Оныншы тақырып. °леуметтiк-этникалы² қауымдастықтар және ұлт саясаты

°леуметтiк-этникалыº процестер мен халыºтарды» ¼зара ºарым-ºатынастарын дамыту проблемасы ºо¹ам ¼мiрiндегi аса ºиын да к¾рделi º½былыс болып табылады. Сонымен қатар олар саясаттанудың өзекті мәселесі. ´йткенi бiздi» ¸лемiмiзде ¾ш мы»нан астам ½лттар, ½лыстар мен тайпалар ¼мiр с¾редi. Оларды» iшiнде ¾лкендерi мен кiшiлерi де, азаттыº ал¹андары да, ºаналушылары да бар. Ал солар ¸леуметтiк-экономикалыº дамуды» т¾рлi сатысында т½рмыс құрып отыр. Д¾ние ж¾зiндегi т¾рлiше халыºтарды» тоºсан проценттен астамы к¼п½лтты мемлекет º½рамында ¼мiр с¾руде.

Д¾ние ж¾зiнi» халыºтары 235 мемлекетке топтасºан. Соларды» iшiнде 197 мемлекет Бiрiккен µлттар µйымыны» м¾шесi, ал 205 мемлекет егемендiлiк º½ºы бар мемлекет болып табылады. Б½ларды» ºатарында 30 мемлекет дамы¹ан капиталистiк державалар¹а т¸уелдi болып отыр. Соны» ¼зiнде де мына бiр ж¸йдi атап айталыº. М¸селенки, 1600 халыº дамушы елдерде т½рады, шамамен ал¹анда 100 байырғы-т¾пкiлiктi т¾рлiше ½лттар дамы¹ан капиталистiк елдердi мекендеген. Ал ТМД º½рамында 170-ке жуыº ½лттар, ½лыстар, ½лттыº ж¸не этникалыº топтар т½рады. Д¾ние ж¾зiндегi 320-дан астам халыºты» ¼зiндiк саны бiр миллион адамнан асады.

Атал¹ан мысалдар, саясатты» субъектiсi ретiндегi ¸леуметтiк-этникалыº қауымдастықтың дамуы проблемасы айырыºша назар аударуды талап ететiнiн а»¹артады. Д½рысында, б½л ¸леуметтiк-саяси к¾рделi феномен. Бұл, ¸леуметтiк-этникалыº проблема ½заº жыл бойы ¼зiндiк белсендi т¾рде жетiлдiрiліп келгенiмен, ºазiргi уаºытта б½л проблема ж¼нiнде жа»аша ой тол¹ау, оны» ºо¹амда¹ы ¸рекетi мен ыºпалын ба¹алау ж¼нiнде жа»а талаптар т½р¹ысынан ºатынас жасау мiндетi ал¹а тартылады.

°леуметтiк-этникалыº қауымдастықтың даму проблемасы к¼птеген м¸селелердi ºамтиды. Демек, б½л туралы проблеманы жан-жаºты ºамту, оны» т¾рлерi мен ¼мiрге тере» бойла¹ан ¼зiндiк ерекшелiктерiмен пайымдау м¾мкiн емес. Осымен байланысты б½л проблема турасында шындыºты» биiк белесiне к¼терiлудi маºсат т½тпай, мен оны» тек ºана аса ма»ызды т¾йiндi м¸селелерiне тоºталмаºпын.

«°леуметтiк-этникалыº қауымдастықтың» м¸нiсiн ºарастыруда, е» алдымен, оны» саясатты» ¼зектi бiр субъектiсi ретiндегi ерекшелiгiн, адамзатты» ºо¹амдыº ¼ркениеттi дамуында¹ы алар орны мен р¼лiн айºындаумен ºатар «¸леуметтiк-этникалыº ºауымдастыºты» т¾рiн», оны» сипатын ½¹ынудан, пайымдаудан бастау ж¼н болмаº.

