2. Этнос, ұлыс және ұлт

µлттыº саясат проблемаларын д½рыс т½жырымдап, д¸л шешу, ¸леуметтiк-этникалыº ºауымдасуды дамыту ¾шiн, е» алдымен, саясаттану категориялары мен саясат субъектiсiнде аса ма»ызды м¸селе болып табылатын этнос, ½лыс, ½лт деген т¾сiнiкке ¹ылыми т½р¹ыдан аныºтама беру ºажет. Олар тарихи даму барысында белгiлi бiр аумаºта (территорияда) мекендеп, қалыптасқан адамдар қауымдастығы, бірыңғай ортақ тіл, мәдениет, мiнез-º½лыº (психика), ортаº сана-сезiм, этнонимдiкте ºалыптасºан белгiлермен дараланады.

«Этнос» – гректi» «ethnos» деген с¼зi. Ол «тайпа», «халыº» дегендi бiлдiредi. «Этнос» терминiн екi т¾рлi м¸н-ма¹ынада ½¹ын¹ан ж¼н.

Бiрiншiден, этникос атауы т½р¹ысында, екiншiден, этникалыº ¸леуметтiк организм. Бiр т½рпатты этникосºа, ºай жерде т½ратынына ºарамастан, атал¹ан этностың барлыº топтары жатады. Мысалы, Түркияда, Иранда, ²ытайда, Мон¹олияда, Францияда, басºа да елдерде т½ратын ºазаºтар бiр этникос º½райды. Ал ¸леуметтiк этникалық организм мiндеттi т¾рде ½лттыº мемлекетпен астарлас. М¸селенки, ºазаºты» этникалық ¸леуметтiк организмiне тек ²азаºстан Республикасында т½ратын ºазаºтар ¹ана жатады.

Этнос – белгiлi бiр аумаºта (территорияда) тарихи ºалыптасºан, адамдарды» т½раºтылыº жиынты¹ын бейнелейтiн аса к¾рделi ºо¹амдыº-т½тастыº º½былысты айºындайды. Б½¹ан ¼зiндiк белгiлер ретiнде мiнез-º½лыºты», м¸дениеттi» ерекшiлiгi, сана сезiмнi» бiрлiгi сияºты ортаº ½ºсастыºтар т¸н. Осы т¸рiздi ½ºсастыº тек тiл, халыº ¼нерi, д¸ст¾р, салт, ¹½рып, ¸дет-да¹ды т.б. белгiлермен ерекшеленедi.

Этнос – ¾ш т¾рлi т½раºты сатыға (т½рпатºа) б¼лiнедi. Бастапºы, ертерек кезе»iндегi сатыға (т½рпатºа) тайпалар жатады. Этнография, археология, тарих ¹ылымдарыны» м¸лiмет-т½жырымы бойынша тайпалар рулыº ºо¹амны» дамы¹ан кезе»iнде пайда бол¹ан, с¼йтiп, б½л ºо¹амдыº ½я ретiнде к¼рiнiс тапºан. Тайпа бiр тектi ºандас адамдарды» ¼зара туыстыº байланыстары, рулыº ºарым-ºатынас негiзiнде ¼рiс жай¹ан. °рбiр тайпа ¼зiндiк аты-ж¼нi, жерi, экономикалыº ¼мiрiнi» ортаºты¹ы, тiлi, салт-д¸ст¾рi, дiни нанымдары, дiни ¹½рыптары т.б. ерекшелiктерiмен жеке-дара дамы¹ан.

Тайпа мекендеген жерлер, ¸детiнше, соны» т½раºты иелiгiнде бол¹ан. Ал, жекелеген тайпалар арасында¹ы айрыº алºаптар екi жаº ¾шiн ºол с½¹ылмайтын жер ретiнде мойындал¹ан. Жердi» б¼лiнбейтiн бiрт½тасты¹ына ºолс½¹у д½шпандыº ¸рекет деп санал¹ан.

Кейбiр ¹алымдар тайпаларды» экономикалыº ¼мiрiнi» ортаºты¹ын мойында¹ысы, таны¹ысы келмейдi. Алайда, iс-т¸жiрибесi к¼рсеткендей, тайпа адамдары ¼ндiрiстiк процестi» материалдыº негiзiн бiрлесе иеленген. Экономикалыº тiршiлiк негiзiнде тайпаны» барлыº жандарыны» ортаº м¾ддесi, сол ортақ м¾дделерiн ºор¹ау, е»бек саласында да ортаºтыº бел алып отыр¹ан.

