Үшінші тақырып. Салыстырмалы саясаттану

Саясаттану ¹ылымыны» к¼птеген м¸селелерiнi» iшiнде салыстырмалы саясаттану м¸селесi ма»ызды орын алады. Салыстырмалы саясаттану немесе саяси компаративистика дегенiмiз саяси ¹ылымдарды» ма»ызды ба¹ыттарыны» бiрi болып табылады. Ол ¸сiресе, ¹ылыми ¸дебиетте аз ºамтыл¹ан, т¾рлi елдер мен мемлекеттердi», т¾рлi ¼»iрлер мен халыºтарды» жалпы жа¹даяттары мен ерекшелiктерiн зерттейдi.

Салыстырмалы саясаттануды жалпы саясаттануды» ма»ызды, соны» ¼зiнде º½рамды бiр б¼лiгi ретiнде ºарастыра келгенде ол ¼з алдына дербес п¸н болып шы¹ады. Наºтыраº айтºанда, м½нда ¼зiндiк зерттеу ауºымында мемлекеттердi, елдердi, ¼»iрлердi, халыºтарды салыстырмалы т¾рде ºарастыру¹а болады. Демек, б½л ¹ылым саласыны» ¼зiндiк зерттеу т¸сiлдерi, ¼зiндiк мазм½ны мен белгiленген маºсаты болады.

Салыстырмалы саясаттану деген а¹ылшынны» «салыстырмалы» деген с¼зiнен алын¹ан. Салыстыру дегенiмiз ойлауды» к¸дiмгi т¸сiлi, ал ¹ылыми салыстыру дегенiмiз зерттеудi» ке»iнен тарал¹ан т¸сiлi болып табылады. Салыстыруды» к¼мегiмен саяси нысандар мен º½былыстарды», ж¾йеленулердi», реттеулердi» сандыº ж¸не сапалыº сипатын айºындай отырып, белгiлi бiр саяси процестердi» мазм½нына ба¹а берiледi. Сондыºтан да халыºтарды, ¸леуметтiк-саяси институттарды, саяси ¸рекеттер мен ºайта º½рылуларды со¹ан с¸йкес таби¹и т¾рде ºарастыр¹анда ¼зге мемлекеттермен немесе ¼»iрлермен, елдермен немесе тарихи кезе»дермен салыстырылады. Француз саясаттанушылары М.Доган мен Д.Пелассиды» аныºтаулары бойынша салыстырмалы саясаттануды» маºсаты сипаттарды к¼рсетуге ºара¹анда барынша наºты жа¹дайды к¼рсету – наºты бiр н¸рсенi зерттеуге ал¹анда оны барынша ке» ауºымда ºарастырады¹.

Осы¹ан орай мынандай н¸рсенi ескеру ºажет: компаративист ¹алымдар зерттелетiн н¸рсенi ºарастыр¹анда оларды» не¹½рлым к¼п м¼лшерiн, фактiлер мен жа¹даяттарды к¼бiрек алу¹а тырысады, м½ны» ¼зi ºоймай саяси º½былыстар мен процестердi тек сипаттап ºана салыстырмалы түрде ½¹ындырады.

Салыстырмалы зерттеулердi ж¾ргiзгенде ¸сiресе, т¾рлi саяси ж¾йелерге, т¾рлi мемлекеттердi», халыºтарды» саяси м¸дениетiнi» мазм½ны мен дамуына, халыºты» белгiлi бiр топтарыны» саяси ºажеттерiне ºатысты теориялар мен т¸жiрибелердi мыºтап ескередi. Сонымен ºатар салыстырмалы зерттеулер ºазiргi заманда¹ы алуан т¾рлi ж¸не шапша» ¼згерiске т¾сiп жатºан ºо¹амды зерттеуде де, ж¸не болжау жасауда да барынша н¸тижелi болмаº.