1. Әлеуметтік-этникалық қауымдастықтың түрі жөніндегі түсінік

Терминдiк т½р¹ыдан ал¹анда «¸леуметтiк-этникалыº ºауымдастыºты» т¾рiнi»» ¼зiне т¸н ¹ылыми-теориялыº ерекшелiгi бар. Атап айтºанда б½л, я¹ни ¸леуметтiк-этникалыº ºауымдастыº ºо¹амдыº ¼мiрдi» сан-салалы iс-¸рекетiнде адамдарды» этникалыº ¼мiр-тiршiлiгiмен тiкелей байланысты бол¹андыºтан к¾рделi де ыºпалды º½былыс ретiнде к¼рiнiс табады. Бiраº б½л º½былысты жеке-дара нендей бiр ºо¹амдыº-экономикалыº формация¹а ¹ана т¸н деп санау¹а ешбiр негiз жоº. М½ның – º½былысты» ¸лемдiк ауºымы да ¼мiр с¾рiп отыр¹ан ºаншама халыººа, жеке адамдар тобына ортаº ыºпалды м¸нi бар. Олай дейтiнiмiз, халыºтар ¼здерi т½ратын аймаºтар ерекшелiгiне ºарай – азиалық, африкалықтар, еуропалыºтар, та¹ы басºа аймаºтар бойынша дараланады. Б½л адамдарды» (халыºтарды») жа¹рапиялыº ºауымдастыºтарыны» т¾рi болып табылады. Қауымдастықтың нәсілдік түрі тиісінше адамдарды бет-жүзі, өңіне қарай біріктіреді, ал к¼з жанары т¾сiне ºарай та¹ы да бiр ºасиетке орайластырылады. С¼йтiп, адамдар н¸сiлдiк ж¸не жа¹рапиялыº орта ерекшелiгiне ºарай, бiрiнші кезекте тайпалыº, ½лыстыº, ½лттыº ºауымдастыººа топтасады. Мiне, осы¹ан с¸йкес, адамдарды» ¸рбiр тобы адамдарды» ºауымдасуыны» ¸леуметтiк-этникалыº т¾рi боп аталады.

Адамдар ºауымдасты¹ыны» т¾рлiше ¸леуметтiк-этникалыº т¾рiнi» пайда болуы мен дамуы ºо¹амдыº ¼ндiрiс т¸сiлi бойынша аныºталады. Демек, материалдыº ¼мiрдi» ¼ндiрiс т¸сiлi адамдардың ¼мiр-тiршiлiгiнi» ¸леуметтiк, саяси ж¸не рухани процесiн айºындайды.

Осымен байланысты мына бiр т¾бегейлi м¸селенi атап айталыº. ´мiр-т½рмыс ºажетiне байланысты материалдыº игiлiктер ¼ндiру ¾шiн адамдар бiр бiлектен к¾ш ºосып, еңбек етуге, топтасуға мәжбүр болады, өйткені ұжымдық күш қосу арқылы адамдар белгiлi бiр ¼ндiрiстiк процесс жа¹дайында, ¼зара ºарым-ºатынастар¹а топтасу¹а м¸жб¾р болады. Мiне, сол ºатынастар ºо¹амдыº º½рылысты» экономикалыº негiзiн º½райды, жалпы ºо¹амдыº ¼ндiрiстi» iлгерi дамуына ¾лкен серпілiс бередi. С¼йтiп, адамдар арасында осындай экономикалыº негiзде т½раºты да жан-жаºты ¼ндiрiстiк байланыстар ºалыптасып, дамиды. Сонымен, ¸леуметтiк-экономикалыº негiзде ¼рiс ал¹ан, тiршiлiк талабынан туында¹ан адамдар ºауымдасты¹ыны» ¸леуметтiк-этникалыº т¾рiнi» ¼мiр с¾руiнi» аса ºажеттiлiк шарты – экономикалыº ¼мiрдi» ортаºты¹ы болып табылады. С¼йтiп, адамдарды» осы ¸леуметтiк-этникалыº ºауымдасты¹ы – е» алдымен, материалдыº ¼ндiрiстi ж¾зеге асырушы экономикалыº ºауымдастыº ретiнде бел алады.

