiмен ¼зара ты¹ыз байланысºан. Сонымен бiрге, мемлекеттiк механизмнi», ºо¹амны» б¾кiл саяси билiк ½йымдары ж½мысыны» нормалы ж¸не тиiмдi болуы т½л¹а мен мемлекет арасында¹ы ма»ызды буын iспеттi, ¼зiндiк делдал ретiндегi дамы¹ан азаматтыº ºо¹амсыз iске асуы м¾мкiн емес. Азаматтыº ºо¹ам азаматтары бiрлестiктерiнi» к¼птен-к¼п º½ºы¹ы мен еркiндiгiнi» ж¾зеге асатын ¸леуметтiк ортасы.

Солай дегенмен де, ºайсыбiр институттарды» б¼лiнуi азаматтыº ºо¹ам салалары мен саяси салаларыны» бiр-бiрiнен шектеуiн белгiлесе де азаматтыº ºо¹ам институттары мен ºазiргi мемлекеттi» саяси институттарыны» ºалыптасуы мен дамуы бiр мезгiлде ¼зара ты¹ыз байланыста, ¼зара ¸рекетте ж¸не бiрiмен-бiрi ¼зара қабысып ж¾ргенiн естен шы¹армау ºажет. Мысалы, адам º½ºыºтарына азаматтыº саяси º½ºыºтары с¸йкес келедi, ¸леуметтiк, экономикалыº, ½лттыº-м¸дени, дiни ж¸не т.б. плюрализмiне саяси партиялар плюрализмi т.б. орайласады. Сонымен ºатар, бiр мезгiлде азаматтыº ºо¹ам саласына ж¸не мемлекеттiк сала¹а да жатºызу¹а болатын бiрнеше институттар мен º½былыстар (феномен) ¼мiр с¾редi. Мысалы, саяси партиялар мен ½йымдар ºайсыбiр аспектiлермен екi сала¹а жатады және оларды» арасын байланыстыратын ¼зiндiк буындар iспеттi ºызмет атºарады. ²азiргi жа¹дайда осындай ½ºсас ºосарлан¹ан салмаºты бiрнеше институттар, мысалы, корпоративизм немесе жа»а корпоратизм институттары атºарып келедi. Корпоративизм, ¸детте институционалдыº ж¾йе ретiнде айºындал¹ан. Онда жария саясат мемлекеттiк аппарат пен ыºпалды ж¸не ºуатты корпоративтiк ½йымдарды» (к¼п жа¹дайда бiр жа¹ында бизнес, екiншi жа¹ында к¸сiподаºтар) арасында¹ы ¼зара ¸рекеттi» негiзiнде жасалады. Б½л ж¾йеде, корпоративтiк ½йымдар¹а ºайсыбiр салаларда ¼з м¾дделерiн мемлекет ºой¹ан кейбiр шектеулерге айырбастау¹а монополиялыº ¼кiлдiгi бар. Басºаша с¼збен айтºанда, саяси ¼кiлдiк функционалдыº пен немесе м¾дделер ¼кiлдiгiмен толы¹ады, б½л д¸ст¾рлi парламент механизмдерiнi» ¼мiр с¾руi ж¾йесiне, сонымен ºатар е»бек пен капитал арасында¹ы ж¸не т.б. шиеленiстердi шешу т¸сiлдерi мен ретiне м¸ндi ¼згерiстер енгiзедi. Егер де партиялар мен ¼зге де институттар ºайсыбiр азаматтар топтарыны» саяси ж¾йедегi м¾дделерi мен ба¹ыттарын бiлдiретiн болса, онда мемлекет жалпы, барша халыºты» м¾ддесiн бiлдiредi. Өйткенi ол – саяси идеяларды iске асырушы, билiктi ж¾зеге асыруды» басты институты, егемендiктi» негiзгi субъектiсi.