Сонымен, тайпаны» барлыº м¾шелерi ¾шiн тiл мен ал¹ашºы ºауымдыº м¸дениеттi» де ортаº бол¹анын ешбiр жоººа шы¹ару¹а болмайды. Мысалы, ¸рбiр тайпаны» ¼зiне т¸н м¸дени мерекелерi мен д¸ст¾рлерi ºалыптасºан. Тайпаны» белгiлi бiр ¸леуметтiк басшы ж¾йесi, ортаº салтанатты жа¹дайлары бол¹ан.

Адамдарды» рулыº-тайпалыº, этникалыº ºауымдасты¹ыны» º½рылысы онда¹ан мы» жылдар бойы ¾стемдiк º½р¹ан. Алайда, ¼ндiргiш к¾штердi дамыту ºажеттiлiгi бiрте-бiрте ал¹ашºы ºауымдыº ½жымдарды ны¹айта т¾судi талап еткен.

Ал¹ашºы рулыº-ºауымдыº º½рылыс д¸уiрiнi» ая¹ында тайпаны» дамуы кезе»інде, тайпалыº ¼зiндiк басºару ж¾йесi болды. Б½л ж¾йе тайпалыº ке»ес түрінде көрінді, о¹ан ¸скери ж¸не азаматтыº к¼семдер тартылды. Бiртiндеп тайпада м¾лiкке иелiк т½р¹ыдан жiктелу басталды. С¼йтiп, бай ж¸не кедей рулар шыºты, тайпалыº ¸скери жетекшiлердi» р¼лi артты, олар к¼бiнесе тайпаны» азаматтыº ¼кiметiн басып алатын болды.

²азiргi кезе»де ¸лемнi» кей айма¹ында ¸лi де болса «классикалыº т¾рдегi» тайпалар бар. Мысалы, Индияны» таулы тропикалыº ормандарында¹ы Андаман аралдарында негроидтер тайпалары т½рады. Олар ал¹ашºы рулыº ºауым кезе»iндегi ¼мiр тiршiлiгiн саºтап ºал¹ан, а»шылыºпен ш½¹ылданады. Б½л тайпалар, ¸сiресе джарва тайпасыны» адамдары Андаман т½р¹ындарынан бойын аулаº салып, ºарым-ºатынас жасаудан бас тартуда, андамандыºтарды ¼з жерiне жолатпайды. Папуа – Жа»а Гвинея мемлекетi жерiнде ал¹ашºы тайпалар т½ратыны аныºталды, ол т½»¹ыш рет аº адаммен кездескен. Тайпаны» ¾й т½рмысында¹ы барлыº ыдыс-аяº т¾гел а¹аш пен тастан жасал¹ан екен.

Осы заман¹ы тайпалар белгiлi бiр т¾рде, де»гейде феодалдыº, капиталистiк, ¼ркениеттi ºатынастар¹а араласа баста¹ан. Сол сияºты рулыº-тайпалыº ½йымдасу белгiлерi к¼шпендi, жартылай к¼шпендi тайпаларда ¸лi де саºталуда.

Сонымен, тайпа – ерте кездегi этностыº т½рпатты бейнелейтiн, бiрт½тас этностыº º½рылым, б½л ал¹ашºы рулыº-ºауымдыº º½рылысºа, онда¹ы рулыº ºатынастар¹а т¸н белгiлердi жойма¹ан. Б½л этностыº т½рпат рулар жиынты¹ы, оларды» м¸дениет жа¹ынан, пайда болуы жа¹ынан, ¼кiмет органдары, жерi, экономикалыº т½рмыс-тiршiлiгi, тiлi, дiни пайымдауы, ¸дет-¹½рпы, ¼зiндiк аты-ж¼нi жа¹ынан ортаºтасты¹ы бар.