Егер адамдар арасында бiрлескен, ¼зара ºолдау т½р¹ысында ¼мiр с¾ру мен е»бек ½йтºысы болмаса, онда оларды» ¸леуметтiк-этникалыº ºауымдасты¹ы да болмайды. Сондыºтан да адамдарды» кез-келген тобы белгiлi бiр салада, айталық, т½рмыста, е»бекте ¼зара араласу, бiрлесу, ¼зара т¾сiнiк бiрлiгi сияºты жинаºтаушы º½ралдарынсыз материалдыº та, рухани да игiлiктер ¼ндiре алмайды. Адамдар ¼мiрiндегi сондай аса ºажеттi, ¼зара араласу мен ºауымдастыºты» к¾ллi ¸леуметтiк-этникалыº т¾рiнi» бiрден-бiр т½тастырып бейнелейтiн белгi-нышан – тiлдi» ортаºты¹ы болып саналады.

Тiл – халыºты» жан-ж¾регi, оны» этникалыº сана-сезiмiнi» ºасиеттi м½расы. Тiл – адамдар арасында¹ы ¼зара ºарым-ºатынас байланысын ны¹айта т¾сетiн е» басты º½рал.

Б½л арада мынаны пайымдау ºажет. Адамдар белгiлi бiр жер аума¹ында ¼мiр с¾редi, жер-ананы» таби¹и байлыºтары мен игiлiктерiн емiн-еркiн пайдаланады. Сонан да т½р¹ан аумаº – адамдар ºауымдасты¹ыны» ¸леуметтiк-этникалыº т¾рiнi» та¹ы бiр ºасиеттi асыл белгiсi саналады.

Е» басты бiр м¸селе мынадай – материалдыº ¼мiр саласында адамдарды» ¸леуметтiк-этникалыº ºауымдасты¹ы адамдарды» сана-сезiмi, ойлау-т¾йсiгу машы¹ында ¼з к¼рінiсiн табады. Сонан да адамдарды» ºауымдасты¹ыны» ¸леуметтiк-этникалыº т¾рiнi» б¸рiне т¸н аса ºажеттi белгiсi ретiнде мiнез-º½лыºтыº (психикалық) сипат м¸дениет ºауымдасты¹ынан бой к¼рсетедi.

Адамдарды» ºауымдасты¹ыны» ¸леуметтiк-этникалыº т¾рiнi» негiзi – рулыº-тайпалыº, ½лыстыº, ½лттыº. М½ны» б¸рi бiр-бiрiмен сырттай ºабысады, астаса алады. М½ны» ¼зi за»ды да. ´йткенi ¸лгi атал¹ан – рулыº-тайпалыº, ½лыстыº, ½лттыº белгiлердi жинаºтай айтºанда – ¸леуметтiк-этникалыº т¾рдi» атауы болып шы¹ады. ²ауымдастыºты» ¸леуметтiк-этникалыº т¾рi барлыº т¾рлер ¾шiн ортаº белгiлер болып ºана ºоймайды. ´йткенi ¸р т¾рдi» ¼зiндiк жеке-дара ерекшелiгiн сипаттайтын белгiлерi де бар. Мысалы, рулыº-тайпалыº ºауымдастыººа айырыºша т¸н белгi – адамдарды» ºаны бiр туыстыº байланысы. Сол рулыº-тайпалыº кезе»де ½лыстар, ½лттар сияºты ºауымда атал¹ан белгi бол¹ан жоº.

Адамдарды» ¸леуметтiк-этникалыº ºауымдасты¹ы белгiлi бiр ¸кiмшiлiк т½р¹ыда¹ы ºауымдастыºты да ал¹а тартады. Ал б½л ºауымдастыº не рулыº басºару т¾рiнде, не мемлекеттік өкімет түріндегі саяси және құқықтық ұйым түрінде, не халыºты» ¼зiн-¼зi басºаруы т¾рiнде к¼рiнiс табады. Мынаны айрыºша атап айтºан ж¼н. Адамдарды» ºауымдасты¹ыны» ¸леуметтiк-этникалыº т¾рiнi» барлыº белгiлерi: б½лар – экономикалыº байланысты» ортаºты¹ы, тiлдi» ортаºты¹ы, жер мен м¸дениет ортаºты¹ы – ºауымдастыºты» ºажеттi шарты болып табылады.

´мiрде мынадай да жа¹дай болады. Тiптi адамдарды» ¸леуметтiк-этникалыº ºауымдасты¹ы ¼зiне т¸н кейбiр белгiлерден айрылса да ¼мiр с¾ре бередi. М¸селен, болгар халºы Түркияны» ºол астында 500 жыл болды¹. Алайда т¾рiктерге кiрiптар болудан болгар халºы жойылып кеткен жоº. °леуметтiк-этникалыº ºауымдастыº ретiнде ол ¼мiр с¾редi.