1. Салыстырмалы саясаттануды» пайда болуы

Салыстырмалы саясаттануды» к¼птеген м¸селелерiнi» iшiнде оны» пайда болу м¸селесi ерекше орын алады. Салыстырмалы саясаттану ¼зiнi» зерттейтiн н¸рсесiн ¼зге н¸рселермен ж¸не процестермен ¼лшеу ж¸не салыстыру жолымен зерттейдi. Наº сондыºтан да салыстырмалы т¸сiлдердi» негiзiнде Аристотель басºаруды» монархиялыº, олигархиялыº ж¸не демократиялыº ¾ш негiзгi ж¾йесiн, ¼зiнше жiктеу т¸сiлiн тапºан. Аристотель ежелгi грек ºаласы-мемлекетiнi» конституциясын салыстырмалы зерттеуге айтарлыºтай ¾лес ºосºан.

Сондай-аº Ш.Л.Монтескьенi де салыстырмалы талдауды» негiзiн салушыларды» бiрi деп ºарастыру¹а болады. Ол ¼зiнi» «За»дар рухы туралы» (1747) деген е»бегiнде басºаруды» республикалыº, монархиялыº ж¸не деспоттыº ¾ш тармаººа жiктелген ж¾йесiн жасады. Ш.Л.Монтескье ¼зiнi» т½жырымдарын негiзiнен ²ытай мен Англияны», Иран мен Францияны» мемлекеттiк басºару ж¾йелерiн салыстыру арºылы жаса¹ан. Салыстырмалы талдау ХIХ ¹асырда ¸леуметтiк ж¸не ºо¹амдыº ¹ылымдарда ке»iнен ºолданыл¹ан. М½ны» н¸тижесiнде салыстырмалы саясаттануды» ¸дiстемесi к¼рiнiс тапºан. М½ны» бастаушыларыны» бiрi Э.Фримен болып есептеледi. Ол ¼зiнi» «Салыстырмалы саясат» (1873) деген кiтабында белгiлi т½жырымды т¾йiндеген: «Тарих дегенiмiз ¼ткен кезе»нi» саясаты, ал саясат дегенiмiз – ºазiргi кездi» тарихы». Э.Фримен салыстырмалы талдауды пайдалана отырып т¾рлi халыºтар мен мемлекеттердi», т¾рлi тарихи д¸уiрлердi» ½ºсас сипаттарын ашып т¾сiндiруге, оларды» ºандай да бiр ортаº тамырдан пайда бол¹анын ½¹ыну¹а тырысады. Салыстырмалы саясат ¸дiстемесi ¸сiресе, А²Ш-та ке»iнен ¸йгiлi бол¹ан. К¼птеген ºо¹амтанушы ¹алымдар салыстырмалы талдауды конституциялыº мекемелерге, за» шы¹ару¹а, дiнге, саяси ¸рекеттерге талдау жаса¹анда ºолдан¹анын айта кеткен ж¼н.

ХХ ¹асырды» 1-шi жартысында салыстырмалы м¸ндегi зерттеулер негiзiнде жасал¹ан iрi ¹ылыми е»бектер шы¹а баста¹анын атап айтºан ж¼н. Мысалы, М.Вебердi» «Дiн ¸леуметтануы. Дiни ºауымдастыºты» жiктерi» (1905) кiтабы. Орыс ¹алымы М.Острогорскийдi» «Демократия ж¸не саяси партиялар» (1898) деген iргелi екi томдыº е»бегiнде компаративизмнi» айтарлыºтай элементтерi ½шырасады. К.Фридрихты» «Конституциялыº басºару ж¸не демократия» (1937) ж¸не К.Фридрих пен Г.Файнердi» «²азiргi басºару ж¾йесiнi» теориясы мен практикасы» (1932) кiтаптарын зерделегенде оларды» ¼зiндiк сипаты жа¹ынан салыстырмалы зерттеулер болып шы¹ады. Б½ларда басºаруды», саяси институттар мен процестердi» алуан т¾рлерi талданып, саяси теорияларды» ма»ызды болуы т½р¹ысынан ºарастырылады. М½ндай е»бектердi» н¸тижесiнде ºо¹амды саяси зерделеуге айтарлыºтай ½¹ым-т¾сiнiк жасалды.