Азаматтыº ºо¹ам мен мемлекет ¸рдайым бiр-бiрiнi» алдынан шы¹ады. Азаматтыº ºо¹ам мемлекетке мемлекеттi» ºолдауын ºажетсiнетiн ¼зiнi» инициативаларымен, (е» алдымен материалдыº) м¾дделерiмен, талаптарымен, ¼тiнiштерiмен ж¸не т.б. назар аударады. Мемлекет азаматтыº ºо¹ам¹а ¸р т¾рлi формада алдынан шы¹ады: б½л азаматтарды» инициативаларын зерттеуге (оларды ºолдау немесе ºолдамау), к¼птеген ºо¹амдыº ½йымдарды», бiрлестiктердi», ºорларды» белсендiгiн дамыту ¾шiн материалдыº º½ралдар б¼луге саяды.

²азiргi демократиялыº елдердi» б¸рiнi» билiктiк º½рылым ж¾йесiнде азаматтыº ºо¹ам ½йымымен байланыс орнату ¾шiн ¸леуметтiк органдар ½йымдастырыл¹ан ж¸не де олар жүйелі ж½мыс iстеп келедi. Оларды» ºызмет ба¹ыттары мен формалары әр т¾рлi: сол ½йымдарды тiркеу, олар¹а к¼мек беру (консультациялар, ºаржыландыру), оларды» ¼мiр с¾руi ¾шiн ºолайлы жа¹дайлар жасау. Мысалы, µлыбританияда к¼птеген жылдар бойы арнайы мемлекеттiк орган – ºайырымдылыº комиссиясы ж½мыс iстеп келедi. Ол ºайырымдылыº ½йымдары мен ºорларын (б½л елде олар мейлiнше ¼те к¼п) тiркеуден ¼ткiзедi. М½ндай ½йымдар мен ºорларды» ºызметi кедейлерге к¼мек к¼рсетуге, шiркеудi ºолдау¹а, бiлiм берудi дамыту¹а, н¸сiлдiк белгiсiне ºарай дискриминация¹а жол бермеуге, азаматтарды» денсаулы¹ын ºор¹ау¹а, µлыбритания азаматтары ¾шiн те» м¾мкiндiктер жасау¹а ба¹ыттал¹ан. ²о¹амдыº ½йымдар¹а к¼мек к¼рсету (е» алдымен материалдыº) комиссияны» ма»ызды функциясы болып есептеледi.

²айырымдылыº комиссиясы типiндегi арнайы органдармен ºатар мемлекеттi» азаматтыº ºо¹аммен байланыс орнатуды» ке»iнен тара¹ан бiр формасы бар. °»гiме парламенттер мен ¾кiметтер жанында ж½мыс iстейтiн ¸рт¾рлi ке»естер мен комиссиялар º½рамына азаматтыº ºо¹ам ½йымдарыны» ¼кiлдерi енгенi туралы болып отыр. Олар саяси билiктi» ¼кiлдi органдарына жиi депутаттар болып сайланады. Азаматтыº ºо¹ам ¼кiлдерi азаматтыº ºо¹ам дамуыны» наºты м¸селелерiне ж¸не ºо¹амдыº пiкiрдi» жай-к¾йiне ºатысты аса º½нды аºпараттарды иеленгендiктен парламенттiк комитеттер мен комиссияларда эксперттер мен к¸сiбилер ретiнде ºызмет етедi.

Батыс Еуропаны» бiрнеше елдерiнi» парламанттерi мен ¾кiметтерi жанында¹ы осындай комитеттер мен ке»естер арасынан консультативтiк сипаты бар ¸леуметтiк-экономикалыº ке»естердi атап айту¹а болады. Оларды» º½рамына к¼птеген ºо¹амдыº ½йымдарды» экономикалыº ж¸не ¸леуметтiк салаларыны» ¼кiлдерi кiрген. М½ндай ке»естер Францияда, Австрияда, Швецияда, Финляндияда, Италияда, Бельгияда ж¸не басºа елдерде ж½мыс iстейдi. Б½л мемлекеттердi» ¾кiметi ¸леуметтiк ж¸не экономикалыº сипатта¹ы м¸селелер бойынша ºабылданатын за»дарды» жобалары туралы ке»естердi» пiкiрлерiн с½растырады. ´з кезе»iнде б½л ке»естер ¼з инициативасымен ºайсыбiр наºты м¸селенi шешудi» ма»ыздылы¹ы мен кезек к¾ттiрмейтiндiгiне ¾кiметтi» назарын аударта алады.