´ндiргiш к¾штердi» дамуы, жеке меншiк пен таптарды» пайда болуы рулыº-ºауымдыº º½рылысты» ыдырауына ¸кеп, бiртiндеп тайпалыº ºауымдастыº жа»а саты¹а – этностыº т½рпатºа, я¹ни ½лыстыº т¾рге астаса бастады. Б½л ºауымдасу рулыº-тайпалыººа ºара¹анда адамдарды» ¼зара бiрлесiп, топтасуын ны¹айта т¾стi. µлыстың сырттай жиынтыº ºалпы, я¹ни ¼зiндiк даралануы к¼ршiлестiк ºауымдастарды» ºалыптасуынан байºалды.

Ал¹ашºы рулыº-тайпалыº º½рылыстың ыдырауы барысында м¾дделердi» ортаºтасты¹ы к¼птеген тайпаларды одаº т¾рiндегi бiрiгуге ¸келдi. Мысалы, тайпаларды» одаºтар¹а бiрiгуiн Солт¾стiк Америкада¹ы, Мексикада¹ы, О»т¾стiк Африкада¹ы прокездердi», ацтектердi», зулустарды» бiрiгу процесi д¸лелдейдi. Осы одаºтарды» º½рылуы тайпалар арасында шаруашылыº ж¸не м¸дени байланыстармен ½штасып, бiрте-бiрте сол тайпаларды» ¼зара ºоян-ºолтыº араласып кетуiне, ºандас-туыстыº байланысты» аумаºтыº байланысºа ½ласуына себеп болды.

Сонымен, ½лыс – тек тайпалар ода¹ы емес, ол бiрлесу, я¹ни тайпалар ¼зара ºосылып, аралас-º½ралас болып, ¼зiндiк жеке-дараланушылыºтан ада болды. Оларды» жерлерi де ºосылды, барлыº т½р¹ындар басºаруды» ортаº ж¾йесiне ауысты. М½ны» басты ай¹а¹ы, наºты дәлелi – к¼не орыс ½лысыны» º½рылуы едi.

К¼не орыс ½лысы байыр¹ы шы¹ыстыº славян тайпаларынан – палян, северян, древлян, вяттiк, кривтiк¹ ж¸не басºа да осылай атал¹ан тайпалардан ºалыптасып, сонан славян емес тайпалармен бiрiгiп кеткен. К¼не орыс ½лысыны» негiзiн ºалаушы тайпа – орыстарды» тайпалыº ода¹ы едi. Орыстыº тайпалыº одаº ¼з ºауымдасты¹ында ½заººа созыл¹анымен, кейiн соншалыºты берiк одаº болмай шыºты. К¼не орыс ½лысы IX-X ¹асырда пайда болып, оларды» м¸дениетi, экономикалыº байланыстары, тiлi, шы¹ыс славяндардың жерi ортаº болды.

Осы т½р¹ыдан ал¹анда ½лысқа бiрiгу, даму – этностыº т½рпаттың тарихи ºалыптасуыны» екiншi сатысында пайда болды. Сонымен, ºорыта айтºанда, ½лыс адамдарды» ¸леуметтiк-этникалық ºауымдаста¹ы руларды», тайпаларды», тайпалыº одаºтарды» бiр-бiрiмен ºосылып, º½рылуыны» н¸тижесi – жердi», тiлдi», экономикалыº ¼мiрдi», м¸дениеттi» ортаºты¹ымен сипатталады, ал м½ны» ¼зiндiк ерекшелiгi саясат субъектiсi болып табылады. Алайда, ½лыстыºты тiлдi», мәдениеттің, жер мен экономиканы» ортаºтасты¹ыны» ¸лсiз т½раºтылы¹ымен ¹ана аныºтау о»тайлы. Десек те, б½л сипаттар ½лттыº ºауымдастыººа т¸н т½раºты сипат бола алмайды. С¼йтiп, ½лыстыº ºауымдастыº ½лтты» ºалыптасуыны» басты негiзi болып табылады.

«µлт» деген термин адамдар ºауымдасты¹ыны» ¸леуметтiк-этникалыº т¾рi ретiнде ерекше ºалыптасуына дейiнгi кезе»де пайда бол¹ан. ²о¹амдыº-саяси ой тарихында бiздер ½лт деген ½¹ымның м¸н-ма¹ынасын аныºтау т½р¹ысында к¼птеген ¸рекеттер бол¹анын бiлемiз. Сондыºтан д¾ниеж¾зiлiк ¹ылымда «½лт» ж¼нiнде ж¾здеген т½жырымны» болуы кездейсоº емес. Осы¹ан орай ½лтºа наºты, д½рыс аныºтама берудi» ¹ылыми да практикалыº м¸нi аса зор.