М.Фартес пен Е.Причардты» «Африкада¹ы саяси ж¾йелер» (1940) деген кiтабы жарыº к¼ргеннен кейiн саяси антропологияны» тарихы бастау алып, м½ны» ¼зi салыстырмалы саясаттануды» дамуында айтарлыºтай ма»ыз¹а ие болды.

С¼йтiп, басºаруды», саяси институттарды», жекелеген саяси процестердi» алуан т¾рлерiн талдау арºылы ¹ылым¹а аса зор ¾лес ºосылып теориялыº, ºорытындылау ¸дiстемелiк т½жырымдау секiлдi материалдар мен салыстырмалы саясаттану саяси ¹ылымны» ¼з алдына дербес бiр ба¹ыты болып ºалыптасуына ал¹ышарттар жасалды.

Салыстырмалы саясаттану саяси ¹ылымдарды» ¼з алдына дербес бiр саласы ретiнде 50-жылдары ºалыптасты. 50-жылдарды» ал¹ашºы жартысында б½л ¹ылыми ба¹ытты жасау¹а ж¸не ºалыптастыру¹а тамаша серпiн берген е»бектер пайда болды. Оларды» iшiнде Р.Макридистi» «Басºару ж¾йесiнi» салыстырмалы зерттеулерi» (1954) ж¸не «Саясатты салыстырмалы зерттеу» (1955) кiтаптарын атау¹а болады. 50 жылдары Г.Алмонд, С.Верб, Д.Ланер, С.Пая, Р.Путнем, Д.Эптер секiлдi зерттеушiлердi» ¹ылыми е»бектерi жарыººа шыºты. Б½ларды» б¸рiн ºосып ºарастыр¹анда салыстырмалы зерттеулер немесе Батыс терминологиясымен айтºанда, саясаттануды» компаративтi ба¹ыты к¼рiнiс бердi. Компаративизм принципi негiзiнде аса ма»ызды саяси º½былыстар зерттелдi. М½ны» iзiнше С.Бергердi», Дж.Голдтранны», Г.Лембруктi», А.Лийпхартты», Б.Пауэллдi», Дж.Сарторидi», Ф.Шмиттердi» саяси зерттеулерi пайда болды. Б½ларда ¸леуметтiк топтарды», саяси партияларды» м¾дде бiрiктiрген топтарды», шешiм шы¹ару механизмiнi», саяси м¸дениеттi», саяси т¸ртiптi» ж¸не оны» салдарыны» º½былыстарына зерделеулер жасалды.