Мемлекет пен азаматтыº ºо¹амны» ¼зара ¸рекет ету формаларыны» арасынан к¼птеген елдерде ºалыптасып, ºызмет атºарып отыр¹ан азаматтарды» º½ºы мен еркiндiгiн саºтауды баºылайтын парламенттiк ¼кiлеттiк ºызметтi айту керек. Б½л ºызметтi за» шы¹ару билiгiнi» алдында жауапты т¸уелсiз жо¹ары лауазымды адам басºарады. Сенiм берiлген лауазымды адамдар немесе к¸сiпкерлер iс-¸рекетiне наразы азаматтардан арыз-ша¹ымдар алады да ¼зiне берiлген м¾мкiндiктерге с¸йкес алын¹ан материалдарды зерттейдi, оны» н¸тижесiн со¹ан орайластырыл¹ан ½сыныстарымен парламентке баяндайды. Сенiм берiлгендердi» ½сыныстарына º½лаº аспау ¼те сирек кездеседi. Бұл азаматтық қоғам ұйымы беделiнi» жо¹ары екенiн к¼рсетедi. µлыбританияда азаматтыº º½ºыºтар ж¼нiндегi сенiм берiлетiн адамды премьер-министрдi» ½сынысымен королева та¹айындайды. Азаматтыº º½ºыºтар ж¼нiндегi сенiм берiлген адамны» ºо¹амда алатын орны соншалыºты жо¹ары, ¸рi жауапты, оны тек мемлекеттiк ºаражатты ¾кiметтi» ºалай ж½мса¹анына ºаржылыº баºылау жасау мiндетi ж¾ктелген парламенттi» бас аудитор-баºылаушысы статусымен салыстыру¹а болады.

Азаматтыº ºо¹амны» г¾лденуi º½ºыºтыº мемлекет жа¹дайында iске асады, ал со»¹ыны» ºалыптасуы, дамуы ж¸не саºталуы тек азаматтыº ºо¹ам негiзiнде ж¾ретiн процесс. Демек билiктiк ºатынастар саласында азаматтыº ºо¹ам¹а º½ºыºтыº мемлекет с¸йкес келедi.

²½ºыºтыº мемлекет институттар¹а, принциптерге ж¸не º½ндылыºтар¹а негiзделген азаматтыº ºо¹амды мемлекет за»ны» к¼мегiне с¾йенiп, ¼мiр с¾руге ¸рi ºызмет етуге жұмылдырады. Сондыºтан º½ºыºтыº мемлекет азаматтыº ºо¹амны» барлыº м¾шелерiн º½ºыº негiзiнде бiрiктiредi. Бұл негiз шын м¸нiнде таптыºтан жо¹ары ¸рi жалпы адамзаттыº сипатта т½р және ол ¼зiне бiрiктiрушi бастау көздерін жинаºта¹ан.

Дегенмен азаматтыº ºо¹ам жеке, бiр-бiрiне ºарама-ºайшы м¾дделердi» кешенi ретiнде к¼рiнсе, º½ºыºтыº мемлекет б¸рiнi» ерiк-жiгерiн бiлдiрушi ретiнде м¾дделердi бiр-бiрiмен жарастыру¹а, басын ºосу¹а ½мтылады. Алайда iс ж¾зiне келсек, меншiк иелерiнi» экономикалыº ¾стемдiгi алуан т¾рлi саяси формалармен де, диктатурамен де, демократиямен де сыйысып кетедi.