Ұлт – ¼ндiргiш к¾штер дамуыны», ¼ндiрiстiк ºатынастарды» аса жо¹ары сатысыны» жемiсi, адамдарды» ¸леуметтiк-экономикалыº ж¸не саяси бiрiгуiнi» н¸тижесi болып табылады. µлт дегенiмiз – б½л адамдарды» ана¹½рлым т½раºты берiк ºауымдасты¹ы, б½л рулыº-тайпалыº ºауымдастыºтан айырыºша, ½лыстыº ºауымдастыºты» не¹½рылым т½раºты белгiсi.

µлт адамдарды» т¾рлiше тайпалары мен ұлыстардың түрліше этникалыº топтары мен н¸сiлдiк т½рпаттарыны» ºосылуынан ºалыптасºан. Мысалы, немiс ½лты т¾рлiше тайпалар мен ½лыстардан º½рал¹ан: олар – фриздер, готтар, батавалар, ан¹алар, вариндер, вандалдар, боварлар, алемандар, б¾ргiндер, свевилер, маркомандар, гауттар, келитiлер, франкiлер, саксылар, тюрингiлер, хавкилер, та¹ы басºа да антропологиялыº ж¸не н¸сiлдiк т½рпатºа жататын адамдардан т½рады.

Англияда, Индонезияда, Италияда, Испанияда, Францияда да осы ½лттарды» ºалыптасуына т¾рлiше тайпалар мен ½лыстарды» бiрлесуi ыºпал жаса¹ан. Ал, америка ½лты к¾ллi еуропалыº елдерден лек-легiмен ºоныс аудара келушiлерден пайда бол¹ан. Олармен бiр б¼лiкте Африка негрлерi мен индеңтер араласºан. Осы т½р¹ыдан ал¹анда, ½лттарды» дербестеле ºалыптасуына т¾рлiше туыстас немесе бiр туыс емес тайпалар, ½лыстар мен ½лттарды» т¾рлiше этникалыº топтар мен н¸сiлдiк т½рпатта¹ы адамдарды» топтасуы себеп бол¹ан. С¼йтiп, ½лтты» ºалыптасуына басты р¼лде туыстас тайпалар мен н¸сiлдiк ºатынастарды» жаºынды¹ы емес, керiсiнше территориялыº ортаºтастыº, экономикалыº ж¸не саяси ¼мiрдi» ортаºтасты¹ы, экономикалыº ж¸не саяси байланыстар ыºпал еткен. Сондыºтан да ½лтºа аныºтама беруде бiрiншi кезекте этникалыº ортаºтастыº емес, ¸леуметтiк-этникалыº ºауымдасты¹ы ал¹а шы¹ады.

Адамдарды» ½лттыº ºауымдасты¹ын ºауымдастыºты» дiни т¾рiнен ажырата бiлу ºажет. Мысалы, кейбiр саясаткерлер «м½сылмандыº ½лтшылдыº» тек бiры»¹ай м½сылман ½лтын мадаºтайды, ол ¾шiн соны» негiзiне тек дiни ºауымдастыºты д¸йек етедi дейді. М½сылман ½лтшылды¹ыны» саясаткерлерi адамдарды дiни белгiлер бойынша бiр ½лтºа бiрiктiрудi жасанды т¾рде негiз етуге тырысады. Б½лайша пайымдауда лингвистикалыº, территориялыº бiрлiк басшылыººа алынбайды. Оларды» басты маºсаты – ½лт ¸леуметтiк-этникалыº ºауымдастыº деген ¹ылыми т½жырымды жоººа шы¹ару. Б½л б¾гiнде º½пия емес. Ал батысты» кейбiр саясаткерлерi ½лт ж¼нiндегi ½¹ымды мемлекет турасында¹ы ½¹ым¹а бара-бар етуге тырысуы да ¼зiндiк бiр сипат. Мысалы, француз саясаткерi-социологi М.Мосс, «Бiз ½лт деген ½¹ымды материалдыº ж¸не моральдыº, жағынан астасқан қоғамды, тұрақты орталық өкіметпен, белгілі бір шекарамен, тұрғындардың салыстырмалы түрде моральдық, аºыл-ой ж¸не м¸дени бiрлiгi, саналы т¾рде мемлекетке ж¸не оны» за»дарына бiрiгуi т½р¹ысынан пайымдаймыз» деп жаз¹ан. Б½лайша т½жырым жасау, менi» ойымша, ¹ылыми д¸лел бола алмайды.