Осы орайда салыстырмалы саясаттануды» пайда болуы мен ºалыптасуында «Дамушы ¼»iрлердi» саясаты» (1960) деген ½жымдыº монографияны» жарыººа шы¹уы ма»ызды роль атºар¹анын айта кеткен ж¼н. М½нда ¸леуметтiк-саяси ж¸не ¸леуметтiк-экономикалыº ºатынасты» жетiлдiру барысында даму нышандарын жасау¹а ¸рекет жасалды. С.Н.Айзенштат билiк т¾рлерiнi» Вебер концепциясы негiзiнде ºарастыр¹ан «Империяны» саяси ж¾йесi» (1963) е»бегiнде то¹ышарлыº (бюрократтыº) империя деп аталатын¹а талдау жасайды. Ал Р.Бендикс «µлтты» º½рылуы ж¸не азаматтыº» (1964) деген монографиялыº зерттеуiнде Батыс Еуропада, Ресейде, Жапонияда ж¸не Индияда ½лттарды» ºалыптасу процестерiне салыстырмалы талдаулар жасал¹анда традиционализм, то¹ышарлыº, плебисцитарлыº демократия т.с.с. Вебер концепциясы ºолданылды. Салыстырмалы саясаттануды» ºалыптасып дамуына ыºпал еткен ж¸йттердi» iшiнде батыстыº емес саяси ж¾йенi» ºауырт ºаптай ¼суi ыºпал еттi; ´зге елдердi» ж¸не халыºтарды» саяси м¸селелерiне ж¸не б½¹ан ºатысты саяси институттарыны», º½ндылыºтарыны», ба¹ыттарыны», д¸ст¾рлерiнi», саяси м¸дениетiнi» м¸селелерiне саясаттанушыларды» ден ºоюыны» барынша к¾шеюi салыстырмалы саясаттануды» ºалыптасуына ж¸не дамуына ыºпал еткенi с¼зсiз. М¸селенi осы т½р¹ыдан алып ºарастыр¹анда оны» ма»ыздысы сол, салыстырмалы к¼зºарас арºылы зерделеуде ХХ ¹асырды» 1-шi жартысында ¾стем бол¹ан саясатºа еувроцентристiк к¼зºараспен ºара¹ан Батысты» саяси ¹ылымдарынан к¼птеген зерттеушiлер бой тартатын болды. Наºты айтºанда, ХХ ¹асырды» 2-шi жартысында, со¹ыстан кейiнгi кезе»де б¾кiл д¾ниеж¾зiлiк жа¹даяттарды» ¼згерiске т¾суi ке» етек алды, түйіндеп айтºанда бодансыздандыру (деколонизация) ж¸не к¼птеген мемлекеттердi» пайда болуы, б½ларды» к¼пшiлiгi ºауырт т¾рде дербес мемлекет болып ºалыптасып б¾кiл ¸лемдiк саясатта белсендi т¾рде бой к¼рсете баста¹анына орай салыстырмалы т¸сiл пайда болып, ºалыптасып ж¸не дами отырып ке»iнен ¸йгiленді.

Сондай-аº ºо¹амдыº т½тынушылар да салыстырмалы саясаттануды» дербес ¹ылым саласы ретінде даралануына ºолайлы жа¹дай болып шыºты. Саяси ж¾йе концепциялары, саяси рольдер мен ºызметтер, саяси ¸леуметтану, саяси м¸дениет, тарих, ¸леуметтануды» теориясы мен ¸дiстемесi, м¸дениеттану ж¸не ¸леуметтiк-психологиялыº м¸н-мазм½н ¹ылыми зерделеулерге ойыса бастады. М½ны» б¸рi бiр-бiрiмен кiрiге отырып салыстырмалы саясаттану саяси ¹ылымдарды» жа»а сапалы д¸режеге к¼терiліп, дамуын ºамтамасыз етiп, со¹ан с¸йкес ºо¹амдыº ºажеттiлiктi ¼теуге ºолданылатын болды.