М¾лiктi таптар билiк институттарын ¼здерiнi» ¾стемдiк ету º½ралына айналдыру¹а тырысºанымен мемлекеттiк º½рылыс негiзiне ºалан¹ан демократиялыº принциптер ºайсыбiр экономикалыº ж¸не ¸леуметтiк-таптыº м¾дделерден мемлекеттi» т¸уелсiздiгiн белгiлi д¸режеде ºамтамасыз етедi. Азаматтыº ºо¹амны» ¼мiр с¾руi ж¸не оны» º½ºыºтыº мемлекетпен ¼зара с¸йкестiгi б½л принциптi» тiршiлiк ºабiлетiне кепiлдiк болып табылады. Б½л с¸йкестiктi» б½зылуы тоталитарлыº режимдер, соны» iшiнде бiздi» елiмiздегi т¸жiрибе к¼рсеткенiндей ºандай да бiр, тiптен трагедиялыº салдар¹а соºтыратынын д¸лелдедi. Тоталитарлыº ж¾йеде б¾кiл ºо¹ам м¾ддесiнен, адамны» жеке º½ºыºтары мен еркiндiгiнен таптыº м¾дденi с¼зсiз басымыраº ºоюы, жарºын болашаº ¾шiн ºазiргi ½рпаºты» ¼зiн º½рбан ету ½станымын бiрiншi ºатар¹а ºоюы ¸рбiр т½л¹аны» ¼зi º½нды ж¸не ºайталамасты¹ы идеяларын жоººа шы¹ару¹а ¸кеп соºтырды. Меншiктi» мемлекеттендiрiлуi, с¼зсiз, азаматтыº ºо¹амны» мемлекеттендiрiлуiне, оны мемлекеттi» ж½тып ºоюына ¸келдi. М½ндай жа¹дайда адамны» жеке басыны» еркiндiгi мен º½ºы таби¹илы¹ын ж¸не одан ºол ¾зiп ºалмау ма»ыздылы¹ын жо¹алтады. Өйткенi олар мемлекеттi» ºарама¹ына ¼тедi де, саяси институт оны ºалай пайдаланамын десе, солай ºолданатын болады. Жаппай ºо¹амдастыру ж¾йесiнде рулыº жан¹а айналдыру жолымен т½л¹аны» с¼зсiз азат етiлуi iс ж¾зiнде т½л¹аны» жойылуына, жиынтыºты º½райтын шексiз к¼птеп есептелетiн статистикалыº бiрлiктi» бiрiне айналып, оны» т½л¹асыз б½ºара¹а сi»iп кетуiне соºтырады. Б½л жерде мемлекет адамдар ¾шiн ºызмет етпейдi, керiсiнше, адамдар мемлекет ¾шiн ¼мiр с¾редi. Адам мемлекет азаматты¹ыны» º½рбаны етiледi, ал азамат, ¼з кезегiнде азаматтыºты» º½рбаны болады. °рбiр жеке алын¹ан индивид аса ºуатты к¾штеу аппаратымен жекпе-жек ºалып, б½ранда¹а айналады. Б½л, ¸рине, ºо¹амдыº к¾штердi» еркiн ойына кедергi келтiредi. Конформизм, к¼нгiштiк же»едi, халыº б½ºара¹а айналады, ж½ртшылыº тобыр белгiсiн иеленедi.

Азаматтыº ºо¹ам мен мемлекет арасын б¼лудi» толыº жойылуы немесе болмауы тоталитарлыº ж¾йенi» м¸нiн ашады. Б½л жерде мемлекет ºо¹амнан басым болады (к¼бiнесе тотальдi) ж¸не оны толыº баºылайды. Солай бол¹андыºтан тоталитарлыº (авторитарлыº) мемлекет азаматтыº ºо¹амны» д½рыс ¼мiр с¾руiне кедергi жасайды, оны» тiршiлiк саласын барынша ºысºартады, бiраº оны ºирату¹а, жою¹а ºабiлетсiз болады.

Мемлекет пен азаматтыº ºо¹амны» ¼зара ¸рекет ету м¸селесi бойынша, жо¹арыда баяндал¹андарды» негiзiнде бiрнеше ма»ызды ºорытынды жасау¹а болады:

1. Азаматтыº ºо¹ам саяси билiктi» шексiз ¾стемдiкке тырысуына тоºтау салатын ж¸не ºарсы ¸сер ететiн ж¾йедегi ма»ызды ¸рi ºуатты тетiктердi» бiрi. Осы миссияны орындау ¾шiн оны» к¼птеген º½ралдары бар: белсендi т¾рде сайлау компаниялары мен референдумдар¹а ºатынасу, ºо¹амдыº пiкiр ºалыптастыруда¹ы ¾лкен м¾мкiндiктерi (атап айтºанда, т¸уелсiз теледидар арналарыны» к¼мегiмен), ºайсыбiр мемлекеттiк реформаларды ж¾ргiзуге ºарсылыº к¼рсету компаниясын ½йымдастыру м¾мкiндiктерi.