Б½л арада, д¸йектей айтºанда, ¸леуметтiк-этникалыº т½рпатты н¸сiлдiк т½рпатпен ешºашан шатыстыру¹а болмайды. ´йткенi адамдарды» ºауымдасты¹ыны» ¸леуметтiк-этникалыº т¾рi жаратылыс-таби¹и негiзде ºалыптасºан. Ал, н¸сiлдiк т½рпатºа келсек, б½л – адамдарды» ½заº уаºыт бойы биологиялыº жа¹ынан жа¹рапиялыº т¾рлiше жа¹дай¹а икемделуi. Осы бiр процесс адамдарды» негiзгi н¸сiлшiлдiгiнi» ºалыптасуына алып келдi. Б½лар аº (еуропалыºтар), сары (монголоидтер) ж¸не ºара (негроидтер). Б½ларды» б¸рi бiр ¹ана Адам атадан тарал¹ан, ¼зiнi» ал¹ашºы ½ясында ¼мiрге келiп, сонан ¼сiп-¼ркендеп жер шарына т¾гел таралып кеткен.

±ылым д¸лелдегендей, дамуды» тарихи т¸жiрибесi маº½лдап- бекiткенiндей, адамдар ¼здерiнi» ºайсы н¸сiлге жататынына ºарамастан ¼з бойына ¼ркениеттi ¸леуметтік даму ¾шiн бiры»¹ай ºабiлеттiлік ºасиетiн жинаºта¹ан.

´ткенде де, ºазiргi кезе»де де халыºтарды» экономикалыº, саяси ж¸не м¸дени ¼мiр саласында ед¸уiр де»гейде бiр-бiрiне те» келмейтiнi, б½л оларды» н¸сiлдiк ерекшелiгiнi» салдары, объективтi жа¹дайлар мен м¾мкiндiктi» бiрдей еместiгiнi» н¸тижесi. Шынында, т¾рлiше н¸сiлдi халыºтар жа¹дайды» б¸рiне бiрдейлiк кезе»iнде материалдыº ж¸не рухани ¼мiрде даму де»гейiнi» бiрдей болуына ºабiлеттi екенiн тарихи т½жырымдар д¸лелдеген-дi. Мысалы, Азия мен Африка халыºтары дамуыны» т¸жiрибесi осыны» айºын ай¹а¹ы.

XIX ¹асыр басында орыс зерттеушiсi Миклухо-Маклай Тыныº м½хитта¹ы аралда к¼п жыл ¼мiр с¾рiп, папуастар мен маланезийлiктердi» т½рмыс к¾йi мен м¸дениетiн зерттеген. µзаº жыл бойы осы халыºтармен етене ¼мiр с¾рген зерттеушi дамуда артта ºал¹ан бұл тайпалар «жо¹ары таби¹и интелектiлiгi» бар адамдар деген т½жырым жаса¹ан. Миклухо-Маклай ¼зiнi» осы к¼п жыл¹ы зерттеу-т½жырымы арºылы сол кездегi ¹алымдар арасында папуастар «т¼менгi н¸сiл ж¸не ºабiлетсiз халыºтар» деген жаңсаº пiкiрдi» к¾лiн к¼кке ½шыр¹ан. Австралия және Африканы мекендеп, дамуда артта ºал¹ан тайпалары ¼мiрiн ½заº жыл бойы зерттеген этнограф Миерс та сондай пiкiрдi ºуатта¹ан. Орталыº Африкада¹ы жер бетiндегi тайпалар арасында дамуда мейлiнше артта ºал¹ан нагмеевтер тайпасын зерттеген П.В.Шмидт ¸лгi тайпа адамдары ¼зiнi» интеллектiлiк ºабiлетi жа¹ынан кiмнен болса да кем еместiгiн, бiрде-бiр саты т¼мен т¾спейтiнiн д¸лелдеп, аталы т½жырым жаса¹ан.