ХХ ¹асырды» 2-шi жартысында компаративистiк зерттеулер негiзiнен барынша ма»ызды екi м¸селенi шешуге ба¹ытталды: ¸лемде наºты бар саяси ж¾йелерге салыстырмалы талдау, саяси ж¾йелердi», ¼зiнi» даму кезе»дерiнде артта ºал¹ан елдердi» жа»¹ырып жетiлдiрiлу ¾лгiлерi мен саяси ж¾йелерiн жасау. Б½л ретте Батысºа ба¹ыт алма¹ан мемлекеттердi», елдердi» ж¸не халыºтарды» саяси институттарына, º½ндылыºтарына, ¾рдiстерiне, д¸ст¾рлерiне м¸н берушiлiк к¾рт к¾шейдi. Б½л ретте м½ндай жа¹дайды» ºалыптасуына б¾кiл ¸лемге ¼зiнi» ыºпалын к¾шейте т¾скен А²Ш-ты» iс ж¾зiндегi, наºты саяси м¾ддесi аз роль атºар¹ан жоº. Б½л ж¼нiнде салыстырмалы талдаулар бастамашыларыны» бiрi Г.Алмонд ашып көрсете бiлдi. М½ндай т¸сiлдi жасау мен ºолдануды» себептерi ж¼нiнде ол наºты былай деп жазды: «Бiрiншiден, Америка м¾ддесiнi» ке»ейiп б¾кiл ¸лемдi ºамтуына орай, бiздi» де зерделеу м¸селелерiмiз со¹ан с¸йкес ке»ейе т¾сiп Батыс Еуропадан тысºары ¼»iрлердi – Азияны, Таяу Шы¹ысты, Африка мен Латын Америкасын ºамтыды. Екiншiден, бiздi» зерделеулерiмiз ауºымы ке»iп ол барынша к¾нделiктi ºажетке айнал¹ан сайын, бiздi» ¹ылым-бiлiмге деген талабымыз да барынша д¸лдiктi, наºтылы болуды ºажетсiндi. Бiз Францияда¹ы саяси º½лдырауды ж¸й ºызы¹ушылыº ретiнде жеке-дара ¶ндiºытай мен Индонезия елдерi секiлдi саясаттану ¹ылымыны» к¼»iл аударатын оºи¹алары секiлдi ºарастыра салмайтын болдыº». Б½л ретте Г.Алмондыны» ¹ана е»бегi емес, сонымен ºатар, К.Дойчты», Д.Истонны», Г.Экстайнны» ж¸не к¼птеген басºа да салыстырмалы саяси зерттеулер жаса¹ан к¼птеген саясаттанушы ¹алымдарды» е»бектерi ке»iнен белгiлi болды. Салыстырмалы саясаттану наº осы кезе»дегi зор ма»ызы болуы деп ¹ылымды этноцентризмнен, «¸мбебап» концепциялардан аршып алып оларды ж¾йелi зерттеулер жолына салып ¸лемдегi мемлекеттердi», халыºтарды», м¸дениеттердi», саясатты» алуан т¾рлi мазм½нын зерттеуге жол ашºанын айту¹а болады. Мiне, наº сондыºтан да, саяси зерттеулер ауºымы к¾рт ке»ейе түсті десе болады.

Салыстырмалы саясаттануды» ¸дiстемелiк принциптерiн жасау¹а арнал¹ан ж½мыстар топ-тобымен пайда болды. Оларды» iшiнен ½жымдыº авторларды» «Салыстырмалы зерттеулер ¸дiстемесi» (1970) ж¸не «Салыстырмалы саяси ж¾йелер» (1977) маºалалар жина¹ын, Р.Чилкотты» «Салыстырмалы саясаттану теориясы: жiктелу ¾лгiлерiн iздестiру жолында» (1981) ж¸не Р.Мерриттi» «Салыстырмалы саясаттануды» ж¾йеленген т¸сiлдерi» (1970) кiтаптарын ж¸не т.с.с. ерекше б¼лiп айту¹а болады. Б½л м¸селеге арнал¹ан ¸дебиеттер тасºыны бар¹ан сайын ¼сiп отыр¹анын атап өткен орынды. «´ркениетке салыстырмалы шолу», «Тарих ж¸не ºо¹амды салыстырмалы зерттеу», «Салыстырмалы саяси зерттеулер» ж¸не осы секiлдi бiрºатар к¸сiби журналдарды» пайда болуы б½л ба¹ытты» ма»ыздылы¹ыны» артºанын к¼рсетедi.