2. Азаматтыº ºо¹амны» ¼зi (оны» к¼птеген ½йымдары мен бiрлестiктерi) мемлекеттiк ºолдауды ºажетсiнедi. Сондыºтан ½йым ¼кiлдерi бiрºатар мемлекеттiк органдар ж½мысына белсендi ºатысады. Мемлекеттен т¸уелсiз ¼мiр с¾рсе де, ¼зiнен-¼зi пайда болып, ¼зiн-¼зi реттейтiн болса да азаматтыº ºо¹ам ½йымдары мемлекетпен ¸р т¾рлi формада ¼зара ¸рекетке т¾седi.

3. ´з кезегiнде мемлекет азаматтыº ºо¹аммен барынша ¼зара бірлесіп ¸рекет етуге ынталы. Б½л бiрнеше себептермен т¾сiндiрiледi. Бiрiншiден, азаматтыº ºо¹ам ¹ана билiк басында т½р¹ан саяси к¾штер за»дылы¹ыны» ºайнар к¼зi; екiншiден, мемлекет ¾шiн азаматтыº ºо¹ам ½йымдарымен байланыс орнату ºо¹амны» хал-жайы, оны» м¾дделерi, к¼»iл к¾йлерi, ¾стемдiк етушi саяси билiкке ºатысы туралы к¼лемi iрi аºпарат к¼зi болып табылады; ¾шiншiден, к¾рделi тарихи кезе»дерде (экономикалыº да¹дарыс, со¹ыс ж¸не т.с.с.) азаматтыº ºо¹ам, ¸детте, мемлекетке ºолдау к¼рсететiн ºуатты к¾шке айналады; т¼ртiншiден, азаматтыº ºо¹ам ½йымдарыны» арасында мемлекет тарапынан материалдыº к¼мектi ºажетсiнетiн ½йымдар аз емес, бiраº сол ºо¹ам ½йымдарыны» арасында мемлекетке ºаржылай к¼мек беретiн ½йымдар (банктер ассоциациялары, к¸сiпкерлер одаºтары ж¸не т.б.) баршылық.

4. Азаматтыº ºо¹амны» ерекшелiгi, оны» ½йымдарыны» (дербес) автономдыº сипаты мен т¸уелсiздiгi оларды» iс-¸рекетiнде ¸лдеºалайлыººа жол бермей т½ра алмайды. Сондыºтан оларды» дамуына ¸р т¾рлi демократиялыº формаларда¹ы баºылау орнату¹а ба¹ыттал¹ан мемлекеттi» к¾ш салуы логикалыº т½р¹ыдан о» саналады. М½ндай формалар¹а жо¹арыда ºарастырыл¹ан ºо¹амдыº ½йымдарды» ¼кiлдерiнi» ¸р т¾рлi билiк º½рылымдарында болуы, мемлекеттiк ж¸не ºо¹амдыº ½йымдар ¼кiлдерiнен тұратын бiрлесе º½рыл¹ан органдар жатады.

²орытындылай келе айтарымыз, мемлекет пен азаматтыº ºо¹амды д¾ние ж¾зi ¼ркениетiнi» ºол жеткiзген ½лы табысы деп ба¹алау ºажет. Мемлекет пен азаматтыº ºо¹амды бiр-бiрiне ºарама-ºарсы ºою ºателiк болады, ¼йткенi олар бiрге ¼мiр с¾редi ж¸не бiрiн-бiрi ¼зара толыºтырып отыр. Азаматтыº ºо¹ам не¹½рлым дамитын болса, со¹½рлым мемлекет те демократияланады. Керiсiнше де жа¹дай болады, азаматтыº ºо¹ам не¹½рлым нашар дамыса, со¹½рлым авторитарлыº ж¸не тоталитарлыº мемлекеттi» пайда болуы мен ¼мiр с¾руiне м¾мкiндiк туады. Азаматтыº ºо¹ам – б½л, дамы¹ан, т½раºты, адамдардың ¼мiр сүруi жо¹ары де»гейге жеткен әділ де ашық ºо¹ам.