°рине, дербес мемлекет ½лтты» дамуыны» аса ма»ызды бiр шарты, бiраº оны ½лт ж¼нiндегi ½¹ыммен бiр мазм½нда ºарастыру¹а болмайды. ´йткенi мемлекеттiлiк дербестiлiктi» жойылуы ½лттың да аренадан жо¹алуы деп салыстыру¹а еш негiз жоº, б½лай пайымдаушылыº, ¸рине, жа»саºтыººа ½рындырады.

µлтты мемлекетпен бiр ма¹ынада т½тастыру¹а болмайтынына та¹ы бiр басты д¸йек мынау: ½лтты» ºалыптасуы мен мемлекеттi» пайда болуы адамзат тарихыны» м¾лде т¾рлiше кезеңiнде ¼мiрге келген. Белгiлi бол¹анындай, ½лтты» ºалыптасуы капитализмнi» пайда болуы кезе»iнде туында¹ан, ал мемлекет бiздi» д¸уiрiмiзге дейiнгi кезе»де ¼рiс ал¹ан-ды.

µлт – объективтi тарихи º½былыс. µлт – адамдарды» тарихи ºалыптасºан т½раºты ºауымдасты¹ы¹, мiне осы ºауымдастыº ½лтты, м¸селен, Кир мен Александрды» көне мемлекетінен ажырататын дәлел. Атал¹ан мемлекет тарихи жа¹дайда т¾рлiше тайпалар мен ½лыстардан º½рал¹анымен, оны» ¼зiндiк экономикалыº базасы болмады, ¼зара нашар байланысты топтарды», уаºытша ж¸не де негiзi берiк емес ¸скери-¸кiмшiлiк бiрлестiктi» жиынты¹ы ¹ана. Сол мемлекет – нендей бiр жаулаушыны» же»iсi кезiнде туындап, ал же»iлiсi жа¹дайында ойсырай º½ла¹ан мемлекет болды.

Сайып келгенде, ½лт – этностыº т½рпатты» ¾шiншi сатысыны» жемiсi, я¹ни ¼з ерекшелiгiмен ана¹½рлым дамы¹ан ¸леуметтiк-этникалыº ºауымдастыº. Ол тарихи ½заº кезе» барысында ºалыптасып, ¼зiне т¾рлiше тайпаларды, ½лыстырды, тiптi десе» ½лттар мен н¸сiлдердi ºосып, «т½тастай араласып» кеткен ºауымдастыº. Б½л этникалыº ºауымдастыºты» т½раºты белгiлерi негiзiнде пайда бол¹ан ºауымдастыº, о¹ан ортаº – экономикалыº байланыстар, территория, тiл, мемлекет ж¸не ½лттыº сипат, б½л ½лтты» м¸дениетi мен т½рмыс ерекшелiгiнен к¼рiнiс тауып отырды. µлттыº белгiлер ретiнде ба¹аланатын осы элементтердi» б¸рi бiр-бiрiмен ¼зара байланысты, бiр-бiрiне белгiлi м¸н-мазм½нда ыºпал етедi. Ал осы ¼зара байланысты басымдылыº экономикалыº ¼мiр т½р¹ысында¹ы ºауымдастыº едi. Мiне, тек ºана осы белгiлердi» берiк жиынты¹ы, бiрлiгi мен ажыра¹ысызды¹ы ½лттыº сипатты айºындайды. Сонымен ºатар, саясаттану мен осы заман¹ы ой-пiкiр дамуыны» ерекшелiгi – ½лттыº ½¹ыммен байланысты ¼ткiр проблеманы» бiрi. µлт саясат субъектiсi

ретiнде ºо¹амдыº прогресте, адамзат ºо¹амы тарихында, этносаяси қауымдастықтың қалыптасуында елеулi р¼л атºарады ж¸не атºарып отыр.