Бiздi» елiмiзде салыстырмалы саясаттануды» ºалыптасу процесiнде е» ма»ыздысы салыстырмалы саясаттануды» Батыста ½шырасºан ºиындыºтарыны» б¸рiн м½ºият есепке алып ескеру; б¾кiл ¸лемдiк ºауымдастыº буындары дамуыны» ºандай да бiр кезе»дерiне с¸йкесетiн е» басты, шешушi бiлiм мен оºып ¾йрену салаларын ерекшелеп б¼лiп ºарастыру; с¼йтiп м¸селенi» теориялыº ж¸не практикалыº т½р¹ысынан барынша ¼зектiсiн айºындау болып табылады. М½нан ¼зге к¼птеген д¸ст¾рлi салыстырмалы саясаттану м¸селелерiмен ºатар сол с¸ттегi саяси институттар мен процестер бiрiншi кезекке шы¹ару¹а ыºпал еткен iс-ºимылды, сондай-аº саяси ºатысты болу¹а тиiс ºазiргi к¾ндегi м¸селелердi, бiрºатар елдердегi саяси м¸дениеттi», саяси º½ºыº пен азаматтарды» еркiндiгiнi» пайда болуы мен ºалыптасуы, саяси демократияны» дамуы ¾шiн б½ºаралыº аºпарат º½ралдары мен т¾рлi техникалыº º½ралдарды пайдалану, саяси ке»ес берушiлiк т.с.с. механизмiнi» немесе ж¾йесiнi» жасалуы мен даму м¸селелерiне ба¹а берiп отыру¹а ºатысатын болады.

Салыстырмалы саясаттану º½рамында¹ы е» басты шешушi буын¹а ºатыстысыны» бiзге ºолдану¹а боларлыºтай деп ºо¹амны» саяси динамикасымен, саяси т½раºтылы¹ымен ж¸не орныºтылы¹ымен, осы секiлдi ¼зге жа¹даяттармен саяси с¸йкестенуiнi» тиiмдi м¸селелерiн шешудi айту¹а да болады. М½ндай м¸селенi шешу ºандай елде, ¼зiнi» дамуы ºандай д¸режеде болса да кез келген саяси ж¾йе ж¸не кез келген саяси институт ¾шiн оның ма»ызы уаºытша ¹ана бола ºоймайды. Алайда халыº та¹дыры ¾шiн ¼зектi де, шешушi д¸режесiне ие бола отырып оларды» ма»ыздылы¹ы мен ¼зектiлiгi ¼лшеусiз ¼се т¾спек. М½ндай м¸селе бiздi» елiмiз ¾шiн де, сондай-аº ¼зге к¼птеген елдер ¾шiн де ºазiргi уаºытта шешушi м¸селе болып табылады.

Жеке елдерде ж¸не б¾кiл ¸лемде жа¹дайларды» ¼згеруiне орай салыстырмалы саясаттану ше»берiнде ºарастырыл¹ан басым боларлыº м¸селелер де ¼згерiске т¾сетiнiн атап айту ºажет. Салыстырмалы саясаттану ше»берiндегi басты ¸рi ¼зектi м¸селелердi тауып ерекшелеумен ºатар олардан кем емес м¸селелер аз болмайды. ´з кезегiнде оларды айºындап ж¸не шешiмiн табу бiздi» елiмiздегi салыстырмалы саясаттану мен жалпы саясаттануды» ºалыптасуы мен дамуына тiкелей ºолайлы жа¹дайлар болып табылады.

ХХ ¹асырды» со»ында ж¸не ХХI ¹асырды» басында ¸лемдiк дамуды» жа»а ¾рдiстерi айºындалып ¸лемнi» ¸леуметтiк-саяси алуан т¾рлiлiгi к¾шейген кезде салыстырмалы саясаттануда жа»а, ты» ¼згерiстердi зерттеуге ½мтылыс жасау барысында оны» ºолданбалы сипаты басым бола т¾стi. Сонымен ºатар салыстырмалы саясаттану ¼з алдына дербес зерттеу нышаны бола отырып, ¸дiстемелерi мен маºсаттарында ¼зiнi» дербес ерекшелiгi бол¹андыºтан б¾тiндей ал¹анда саясаттанумен байланысты болады. Ол салыстырмалы т¸сiлдер арºылы ¼зiнi» онан ¸рi дамуы ¾шiн ¼з алдынан ке»iнен жол ашып отырады.