Е» ¹ажабы сол, н¸сiлшiлдiк шовинистiк «теория» жал¹ан, шолаº пайымдаудан ту¹ан. Оларша «толыº м¸ндi» ½лттар тек жо¹ары н¸сiлдiлерден шыººанды-мыс, ал «толыº м¸нсiз» халыºтар т¼менгi н¸сiлден ¼рбiген сияºты. Н¸сiлшiлдiк «теория» жойºын басºыншылыº со¹ыстарды ж¸не империалистердi» отаршылдыº саясатын аºтау ¾шiн ºызмет етедi. Ал, соны» ¼зiнде де «арийлік теория» ойдан шы¹арыл¹ан жал¹ан пiкiрге негiзделген. Д½рысында, жо¹ары н¸сiлдi арийлер деген ешºашан ¼мiр º½р¹ан емес. Д.Неру «Арийшіл» с¼зiнi» м¾лде басºа м¸нi бар деген екен. Ол «арья» деген с¼зден шыººан, ол «жер жырту» деген с¼з. Сонау бая¹ы заманда арийлер деп диºандарды айтса керек, ал егiншiлiк – игiлiктi», молшылыºты» б½ла¹ы емес пе!

Ғылым н¸сiлшiлдiк шовинистiк «теорияны»» ºабыр¹асын к¾йретiп, оны» жал¹ан екенiн д¸лелдегенiне ºарамастан к¼птеген с¾рºайы саясаткерлер, социологтар, философтар оны жан сала уа¹ыздап ж¾р.

Сайып келгенде, ¹ылыми т½жырым бойынша, адамдарды» ºауымдасты¹ыны» т½рпаты мен т¾рлерi туралы м¸селе тек ºана ¸леуметтiк-саяси ¹ылымда ¹ана емес, сондай-аº ол халыºаралыº саясатта да аса ма»ызды орын алып келедi. Осы¹ан орай ¹ылыми ¸дебиетте адамдар ºауымдасты¹ыны» ¸леуметтiк-этникалыº т¾рлерi, т½рпаты, проблемалары ж¼нiнде т¾рлiше к¼зºарас етек ал¹анын қатерде ұстау керек.

Кейбiр ¹алымдар адамдар ºауымдасты¹ыны» ¸леуметтiк-этникалыº т¾рлерiнi» ¾ш т¾рi бар деп т½жырымдайды. Б½лары – рулыº-тайпалыº ºауымдастыº, ½лыс, ½лт. Басºа бiр ¹алымдар – осындай ºауымдастыºты» оларша – ру, тайпа, ½лыс, ½лт деп аталатын т¼рт т¾рi бар деседi.

Орысты» белгiлi этнографы С.А.Токарев адамдар ºауымдасты¹ыны» ¸леуметтiк-этникалыº т¾рiн басºаша ºарастыр¹ан. Мысалы, адамдар ºауымдасты¹ыны» ¸леуметтiк-этникалыº т¾рi – тайпа, демос, ½лыс, ½лт деп т½жырымда¹ан¹.

Менi» к¼зºарасымша пайымда¹анда, ¸леуметтiк-этникалыº ºауымдастыºты» негiзгi т¾рлерi – рулыº-тайпалыº ºауымдастыº, ½лыс ж¸не ½лт. Шынында, т¾рлi халыºты» ½заº ¹½мыр кешуi, дамуы ºарºынына с¸йкес адамдар ºауымдасты¹ыны» әлеуметтік-этникалық түрі де түрліше, бұл дамудың ¸леуметтiк-экономикалыº жа¹дайларыны» ерекшелiктерiне тiкелей ºатысты.

Сайып келгенде, ºауымдастыºты» ¸леуметтiк-этникалыº т¾рi – б½л наºты т¾рде ¼мiр с¾рiп отыр¹ан, салыстырмалы т¾рде бiрт½тасты¹ымен ерекшеленетiн адамдарды» ¾лкен бiр топтары бiрлестiгiнi» жиынты¹ын эмпирикалыº т½р¹ыдан топтастырушы ºауымдастыº. Осындай қауымдастық этникалық пен ұлттық қатынастар процестерінде дербес саясат субъектісі ретінде көрініп, экономикалық байланыстар, тіл, жер және мәдениет салаларының ортақтығымен дараланатын қауымдастық.